10. Байланыс кадрлары, құрамы, құрылымы. Жұмысшылар санын жоспарлау.

Еңбек ресурстары материалды, рухани игілікті құрарда ерекше орын алады. Әлем тәжірбиесіне қарасақ, неғұрлым өндіріс тезникасы күрделі болса, сол ғұрлым адам қажеттілігінің мағынасы өсе береді.

Еңбек материалды игіліктің көзі ғана емес, сонымен қатар өмір тіршілігінің маңызды тармағы, адамның мүмкішілігі, өмірге деген ынтасы ашылады.

Нарық кезінде көбісі ақшаның иесі, қызықтығы бар тұлға болады.

Материалды өндіріс тармағында, жұмыскерлер саны қысқаруда, жыл сайын 1 – 1,5 % ал қосымша өндірістегі жұмыскерлер санының меншікті үлесі 5,3 – 2,7 % ке дейін төмендеді.

Сапа тармағындағы жұмыскерлер саны да өзгереді.

1990 жылы почта байланысында – 49,8 % қызметкерлер істесе, 2000 жылы олардың меншікті үлесі 35 – 40 % дейін төмендеді.

Жұмыскерлердің еңбек істері функционалды еңбектің бөлуіне негізделген. Олар жұмысшылар және қызметкерлер болып бөлінеді.

Жұмыскерлерге – операторлар, телеграфистер, электромонтерлар, кабельщиктер т.б. жатады.

Қызметкерлерге – инженер-техника жұмыскерлері жатады.

Байланыс саласының 50 % көбісі жұмысшылар, радиотелевиденияде де негізінде негізінде инженер-техника жұмыскерлерінен тұрады.

Еңбекті профессианалды – квалификация арқылы профессиясы және мамандығы деп бөліп, олардың ішінде еңбек күрделігіне байланысты бөлінеді. Еңбек ақы төлеуде 21 разрядты сетка еңгізілген. Мамандарды жұмысқа қабылдағанда 1-2 категория берілуі мүмкін. Жаңа профессиялар пайда болады.

Мамандар дайындау, қайта дайындау, квалификациясын көтеру жолдарынан өтеді (институт, курстар, жеке бригада арқылы дайындау). Жұмыскерелер өндірісте бір - біріне ауысып отырады.

Кадрлардың жылжып, ауысып отыруын сипаттау үшін және коллективтің тқрақтылығын бағалау үшін айналым және тұрақтамаушылық коэффициенттері қолданылады.

Айналым көрсеткіші бағалағанда мына жағдайды айыра білу қажет, олар: а) объективті себептерге қарай керекті айналым, б) субъективті себептерге қарай артық айналым болады.

Байланыс жұмыскерлерінің салалық структурасы.

Нарық экономикасы ресурстарды қсықарту керектігінкөздейді, оның ішінде еңбек ресурстары да бар. Қазірігі қүнделікті және болашақтағы жұмыскерелер керектігі деп ажыратады.

Еңбек ресурстарының қажеттілігін табу.

Тасымаладарды сұрыптайтын жұмысекрлер саны:

q - орта айлық тасымал і – түрі

-өнім нормасы і – түрлі операция бір/сағат – 1адамға

- демалушының орнына істеуші коэфф. – 1,08=24 күндік демалыс.

- бір адамның жұмыс уақытының айлық қоры 169,2 сағат тасымал көлемі жетіспесе жұмыскер саны, қосымша маман үшін жұмыс істеуді есепке алу керек:

Құралдарды пайдаланатын жұмыскерлер саны:

- құралдар саны;

H – уақыт нормасы, J – түрлі құралды пайдалануға жұмсалатын инженер техниакалы қызметкерлер саны, нормативке байланысты болады.

Басқару жүйесінің қызметкерлер саны, кәсіпорынның ұйымдастыру структурасы бойынша табылады.

Негізгі өндіріске керекті жұмысекр санын табу. Жыл басындағы жұмыскерлер санына ( ) жұмыс көлемінің өсуіне байланысты жылдық штатының орташа өсімнің қосып, одан орташа жылдық босаған қызметкер санын алы.н тастаймыз.

жыл басындағы саны + орташа жылдық өсім – Э (босатылған жұмыскелер саны)

Орташа жылдық жұмыскерлер өсімін есептеу:

Ай бойы қабылдағанды есептегндегі өсім:

- қаралып отырған жылы қабылдаған жұмыскерлердің толық айлар бойы жұмыс істеуі коэфф.

Еңбек өніміділігін арттыру арқылы жұмысшылар күшін үнемдеу:

айлық жұмыс уақыты

- шараларды қолдануға дейінгі және қолданғаннан кейінгі уақыты нормасы.

11. Еңбек өнімділігін жоспарлау. Оның мағынасы. Еңбек өнімділігі бір жұмыскердің бір уақытта қызмет көлемін өндіру арқылы табылады. Еңбек өнімділігі кереісінше еңбек сыйымдылығы көрсеткіші, бұл бір қызметті жасау үшін жұмсалған уақыты көрсетеді.

Қызмет көлемінің өсімін төмендегі жолдармен алуға болады:

Қосымша ресурстарды қлоданып алуға болады.

Еңбек өнімділігінің өсуі арқылы алуға болады.

Бірінші – экстенсивті, екінші – интенсивті дамужолдары бар:

Еңбек өнімділігінің өлшемі;

• Натуралды;

• Шартты натуралды;

• Баға арқылы көрсетіледі

Еңбек өнімділігінің баға арқылы өлшенуі кеңінен таратылған, оның формуласы:

Еңбек ресурстарының тиімділігін (эффективтілігін) бағалу үшін еңбек өнімділігі көрсеткіші қолданылады.

Еңбек өнімділігінің тиімділігінің өсуінің маңызды сипаттамалары:

• Еңбек өнімділігінің өсуі арқылы негізгі өндірістен алынған табыс;

• Еңбек өнімділігінің өсуі арқылы үнемделген шартты штат

Еңбек өнімділігінің өсуі арқылы алынған табыс:

- негізігі өндіріс табысы;

- еңбек өнімділігі;

Еңбек өнімділігі өсуіне байланысты шартты үнемделген штат

Есептелген табысты алу үшін керекті жұмыскерлер саны -

Еңбек өнімділігінің өсу темпы орташа еңбек ақысының өсу темпысынан артық болуы керек.

Нарыққы өту кездерде бұл жағдай сақталған жоқ. Қазіргі жағдайда біртіндеп қалпына келе жатыр. Төменгі жағдайдың сақталуына тырысу керек. Еңбек өнімдлігінің өсу темпы, қордың жабдықталу темпысынан артық болуы керек:

Еңбек өнімділігімен салыстырғанда, қордың қайтарылуы жоғарғы темпымен өсуі керек:

Осы пропорцияларды сақтау интенсивті өрлеуге сәйкес келеді де, өндіріс тиімділігін көтереді.

12. Еңбекақыны төлеу көздері және оның түрлері. Халықтың табиғи, рухани және әлеуметтік қажеттіктерін қанағаттандырудағы негізгі көздері еңбек ақысы деуге болады.

Еңбек ақы жұмыскерге еңбегін пайдаланғаны үшін ақша түрінде берілетін материалды сыйлық. Сыйдың көлемі еңбектің көпшілігіне және сипатына байланысты.

Еңбек ақы, еңбек нарығындағы керектікпен ұсынысына байланысты.

Олар номиналды (ақшалай) және нақтылы (реальная) еңбек ақысы болып бөлінеді. Еңбек ақысының темпысының өсуі, еңбек өнімділігінің өс у темпымен төмен болуы керек. Еңбек ақысының деңгейіне дифференциалды болуға тиісті.

Мемлекет жүйесінен еңбек ақы реттеліп отыруға тиісті, еңбек туралы заңдар қабылданып, онда еңбек ақысының минималды деңгейі белгілінеді. Бірдей тариф сеткасы кіргізіледі. Акционерлік қоғамдар еңбек ақсын өздері заңға байланысты ұйымдастырады.

Байланыс саласы еңбек ақсының деңгейі бойынша 5 – 6 орын алады. Байланысат орташа еңбек ақысының өсуі өндіріс көрсеткіштеріне ілгерілеу.

Тұтыну қорының құрамы

Байланыс саласында еңбек ақы деңгейі әртүрлі. Почта байланысында еңбек ақы, электр байланысымен салыстырғанда екі еседей кем

13. Еңбекақыны төлеу жүйесі және оны жетілдіру жолдары. Еңбек ақысын төлеуде тариф системасы қолданылады. Тариф системасы дегеніміз нормативті мағлұматтардың жинағы, олар арқылы еңбек ақы реттелініп дифференциаланады.

Тариф системасына кіретіндер:

• Тариф квалифияландыру анықтамасы;

• Тариф сеткалары мен тариф ставкалары;

Басқару жүйесінің қызметкерлерінің, инженер-техника жұмыскерлерінің еңбек ақы төлеу тариф системасының негізгі – басшылардың, мамандардың квалификацияландыру анықтамасы және істейтін жұмысының еңбек ақысының схемасы.

Қазақстанда, 9 январь 1996 жылы №31 үкімет қаулысымен барлық категориядағы жұмыскерлерге еңбек ақысын төлеу туралы, бірыңғай тариф сеткасы қолдануға енгізілді (барлық экономика саласы үшін).

Тариф сеткасы – бұл жинақталған тариф зарядтары мен оларға қатысты тариф коэффициенттері, олар еңбек ақысының деңгейін белгілеуге мүмкіндік береді.

Біріңғай сеткасы

Тариф ставкалар мен істейтін жұмыс окладтарын табу үшін, гарантияланған еңбек ақысының көлем көрсеткіші қолданылады. Кейбір экономика саласында өздерінің тариф ставкалары белгіленуі мүмкін, бірақ олар мемлекет белгіленген гарантияланған еңбек ақысынан кем болуға тиісті емес.

Тариф ставкалары, әртүрлі топтардың еңбек ақысының абсолютті размерлерін табады. Әр жұмыскерлер категориясына, салалық тариф келісімен қойылған минималды тариф ставкаларының деңгейі гарнтияланған минималды еңбек ақысы болады.

Кәсіпорындар орташа еңбек ақысын есепке алып, өздері тариф ставкаларын белгілейді.

Жеке қызметкерлердің еңбек үлестерін ескеріп, еңбек ақысының тарифсіз системасын фирмалар қолдана бастады.

Еңбек ақы төлеу түрлері: кесімді және күндегі төлеу болып бөлінеді:

Кесімді төлеу: тура кесімді, жанама кесімді, сый кесімді, прогрессивті кесімді, аккордты болады.

Күндегі төлеу: байланыс саласында негізгі болып есептелінеді, олар: жай және сый түрі болып саналады.

14. Байланыстың негізгі өндірістік қорлары. фонд, қор дегеніміз өнім шығаратын өндіріс мекемелерінің материалдық /заттай/ және ақшалай қоры.

Еңбекшілер өндіріс процесіне түсіп араласу үшін, өндіріс құрал- жабдықтары болуы талап етіледі /машина, құрал – сайман, үй, транспорт, т.б/ және еңбек заты /материалдар, шикізат, т.б./.

Еңбек құрал- сайманы еңбек затынан айырмашылығы, ерекшелігі мынадай: еңбек жабдығы, құрал- сайман- өндірісте ұзақ уақыт пайдаланылады; сонда да оның қалыпты, нақты формасы бұзылмай сақталады; оның құны ақырындап өнімге ауысады.

Еңбек заты әр еңбекте өндіріс циклында түгел пайдаланылады, әр жаңадан өндіріс циклында өзгертіп, жаңалап, ауыстырып отырады.

Оның құны сол өндіріс циклінің барысында жасалған өнімге ауысады, өндіріс қорын жасау жолындағы өнімге айналымның ұзақтығы, мерзімі және істің сипаты, өнімнің құнға айналуы, құнды жасау әдісіне байланысты, еңбек затымен еңбек құралының ісі қолданылады.

Айналым құралы байланыс салаларындағы жалпы өндірістік қордың құнының 94-95% негізгі қорға, ал 5-6 % айналым қорына келеді.

Негізгі қор өндірістік және өндірістік емес болып бөлінеді. Еңбек құралы өндірістік негізгі қорына енуі үшін ол хабарлар беру процесіне тікелей қатысуы қажет / станциялық құрал- жабдық, желілік сайман, атенно-мачты құралдыары, механикаландыру құрал- жабдықтары, транспорт т.б. /немесе осы істі жүргізуге тиісті процеске заттармен қаматамасыз ету жағдайын жасайды /өндіріс үйі/. Өндіріс емес негзгі қорға өндірістік емес объектіден – тұрғын үй, балаларға арналған мекемелер үйі, заттары, оқу үйі, клуб, коммуналдық шаруашылықтар/ жатады.

Қазақстанда 1988 жылы бавйланыс саласында жалпы өндіріс қорының 96,3% негізгі өндіріс қорына жатады.

Байланыс саласының негізгі қоры негізгі және негізгі емес іс әрекеттеріне, қызметтерге бөлінеді. Негізгі қордың ққұрамындағы істер барлық өндірістік қорды өзіне қосып есептейді, ол әрине өндіріс өнімін шығаруға байланысты. Ал негізгі емес қор, фонды ісіне өндірісьік емес орындардың негізгі фондысы қосылады, сол сияқты негізгі өндіріске байланысты, қатысты жоқ өндіріс мекемелерінің құрылыс ұйымдары, қосымша шаруашылық, жабдықтау ұйымдары, т.б.

Қазақстан бойынша негізгі қызметтік негізгі фонды 91% негізгі емес қызмет 9% құрайды.

Еңбек құралы негізгі фонды болып есептелуі, үшін, ол іске қосылып, баланс есебіне енуі қажет. Егер зат, құрал 100 сомнан кем бағалы болса, еңбеккке пайдалану мерзімі есептелмейді және жылға толмаған құрал да негізгі фондыға жатпайды.

Негізгі қор жоспарланады және ақшшалай да, нақтылы /натуральный/ формалары да есепке алынады. Нақты формада есептеу /жыл сайын паспортизация, иинветаризациядан өткізу/ дегеніміз негізгі фондының техникалық құрамы, күш қуаты, қалыпты жағдайы /тозу дәрежесі/.

Негізгі қордың жалпы көлемін, оның құрылысын анықтау үшін негізгі қордың бағасын амортизация құны, әрі өндіру қабілеттілігі шығару керек. Негізгі қорды ақшаға шағу әдісімен қарастырғанда оның бастапқы толық бағасын, құнын бастапқы тозу /износ/ қалпын алғашқы дәредеге жеткізуге жұмсалған құнмен, алып тастап есептеумен ажырата алады.

Негізгі қордың бастапқы толық нарқы, құны дегеніміз - өндірістік құрылысқа кеткен шығындар қорытындысы, оны құрылыс орнына жеткізу шығыны /транспортировка/, монтажду, пайдалану дәрежесіне жеткізу, т.б.

Бұнда жабдықтау құны, құрылыс заттары, монтаждау қызметі әр жылы әр дәуірде, әр түрлі болып келу ерекшеліктері есепке алынбайды, бір қалыпты емес. Солай бола тұрса да ұқсас объектілер, құралдар әр түрлі бағаланады.

Негізгі қордың толық қайта қалпына келтіру нарқы, құны – барлық шығындардың жинағына тең, яғни жаңадан құрылыс салу немесе негізгі фондыны алу, ие болу.

Негізгі фондыны тозу дәрежесінен қалпына келтіру нарқы, құны пайдалану мерзімінің бастапқы кезімен салыстырғанда іске қосу аралығындағы шығын жиынтығы.

Мекеме балансында алынған негізгі фонды құнын баланс құны деп атайды. Баланс арқылы негізгі қордың толық және қалдық құндарын анықтауға болады.

15. Байланыстың негізгі өндірістік қорларының тозуы және амортизация. Өндіріс процесінде немесе уақыттың өтуіне байланысты негізгі қор тозады, жарамсыздыққа келеді, сондықтан өндірістік сипаты, құны төмендейді, жоғалады.

Физикалық /қара күштік/ және моральдық тозуды айыра білу керек.

Физикалық тозу – техника пайдалану қасиетінде конструкторлық элементтердің мықтылығы пайдалану процесінде /негізгі қор/ жояды, азайтады, сөйтіп өнімді талапқа сай сапада шығара алмайды, кейбір орындалуға тиісті функцияны істей алмайды.

Негізгі фондының тозу мөлшері пайдалану процесіндегі пайдалану дәрежесіне де байланысты /интенсивтік, тәулік іс салмағ /негізгі қорды даярлау сапасы, қандай материалдан, монтаждау сапасы, конструкторлық жеткіліктілігі, / өндіріс процесіне сыртқы жағдайдың әсерінен сақтау мүмкіндігі /коррозия, тайғақтығы, дымқыл, ерекше құрғақтық, шіру, т.б./, жабдық, құрал-сайман, құрылысты сапалы күте білу, профилактика, жөндеу, персоналдың техникалық, мамандық білім дәрежесі.

Қаралай /физический/ тозу біркелкі болмайды. Машинаның әр бөлшегі әр мезгілде іске қосылады, машинаны алғаш пайдалану кезі мен соңғы кезі тез өзгереді, ал орта мерзімде бірқалыпты, жай тозады. Машинаның іскерлік қалпын сақтау үшін пайдалану мерзімі ішінде тозған бөлшекті, детальды әр уақыт ауыстырып жаңалап отыру қажет. өндіріс көлемінде бұндай үнемі бөлшектерді жаңалау капиталдық жөндеу деп аталады. Ал негізгі фондының ескірген, тозған қалпына келтіру капиталдық құрылыс жолымен орындалады.

Қаралай /физический/ тозу дәрежесін И_ф былай анықтайды.

И_ф = С_к.р./К_в ·100, /3.4/

С_к.р – капиталдық жөндеудің смета бойынша құны;

К_в – жабдықты қалпына келтіру құны.

Моральдық тозу физикалық тозудан бұрын басталалды.

Негізгі қор физический жарамды жағдайда да моральдық тозу басталады, ол экономикалық тиімділікті төмендетеді, техникалық жетілдіру, заман, өмір талабына сай үнемді және жетілдірілген машиналар шығуда.

Моральлдық тозудың екі формасы бар, өндірісте еңбек құралының арзандауы мен өндірістің құнының кемуіне байланысты, еңбек құралына /оптовый/ көтерме құнның өнуінен. Сондықтан құралды өмір талабына сай жаңа құралмен тезарада алмастыру қажет, пайдалану құны бәрі – бір өзгермейді.

Моральдық тозудың екінші формасы, ескі машинаның техникалық құны жаңа, өнімдірек машинаның іске қосылуына байланысты арзандайды. Техникалық прогрестің үнемі жетілдірілуі жаңа жетілдірілген, экономикалық фонды үнемделетін машина- еңбек құралы жасайды. Мысалы, өндіріске жартылай өткізгіш техниканың келуі, бұған дейінгі қолданылып жүрген көптеген түрлі тығыздалған лампалы аппаратураның тиімсіздігі, құнсыздығын, пайдасыздығын дәлелдеді. Сондықтан олар интегральды техникамен жартылай өткізгіш жетілдірілген варианттармен алмастырылады. Бұнда ескі техника жарамды болуы да есепке алынбайды.

Құрал жабдықтың моральды тозуының жалпы көлемін анықтайтын:

И_м = [(К_п - К_в)/К_п]· 100, /3.5/

И_м – моральный тозу дәрежесі;

К_п –алғашқы, бастапқы құны;

К_в – қалпына келтіру құны.

Жабдықтың /физический, моральный/ жалпы тозуы:

И_о = 1-(1-И_м)(1-И_ф) /3.6/

Негізгі қордың тозуы күн және процент бойынша көрстеліеді, шығарылады. Негізгі өндіріс қорының жыл аяғындағы көрінісі төзу, жарамсыздық қорытындылары тозу коэффициентін анықтайды. Негізгі қордың тозу дәрежесін объектінің /бейненің/ сыртқы техникалық байқалуы арқылы да анықтауға болады.

Пайдалану мерзіміне байланысты негізгі қордың жалпы тозуы /конструктивті элементтер, жұмыс көлемі/:

И_о = Т_ф/Т_н · 100 /3.7/

Т_ф – объект /бейненің/ берілген қызмет мерзімі;

Т_н – объектінің нақтылы /нормативті/ қызмет мерзімі. Мерзім бойынша қызмет ету арқылы тозуды анықтау тек объектіні пайдалану дұрыс қалыптасқан жағдайда ғана анықталады. Ал ұзақ уақыт бойы бойынша есептеледі.

Егер байланыс құралының нақтылы қызмет нормативке жақын болса, ал қалдық мерзімі То нормативті мерзім мен нақтылыдан /фактический/ жоғары болса, онда тозу тең:

И_о = Т_ф/Т_ф+Т_о /3.8/

Егер морально ескріген құрал –сайман, жабдық өнім сапасының көрсеткіші бойынша шығынға, электроқуаты, материалдар, амортизация, экономикалық жағынан тиімді болмаса онда оны мерзімінен бұрын пайдаланудан алынып тасталалды.

Негізгі қордың тозу шығыны орнына келтіру үшін, жабу үшін мекеме амортизациялық есеп айыру /отчисление/ және жөнлдеу жұмысына өзіндік құнды құрайтын жүргізеді.

Амортизация –негізгі қор құнын ақырындап өндірілетін өнімге өткізу, түсіру. Ондағы мақсат ақшалдай қор жасау, ол негізгі қор жалғасына жатады. Ол амортизационный деп аталады. Оның қайнар көзі негізгі қор құнына қатынасы бар іс процесіндегі амортизацияның есеп айыру /отчисление/ нормасы. Норманы құрастыру жолында техникалық прогресс есепке алынады /моральный износ/. Норма белгілі мерзімде негізгі қорды пайдаланғанда /Т_и/ амортизациялық /отчисление/ есеп айырудың көмегімен амортизациялық /расчтеная/ есеп айыру қорытындысы шығатындай болуы керек. Са.

С_А= К_в-К_л /3.9/

К_в – негізгі қор құны қалыптастырарлық;

К_л – қалдық құн /құрту, жоюға байланысты шығындарды есептей отырып/.

А – амортизациялық жылдық қорытынды:

/3.10/

Н_і – толық қалпына келтіру амортизация нормасы /реновация/ негізі қордың i – түрі;

К_і – негізгі қор құнының орта жылдығы бойынша.

Амортизациялық есеп айыру мекеменің негізгі қорын толық қалпына келтіруіне арналған қор. Амортизацияланған негізгі қордан амортизация ұсталмай, алынбай әрі қарай пайдалан беріледі. Негізгі қордың жеке бөліктерін қалпына келтіру үшін капитальный, орташа, күнделікті- жөндеулер жасаладыд, ол үшін жөндеу қоры құрылады.

16. Негізгі қорларды пайдалану көрсеткіштер жүйесі. Байланыс негізгі қорын пайдалана білу, жетілдіру әр мекеменің маңызды міндеті. Негізгі қордың мекеме экономикасына әсер етерлік жоспарлайды, бағасы үшін көрсеткіштер системасы пайдаланылады. Олар шынай табиғи және құндық көрсеткіштерден құралады.

Табиғи технико – экономикалық көрсеткіштер негізгі қордың негізгі құралды пайдалану уақыты, өндірістік, күшті пайдаланылуын байқатады. Төмендегіше:

1/ экстенсивті пайдаланудың коэффициенті:

К_э - /уақыт бойынша/

/3.11/

К_э1= Т_ф/Т_р, К_э2 =Т_ф/Т_к, К_э3 =Т_р/Т_к,

Т_ф – негізгі қордың нағыз жұмыс уақыты;

Т_р – кесте бойынша /расписание/ жұмыс уақыты;

Т_к – календарлық уақыт;

К_э1 –тоқтап қалу уақытына әсерді көрсетеді, жоспарлы өзгерістер, жабдықтың /оборудования/ жұмыс кестесін;

К_э2 –егер тоқтап қалу зақымдану уақытына байланысты болса, онда жөндеу қызметі коэффииценті керек /КИД/;

К_э3 – жабдықтың /оборудование/ пайдалы іспен шұғылданбаған, бірақ босқа тұрған уақытының бөлікшесін көрсетеді /жалғауға кеткен уақыт/.

2/ негізгі қорды интенсивті пайдалану К_и көрсеткіші /өткізгіштік қабілеті/:

К_и = П_ф/П_в, /3.12/

П_ф – орындалған жұмыс көлемі /өнімі/;

П_в - мүмкіндік жұмыс көлемі норма бойынша.

3/ интегральді пайдалану коэффициенті негізгі фондыны пайдалануға жалпы сипаттама береді:

/3.13/

К_инт =К_э ·К_и

4/ жабдықтың /оборудование/ қызметке, іске қосылуы М_н жабдықтың бетпе бет іс әрекетінің көрсеткіші М_g: К_з= М_g/М_и.

Негізгі қордың пайдаланудағы құндық көрстекіші негізгі қорды мекемелерде, ССРО, республика байланыс салаларында пайдалану үшін жинақтау бағасына есептелелді.

Негізгі құндық көрсеткіш негізгі қорды пайдалану дәрежесі мен фондоотдача көрсеткіші ретінде қолданылады:

/3.14/

Q – жыл ішіндегі ақшалай алынған өнім көлемі;

- негізгі қордың баланс құны.

К_фо көрсеткіші негізгі фондының өнімді 1 сомға бағалағандағы С_ем сипаттайды.

Керісінше фондоотдачи көлемі –фондоемкость көрсеткіші:

/3.15/

негізгі қор сомға баланып алынған көрсеткіш.

Негізгі қорды пайдалану абсолюттік коэффицент тиімділігінің пайда көлемін сипаттайды, ол негізгі қорға 1 сомына келуі бойынша:

/3.16/

П – мекеме кірісі.

Мекеме жұмысшыларына еңбек құралымен қамтамасыз ету дәрежесін сипаттау үшін фондовооруженность /құралдану фондысы/ көрсеткіш пайдаланылады:

/3.17/

- жұмысшы қызметкерлердің негізгі істегі орта тізім саны.

Ең төмен фондовооруженность ппочта байланысында, телеграфистерде 2 есе көп, байланыс телефонында5-6 есе көп телеграфистерге қарағанда, ең көбі радиобайланысы мен радиотаратуда.

Құндық көрсеткіштер салалар, мемелкет, барлық халықшаруашылығы бойынша негізгі қорды салыстыруды пайдалануға болады.

17. Байланыс өнімінінің өзіндік құны 100 тенгеге шаққанда. Товарлы өндірістің маңызды қасиетті экономикалық категориясы - өзіндік құн.

Өндіріс мекемелері үнемі өндіру және үнемі өнім шығаруға жұмсалған шығындары арқылы өімнің өзіндік құнын көрсету: негізгі шығын мен қорытынды /кіріс пен шығын/ анықтайды

Өндіріс пеен өнімді /реализациялау/ тарату маетриалдық, еңбек, ақша шығындарын талап етеді, оны пайдаланатын немесе кезектегі шығын деп атайды. Өзіндік құн өндіріс мекемесіне өнім мен оның реализацияның қаншаға түсетінін нақты көрсетеді өнімнің заттай емес формасына реализация шығыны есептелмейді.

Байланыс шаруашылығының түгел бір бөлімінің қызмет көрсету өзіндік құны өзара бөлек байқалады, сол сияқты әр жеке мекеменің өніміне өзіндік құн ерекше дербес алынады /индивидуально/. Дара өзіндік құнның төмен болғаны сайын, салалық өзіндік құн онанда төмен болады.

Өнімнің жеке өзіндік құны С қазіргі пайдалану шығындарының бөлінуінен туады Э_Σ, ол өндірістің өнім түріне қатысты және өнім көлемінде де

/4.1/

С=Э_Σ /(Q: 100).

Қазақстандағы мекемелеріндегі жұмыс және қызмет көрсету өнімдерінің өзіндік құнына шығындар құрамының негізгі жағдайы инструкцияға байланысты. Меншік формасына, түріне қарамастан барлық мекемелерде өзіндік құн структурасы бірдей болуы керек. өзіндік құн структурасы дегеніміз жеке элементтерге шығынның жалпы шығын қосындысына процент %-пен алынған ақшалай форма. өндіріске шығынның неден, қалай құралатын экономикалық элемент көрсетеді.

1991 жылдан бастап өзіндік құн структурасына мүлдем жаңа шығындар енген.

Шығын элементтеріне классификация

1/ МЗ- заттай шығын - өндіріс өніміне пайдаланалынатын материалдық нарықтық құны: негізгі материалдар; көмекші материалдар; бөлшектер қоры; отын-энергетика ресурсы; /попенная/ ақы ағаш түпшіктері; лимит бойынша су шаруашылығы системасына суға төлеу; ресурсқа төлеу; табиғи кемістікке байланысты материалдың ресурсына шығын; жол транспорт дайындыққа байланысты кездейсоқ шығындар; артық бағалар және комиссия силықтары;

2/ ЗП - еңбек ақысына төлеу шығыны;

3/ О_сс – мемлекеттік әлеуметтік қауіпсіздендіруге бөлінетін /страхование/;

4/ О_мс – міндетті дәрігерлік қауіпсіздендіруге беру;

5/ А- негізгі қоры амортизациясы;

6/ П- түрлі шығындар.

18. Байланыс саласының эксплуатация шығындарының құрамы. Мекеме бойынша эксплуатациялау шығынын жинақтау мына құрамды көрсетеді:

/4.2

Э_Σ = МЗ+ЗП+О_сс +О_мс +А+П.

Осы формулада бірнінші МЗ және соңғы П комплексті элементтер келесі тақырыпта баяндалады.

Байланыс мекеме өнімінің өзіндік құн структурасы бөлінеді:

Мекемелер, тек ғана тірі еңбек өолданды /почтамтты қалалық, аудандық телеграф байланыс нүктесі, қалааралық телефон станциялары/;

Мекемелер, негізгі фонды мен амортизациялық есептермен /ТЦУМС, қалалық және радиохабарлағыш жүйелер, радиоорталық, радио-телекөру станциялар/.

Байланыстың ерекшелігінің бірі – байланыс өнімінің заттық емес сипатында, ол өзіндік құн ерекшелігіне де әсер етеді: шикізат, негізгі материалға шығынсыз, ал өндіріс процесіне пайдаланылатын материалды көмекші сипаь алады, ол өндірістің 5% - ін құрайды.

өзіндік құн структурасы өзіндік құн жасауға кеткен әр шығын элементтің маңызы мен ролін көрсетеді, өндіріс өніміне шығынды төмендету бағытын анықтауға мүмкіндік береді.

Өзіндік құн структурасы тұрақты болмайды, ол мекеменің технкамен қамтамасыз баюының өсуімен өзгереді, еңбек өнімділігінің артуы дәрежесіне қарай өзгереді.

19. Өзіндік құнды калькуляциялау. Өнімнің бірлік /единица/ өзіндік құнының шығын элементтері бойынша /статья/ есептеу, шығаруды калькулияция деп атайды. Байланыс мекемелері қызметінде өзіндік құн калькулияция бірлік өнімнің көлемі 100 сом деп алынады. өзіндік құн калькулияциясы негізінде /өнімнің/ мекеменің пайдалану шығынының элементтер мен сатьясы өнім түрлеріне есептеу жатады. Экономикалық элементтер бойынша өндіріс өніміне шығынды жіктеп топтағанда олардың пайда болған жері, орны және өндірістік белгісі, тағайындалуы, міндеті ескерілмейді, тек экономикалық табиғи шығыны ескеріледі. Шығынды экономикалық элеменпен топтау өндірістің материалдық ресурсқа қаншалықты мұқтаж екенін анықтауға мүмкіндік береді, амортизациялық есептеу қорытындысы, еңбек ақы төлеу шығыны, тағы басқа ақшалай шығындар. Пайдалану шығындарынтоптаудың ең маңыздырағы өндірістік белгіленген міндет шығыны, яғни статья бойынша шығын, өнімінің өзіндік құныны мамандығына қарай, өнімінің көлеміне байланысты дәрежені есептей отыра шығындар шығынды экономикалық элементтер бойынша классификациялау бұрынғы өткен параграфтарда.

Бұл 6 элементтерді дәлірек талдап көрейік.

1/ матеиралдық шығындар. Ол материалдық нарықты қоса бағалайды, құн – құрайды, ол өндіріс өнімін шығаруға пайдаланылыдаы: негізгі материалдар; көмекші материалдар; бөлшек қорлар /басы артық бөлшектер; отын- энергетикалық ресурстар; попенная ақы /аға түпері/; су шаруашылығы системасы лимит негізінде суға төлеу; ресурс төлемі; басқа ұйым – мекемен жолдайындық іске шығындар; үстеме баға және комиссия сыйлықтары.

2/ мекемедегі барлық жұмысшы қызметкерлерге еңбек ақы төлеу шығыны /негізгі және қосымша еңбек ақы, премия/;

3/ 1991 жылғы январьдан бастап мемлекеттік қауіпсыздандыруға еңбекақы фондысының 37% - не өсті, оның 11%- і бюджеттен тыс фондығы, тұрақтандыру фондына /50% одақтық, 50% республика, 26%, 21% пенсия фондына /кәрілік пенсия/ жұмыс істеп жүргенге, 1,5 жасқа дейінгі сәбилерге жәрдем, 1,5-6 жас; семья қаражаты аз; т.б., 5% бюллетенге, бала туылғанына жәрдем, әлденеге, демалыс және емдеу орындарына льгота т.б.

4/ еңбек ақы фондысынан 1%дәрігерлік міндетті қауіпсіздендіруге;

5/ негізгі фонды амортизациясына 1991 ж бастап жаңа норма бойынша амортизация реноваиця /толық қалпына келтіру/ үшін;

6/ түрлі басқа да шығындар, ол;

Негізгі өндіріс фондысына жататын мекеме мүлкін міндетті қауіпсіздендіру, олардың құнының 0,17%, тапқырлық жаңашылдық рационализация үшін мадақтауға, қысқа мерзімді кредит проценті; командировкаға шығын, қажет болған жағдайда арендалық төлем;

Жөндеу /ремонтный/ қоры, 1991 ж бастап капиталды жөндеу амортизациясына есеп шығарылмайды. Бұл жолы әр мекеме 5 жылға жөндеу ісіне қор жинақтайды деп есептелген.

Шығындарды статья бойынша топтаумен салыстырып көрсек /жоба бойынша/:

- шзат және материалдар

- қайталама қалдықтар /алынып саналады/

- татылып алынған бұйым, жартылай даяр /полуфабрикат/. Басқа ұйым және мекеменің өндірістік қызмет көрстеу сипатында

- техникалық мақсатты отын және энергия

- өндіріс жұмысшыларының еңбек ақысы

- мемлекеттік қауіпсіздендіруге есептеу

- медициналық міндетті қауіпсіздікке

- өндірісті дайындай және меңгеру шығыны

- жабдықтарды пайдалану және ұстау шығындары

- цехтар шығыны

- бүліну шығындары, жоғалту, т.б.

- барлық Цех өзіндік құны

- жалпызаводтық /жалпы шаруашылық шығындар/

- мекеме мүліктерін міндетті қауіпсіздендіруге төлеу

- қысқа мерзімді кредитттерге процент төлеу

- басқа да өндірістік шығындар

- барлығы өндірістік өзіндік құн

-қайта өндіру /внепроизводственные шығыны

- барлығы толық өзіндік құн

- ең төмен дәрежеде цех өзіндік құн, шығын қатарынан жоғарылау- өндірістік, ең жоғары қатардағы өзіндік құн – толық. Толық өзіндік құн нарық негізінде есептеғ ол мекеменің өндірістік – шаруашылық қызметінің нәтижесін анықтайды.

Статья бойынша калькудяция экономикалық элементтер бойынша калькуляция айырмашылығы – шығынды тек айқын түрлеріне ғана емес, оның шығар жеріне дейін көрсетеді. Мысалы, жоспарлау, тексеріп отыру анализ талдау үшін шығынның қаншасы жұмысшы административті- басшылық персоналдарға еңбек ақыға төленеді. Экономикалық элеенттер тобында бұл шығындар барлық қызметкер – еңбекшілерге еңбек ақы ретінде көрстеіледі, статьялар тобында5 статья өндірістік жұмысшылар еңбек ақысына, 10 статья цех бастықтарының еңбек ақысына, 12 статья завод- жалпы завод шығынына.

Түрлі өнімдікке өзіндік құны әдісіне енген шығын көлденең, тікелей болып қаралады, бөлінеді.

Тікелей шығын- өнім түрінде анықталатын тікелей өндіріске байланысты.

Көлденең шығын ол өнім түрлеріне тікелей өзіндік құнға араласа алмайды. Мысалы, телефон – телеграф станциясы персоналінің еңбек ақысы өнімнің өзіндік құнын есептеуде көлденең шығынға жатады.

Мекемнің өнім көлемінде пайдалану шығынының әсер ету дәрежесін анализ жасау үшін пайдаланылған шығынды екі шартқа бөледі: тұрақты және ауыспалы шартты ауыспалы өнім көлеміне тіке пропорционалды өзгереді, көлемге қарай ауысып отырады.

Шартты тұрақты шығын өнім көлеміне байланысты өзгермейді, немесе болар болмас қана.

Байланыс мекемесінің міндеті белгіленген, міндеттелген өнім көлемін қанағаттандыру, аз шығын, сапалы еңбек болуы керек.

20. Байланыс саласында бағаның құрылуы. Көтерме баға өнеркәсіпте де және мекемелереде де болады. өндірісте схемалық нарық былай құрылады:

а/ мекеменің көтерме нарқы, Цопт. пред /оптовые цены предпритие/

Ц_{опт. предп.} = С+П

С- өнім бірлігінің өзіндік құны;

П – пайданың анықтама көрстекіші;

б/ өндірістң көтерме нарқы, Ц_опт/ оптовые цены промышленности/

Ц_опт = Ц_{опт. пред.} + Н_об+Н_сб, /5.2/

Н_об – айналым шығыны

Н_сб - өткізілген нарық /сбытовая наценка/, мекемме, ұйымдарға түскен пайда

В/ бөлшек сауда нарқы, Ц

Ц =Ц_опт + Н_торг. /5.3/

Байланыс саласындағы мекемелер түрлі пайдаланушыларға белгіленген тариф бойынша байланыс қызметтерін төлемі /платный/ түрде атқарады, ол мемлекеттік жоспарлы нарық ьойынша байланыс өнімін қолдану болып табылады. Тариф әдетте байланыс өнімдерінің заттай формасы жоқ байланыс қызмет көрсетулерге белгіленеді.

Жоспарлы нарықтың негізінде өзіндік құн жатады. Мемлекет жасаған нарық, өзгертілуі мүмкін. 1991 жылдан бастап өнімдердің энергия, отын, материалдар, шикізатқа, т.б. көтерме нарық көбейтілді, өсті.

Байланыс тарифы нары0 жасалуыны4 осы схемасымен анықталады, ал тарифтің негізінде өзіндік құн мен пайда алынады.

Байланыс қызметінің түрлері пайдаланушыға түрлі бағытта көрсетіледі, іске асырылады /тұрғындарға, халықшаруашылық секторларына/ бәрі белгілі тариф бойынша жүргізіледі, бәрі бір дифференциаланды: тұрғындар үшін тариф- бөлшек сауда нарқы, ал халықшаруашылығы секторы үшін – көтерме нарық.

Байланыста нарықтың үш системасы қолданылады:

- байланыс қызметтеріне тарифтер;

- байланыс мекемлерінің өніміне нарық;

- байланыс салалары өніміне нарық.

- байланыс қызметіне тариф- байланыс қызметіне мемлекеттік нарық системасы.

Байланыс мекемелері тариф бойынша ақлы қызмет көрсетіп, тарифтік пайда келтіреді, көрсетілегн байланыс қызметіне тарифі байланыс мекемелерінің көтерме нарық, бөлшек сауда нарқы функциясында атқарады.

Байланыс қызметін көрсету тарифы белгілі нақтылы хабарды жеткізу барысындағы /берушіден адресатқа дейінгі/ өндірістік процестің толық орындалуы негізінде жасалады. әр байланыс мекемесінің өндіріс процесін орындадағы жасаған қызметінің нағыз шын есебін анықтайды арнаулы мекеме өнім нарқы системасы жасалған. Байланыс мекемесінің өнімінің нарқы – ол орта такс. Орта такс әр этапқа жекеше жасалады: бастапқы, аяқталуы, транзит бойынша, эксплуатационнно- техникалық қызмет көрсетудегі линейно- станционный құрылыстар, т.б осы нарықпен және мекеменің өнім номенклатрусына сай өнімнің ақшалай көлемін шығарады. Осы нарықтар байланыстар саласында қолданылады, ал ол байланыс мекемесінің өзінен жоғары ұйымдармен финанс қатынасы туындайды.

Байланыс салаларының өнімінің нарқы негізінен байланыс министрлігі дәрежесінде жекелеген салалардың өнімін перспективті жоспарлау /ақшаға шаққандағы/ көлемінде әсерлі болу үшін пайдаланады. Бұндай нарықты қолдану өзіндік құнның тарифтен күшті ауытқуына байланысты, ол нарықты әсерлі пайдалануға мүмкіндік бермейді. Байланыс салаларының өнімінің нарқы арқылы қызмет өтудің іріленген түріне негізделген орта такс белгіленеді, ол байланыс өнімінің салалық номенклатурасына қолданылады.

21. Менеджменттің теориялық және методикалық негіздері. Менеджмент (ағылшын сөзі, басқару-деген) – бұл коммерцияны немесе өндірісті басқару. Біліми тұрғыдан қарағанда, Менеджмент – ұйымды және оның құрамдарын басқару туралы жүйеге келтірілген білім саласы. Қандайда болмасын Ұйымды, ұйымдасқан жүйе деуге болады.

Тәжірибелік тұрғыдан қарағанда, менеджмент – өндіріс тиімділігін, пайдасын көтеру үшін қолданылатын принциптер, тәсілдер және басқару формаларының шоғырланған жинақтамасы.