9. Рентабельділік және пайда, оларды жоғарлату әдістері.

кіріс және рентабельділік - әр өндірістің көңіл аударарлық маңызды тиімділік көрсеткіш. Пайда, кіріс өндірістің тиімділігін анықтайтын нақты сипат. Кіріс байланыс мекемелерінің өзара жеке мекеме пайдасы және оның пайдалану шығындарына қарай бөлекше анықталалды. Кірістің 3 түріне түсініктеме бар: баланс, /расчетный/ есеп айыру, /остаточный/ қалдық.

Баланс кірісі, Пб – кірістің жалпы жиыны, қорытындысы, ол өндіріс – шаруашылық қызметінің беретін табысы мына формамен анықталады.

/5.10/

П_б = П_осн +П_ин + Д_{вн. оп} – Р_вн.оп,

Посн – хабарлама қызметі арқылы түсетін пайда,

Пин – мекеме баласындағы қосымша, жанама шаруашылық арқылы түсетін кіріс /немесе басқа да құнды затты өткізу жолы, т.б./.

Д_{вн. оп} – таратылудан тыс істер арқылы – кіріс;

Р_вн.оп – таратылудан тыс кездескен шығындар.

Негізгі кіріс түрлері, мекеменің хабардағы негізгі қызметі бойынша формуламен анықталады:

/5.11/

П_осн = Д_с –Э,

Д_с – мекеменің өзіндік кірісі;

Э- пайдаланылатын жылдық шығын.

Қосымша, жанама шаруашылық кірісі бұдан түскен өнімнің табысы мен оған кеткен шығынның айырмашылығымен өлшенеді.

1991 жылдан бастап рыноктік қатынастың келуіне байланысты кірістің жаңа түрі туды.

Д_вн.оп = Д_сп+ Д_АР + Д_А + Д_обл Д_вн /5-12/

Д_А – мекемеге дивидент/ тиімті акциядан кіріс;

Д_сп – ортақ мекемелерге қатысқаны үшін үлес кіріс;

Д_АР – мүлікті арендаға беруден түскен кіріс /аренда ақы/;

Д_обл – мекеменің өзіне тиісті облигациялардан кіріс;

Д_вн – реализацияланбайтын кіріс /+/ немесе жоғалту /-/, бұл пени, қарыздар, уақыты өткен кредит, тара ісі.

Налог салынатын кірістің формуласы:

П_нал = П_б ΣΔ Р_опл. _тр. – П_лрент – ΣД_А._ОБЛ – ΣД_СП, /5.13/

Пб – баланс кірісі;

ΣΔ Р_опл. _тр. – жоғарылату /+/ немесе төмендету /-/ мекеме пресоналдарына еңбек ақы шығыны, олар таратылатын өнімдермен салыстырғанда мөлшерінің өзіндік құнын жасаумен айналысатын қызметкерлері;

П_Лрент – рента төлемі;

Д_А, Д_ОБЛ – мекеме иелігіндегі акция дивиденттері қорытынды жинағы мен облигация;

Д_сп – мекемелер бірлестігіне қосылудағы үлес кірісінің қортынды жиыны.

Соңғы екі қосылғыштар 15% көлемінде налог төлейді.

Формуладағы көрсетілген мекемелер 45% көлемінде налог салынады, оның 22% - і одақтық бюджетке, 23% - і республикаға жергілікті бюджетке енеді.

Кірістер арқылы мөлшерлі актылардың шығыны, жоғалғаны толықтырылады.

Мекеменің баланс кірісінен көрсетілген налогтарден басқа административтік – басшылық персоналдарының әр адамға 1000 сом көлемінде ақы ұсталады /П_АУП/. Төлемдер мен налогтан қалған кіріс – есептеу /расчетный/ Пр:

П_р = П_б – Н_б – П_{л АУП} – П_{Л КР} /5.14/

Н′_б – мемлекттік, республикалық бюджетке налог;

П_{л ауп} – админинистративті –управленческий персоналға ақы;

П _{л кр} – банк кредитінің уақыты өткізілгендігіне проценттік ақы төлеу.

Есептеу /расчетный/ кіріснен орталық фонд үшін және жоғары ұйымдар алдында міндеттемелерге ақы төленеді, П_{л орг}, П_{л центр}.

П_ост = П_р –(П_{л орг} + П_{л центр}). /5.15/

Қалдық кіріс мекеменің игілігіне жұмсалады, қор, резерв, пайдалану қорын, т.б. жасайды.

Мекеменің рентабельділік сипаты өндірістің тиімділік қатынасына әсер етеді. Байланыс саласында рентабельділік өндіріс қорының бағаға кіріс қатынасын немесе мекеменің пайдалану шығынының жалпы қорытындысына кірістің қатынасын көрсетеді:

а) ρ=П/Ф_пр, б) ρ = П/Э_Σ /5.16/

Әдетте /5.16л/ формуласы қолданылады, бірақ почтампттар өндіріс қорының көлемі өте аз. (5.16б)

Кіріске ұқсас рентабельділіктің жалпы /балансовую/ ерекшеленеді.

ρ_о = [П_б/(К_осн +П_б)]· 100%, /5.17/

және есептеу /расчтеную/

ρ_р = [П_б/(К_осн +О_б)]· 100%, /5.18/

П_б, П_р – үйлесімдісі баланста есептелінген кіріс;

К_осн – негізгі өндіріс қорының нарқы, құны, бағасы;

О_б – айналым құралдарының шектелген /нормируемые/ құны, нарқы, бағасы.