7. Байланыс қызметінің классификациялау және экономикалық мағынасы.
Байланыс саласының негізгі мақсаттары пайдаланушылардың қажеттілігін қанағаттандыру болып табылады.
Байланыс қызметтері кәсіпорынның бағдарламасын жоспарлауға, пайдалы жұмыс істеуге база болады және жіберу құралдарының керектігін қанағаттандыру үшін индикатор деуге болады.
Байланыс қызметі әртүрлі хабарларды қабылдау, сұрыптау, жіберу және апару жұмыстарының қорытынды нәтижесі.
Экономиялық сипаттамалар:
жасалынған істің сипаттамасы заттарға ұқсамастығы;
қызметті жасау мен оны пайдалану процестерінің уақыт бойынша бір мезгілде орындалуы;
қызметтерді ұйымдастырғанда оған бірнеше кәсіпорынның қатысуы;
хабарды жіберуі процессі әрқашанда екі жақты.
Байланыс қызметі екі түрде жасалынады:
біріншісі, жеке хабарларды жіберу, тарату түрінде (хат, телеграмма,телефонмен сөйлесу т.б.);
екіншісі, пайдаланушыларға техника құралдарын беру ретінде (каналдар, таксафондар, апараттар т.б.).
Байланыс қызметтері негізгі және қосымша болып бөлінеді. Негізгілер хабарды жіберу процесінің нәтижесін көрсетеді. Баға құру жағынан байланыс қызметтері төленетін және тегін берілетін болып бөлінеді.
Байланыс қызметтері територриялық ерекшелікке қарай халықаралық және жергілікті болып бөлінеді. Байланысқызметінің көлемін табуда натуралды және баға өлшем тәсілдері қолданылады.
Натуралды өлшем байланыс қызметінің физикалық мәнін сипаттайтын көрсеткіштерді қолдануға негізделген (хат, телеграмма, сөйлесу т.б.).
Ақшалай бағаланған өлшем – әртүрлі барлық көрсетілген байланыс қызметтерін бір ақша өлшемін арқылы көрсетуге мүмкіншілік береді. Жалпы байланыс қызметтері көлемінің бағалы өлшемі ретінде негізгі өндіріс табысы көрсеткіші қолданылады.
Қызмет көлемін табу үшін, шартты – натуралды өлшем де қолданылады, өлшемнің біреуі негізге алынады да қалғандар коэффициенттер көмегімен бір көрсеткішке келтіріледі. (кететін, келетін, өтетін, өңделеді 30 мың кететін, 120 мың өтетін, 5 мың келетін, телеграф 1 телеграфтарға кететін уақыт – 0,4 макс., 1,7 мин., 0,4 мин., коэффициент приведения 1,7; 0,9; 1,9 мин, келетін 0,4; 0,9=00,4). (объем услуг қызмет көлемі шартты натуралды түрінде: 301+1201,9+5; 0,4=278 мың келтірілген телеграмма).
8. Байланыстағы табыстың мағынасы және оны анықтау әдістері.
Байланыс кәсіпорнынның тұтынушыларға белгіленген тариф бойынша көрсетілген қызметтің бүкіл көлемінен алынған табыс негізгі қызмет табысы деп аталады. Байланыс түрінің негізгі қызмет табысының жалпы суммасы көрсетілген байланыс қызметінің жалпы көлемінің бағасының ақшалай түрдегі көрінісі болып табылады.
Мұнда Дод — негізгі қызмет табысының жалпы суммасы, руб.; qi — i-қызмет түрінің көлемінің натуральды өрнектелуі. (шт., кан.-ч, кан.-км және т.б.); Цi — i-қызмет түрінің тарифы.
Негізгі қызмет табысы байланыс саласы бойынша, әр салада табыс көзі бойынша қойылады. Табысты анықтау тәсілдерін кеңірек қарастырып өтейік.
Байланыс арнасы түрінде көрсетілген және соңғы құрылғыларға сәйкес қызметке алынған табыстар (телефондық аппараттар, радиотрансляциондық нүктелер) осы каналдар(құрылғылар) санынан және жалдамалық немесе абонементтік төлемнен шыға жоспарланады. Телефондық аппараттарды және радионүктелерді құру мен қайта орнатудан түскен табыстар олардың саны мен орнату төлемінен тәуелді болады. Қалааралық телефондық және телеграфтық арналарды, телевизиялық және дыбыстық тарату арналарын жалдамалы төлем ретінде қолдануға беруден түскен табыстар қойылған тариф бойынша әрекет ету уақытын есепке алып арнаның ұзындығына тәуелді есептеледі. Радиобайланыс, радиотарату және телевидение құралдарының жұмысына сағаттық төлеу түріндегі табыстар таратқыштың қуатынан тәуелді қойылған бір сағаттық жұмыс істеу тарифы шамасына және радиотаратқыш және қабылдағыш құрылғылардың жоспарланған жұмыс істеу уақытынан тәуелді болады.
Табыстардың бір бөлігі қалааралық және жеогілікті сөйлесулер үшін уақыттық төлем түрінде құрылады.(сөйлесулер бағасын автоматтандырылған уақыттық есептеу болған кезде.). Бір реттік байланыс қызметін көрсетуден алынған табыстар олардың саны мен қойылған тарифтен тәуелді болады.
Байланыс қызметіне қойылған тарифтер 8 бөлімде кеңірек қарастырылған.
Негізгі қызмет табысын жоспарлау кезінде орташа табыстық такса қолданылады.
Орташа табыстық такса бір ірілендірілген төлемді байланыс қызметінін көрсетуден түсетін орташа табысты сипаттайды. Мысалы, қалааралық телефондық сөйлесулер үшін тариф бүкіл сөйлесуге емес ал бір минут ішіндегі сөйлесу үшін қойылған.Бұл кезде тариф тарифтік зона бойынша бөлінген(қашықтық бойынша). Одан басқа тәуліктің әртүрлі кезіндегі және демалыс күндеріндегі жеңілдікті тарифтар дамуы бар. Осылайша қалааралық телефондық сөйлесулерге қойылған тариф бірнеше факторлардан тәуелді болады. Сондықтан табыстарды ұзақтығын есепке ала отырып нақты сөйлесулер санына , арақашықтық ұзындығына және басқа факторларға байланысты жоспарлау мүмкін емес. Соның үшін орташа табыстық табыстық такса деп аталатын бір телефондық сөйлесуге келетін табыстардың орташа шамасы қолданылады.
Орташа табыстық такса тұрақты емес және оны жоспарлау кезінде бірнеше жылдық табыстық такса динамикасыны мен сол жылғы квартал бойынша қосындысы, тағы да оның өзгеруіне әсер ететін факторлар есепке алынады. (клиентура құрамы, айырбас құрылымы, төлемге қабілетті сұраныс және т.б. орташа табыстық таксаны есепке алып бір жолғы байланыс қызметін көрсетуден алынатын табыстар жоспарланады.
Мұнда n – шығатын төлемді айырбас номенклатурасы. qисх плi – түр бойынша шығатын төлемді айырбас.(телеграмма саны, қалааралық сөйлесулер саны, посылканың, аударулар және т.б.) diT – байланыс қызметінің i-түрі бойынша орташа табыстық такса.
Қазіргі уақытта байланыста тұтынушылар тобы бойынша тарифтердің бөлінуімен орташа табыстық такса халық және қаражаттық ұйым, шаруашылықтық өндіріс бойынша бөлінеді.
Тарифтарды жоспарлау сонымен қатар орташа табыстық таксалар тарифтердің жеке өзгеруі және инфляцияға байланысты квартал бойынша жүргізіледі. Жоспарлау көптеген позициялар санына байланысты іске асады. Мысалы, АҚ "Электросвязь" 50-ден көп позиция бойынша.
Өндіріс салаларында кездесетін қызмет көрсетуге қатысып соңында табыс алуы тек ғана техникалық құралдарға қызмет көрсету немесе хабарды тарату процесінде тек ғана өз үлесіне емес барлық кәсіпорынның өндірісінің аяқталған циклінде салалардың өзара есептесуін қажет етеді. Сондықтан тұтынушылардан түсетін табысты құру кезінде тек ғана халықты емес қаражаттық және шаруашылық құрылымдарды және басқа да байланыс кәсіпорындарын түсінуге тура келеді. Одан басқа кейбір эксплуатациялық өндіріс кәсіпорындарында (мысалы,ЭТУС,хат тасымалдау қызметі)
және тб.) табыстар басқа байланыс кәсіпорындарына көрсетілген қызметтің көлемі мен бағасы бойынша құрылады.
Қазіргі уақытта салалардағы өзара есепте төлемдерді анықтаудың жалғыз әдісі жоқ. Екі әдіс қолданылады: арнаға және басқа қызмет түрлеріне төлемді есептесу әдісі; используютс^я два подхода: метод расчетной платы за каналы и другие виды услуг ; үлестік төлеулер әдісі, яғни табыстардың жалпы суммасынан белгілі бір үлесін төлеу. Қазіргі уақытта өзара есеп айырысу төлемдері кәсіпорындар арасындағы келісім бойынша өзіндік құны кіреді.
Байланыс салаларындағы келісім-шарттық қатынасқа бірінші кезекте магистралды байланыс жолының біріншілік желісінің иелері және қалааралық телефондық байланыс және телеграфтық сондай-ақ радио-телевизиялық тарату арналарын қолданатын екіншілік кәсіпорындары ауыстырылған. Барлық тұтынушылар "Ростелеком"-ның қойған тарифтары бойынша оның аймақтық басқаруындағы немесе қалааралық арналарды жалға алады.
Өзара есеп хаттық байланыс арасына енгізілген. Бірақ бұл кезде кіріс және шығыс ағындар айырмасы, транзитті өңдеу вагон паркінің құрамы және басқа жағдайлар ескеріледі . Өзара есеп айырысу почтамт және хат тасымалдау қызметі арасына , тағы да МТС және телеграф арасына МТС және ГТС арасына МТС және кәсіпорын арасына енгізілген. Олар сызықты және станциондық құрылымдарға қызмет көрсететін ,магистральды байланыстың шығыс арналарын қолданғанға төлемді қою нарықтық қатынастарға сәйкес келетін кәсіпорынның өзін қаржыландыру принципіне сәйкес келеді. Сөз жоқ, ұсталып қалатын төлемдерді түсіндіруде өзара есеп айырысудың әрі қарай дамуы қажет.
Байланыс саласында «жеке табыстар» түсінігі бар. Қазіргі уақытта бұл эканомикалық категория негізінен филиалдарға қолданылады. (құрылымдық бірліктер.). Мысалы, АҚ "Электросвязь" ішіндегі жоғары рентабелдік деңгейіне ие кәсіпорынның негізгі қызмет табыстарының таралу болуы мүмкін. Жоғары рентабельді кәсіпорынға есептік жолмен табыстарды шығару коэффициенті АҚ "Электросвязь" деңгейіндегі тұрақты фондқа қойылады. Осы кезде өндірісте қалатын табыстар жеке табыстар деп аталады. Мұндай жүйе теңдеуге негізделмейді және әр түрлі құрылымдық бірліктерден түрлену жолы арқылы ерекшелігімен байланысты.(халықтың тығыздығы, аудандардағы жұмыстық белсенділік, байданыс желісінің дамуы, жабдықтардың тозуы ) Бірақ бұл міндетті нұсқа емес. Мысалы Мәскеулік АҚ "Электросвязь"да барлық құрылымдық бірліктер негізгі қызмет табыстарын құрайды және тарату жүргізілмейді.