Dialekt wielkopolski.

Dialekt wielkopolski – jeden z dialektów języka polskiego, używany w Wielkopolsce.

Obecnie obejmuje tereny ograniczone linią przechodzącą nieco na południe od Koła, Kalisza, Ostrowa Wielkopolskiego, Rawicza i Babimostu, na zachód od Międzychodu, do Noteci koło Krzyża, i wzdłuż tej rzeki do jej źródeł i do Warty pod Kołem.

Wyróżnia się gwary.

-Wielkopolski środkowej,

-Wielkopolski południowej (część południowa, od powiatów leszczyńskiego, gostyńskiego, krotoszyńskiego, ostrowskiego i kaliskiego włącznie),

-Wielkopolski zachodniej (na zachód od Pniew, Nowego Tomyśla i Wolsztyna)

-Wielkopolski północnej (na północ od Gniezna i Międzychodu).

Według większości językoznawców dialekt chełmińsko-kociewsko-warmiński jest odgałęzieniem dialektu wielkopolskiego[2] (gwara warmińska najczęściej zaliczana do dialektu mazowieckiego[3]). Stanisław Urbańczyk, wyodrębniający ten subdialekt, przez pewien okres nazywał dialekt wielkopolski dialektem wielkopolsko-pomorskim, zaznaczając przynależność części gwar, pierwotnie pomorskich, do tego zespołu gwarowego.

Do cech dialektu należą:

-brak mazurzenia (jedynym wyjątkiem są gwary chazackie, chwalimska i Mazurów wieleńskich).

udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa (na całym obszarze)

-dyftongizacja, np. ptauk, buoso, myj (na zachodzie), loudzie (ptak, boso, my, ludzie)

-samogłoski nosowe wymawiane wąsko i asynchronicznie, np. wy̨ch, wiųzać, wszyńdzie, widzom (węch, wiązać, wszędzie, widzą)

-na południu wymowa beznosówkowa, np. ksiużka, wuchać (książka, wąchać)

-na północy pomieszanie nagłosowego o- i wo-, np. woda, wokno lub uoda, uokno

-na południu przejście n w ń po i, y, np. drabinia, winio, pierzyjnia (drabina, wino, pierzyna)

-silne uproszczenie grup spółgłoskowych, np. leki, stasze, szur (lekki, starsze, szczur)

-brak ubezdźwięcznienia w, np. chwila, twardyj, świat, kwiat (literacka wymowa [chfila, tfardy, śfiat, kfiat])

-przejście eł w åu, óu, np. kiåubasa, koukiouka

-formy typu koniewi obok chłopowi

-formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju nijakiego typu kazanio, picio

-formy mianownika liczby mnogiej typu kawalyrzo, sołtysio

-końcówka -ygo lub -ygó w dopełniaczu zaimków, np. tanigo, tygo, tegu, tégó, gu (go)

-zachowanie końcówki -i w odmianie liczebników 5-10, np. w szyści miejscach.

Dialekt małopolski

Dialekt małopolski należy do dialektów języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski. Nie jest on jednakowy w całym regionie.

W dialekcie małopolskim występowały wg Pola - trzy "odcienia": sandomierski, lubeski, i czerwono-ruski (sanocki). Dialekt ten autor uważa za najbardziej urozmaicony.

ego cechy to m.in.:

• charakterystyczna, nosowa wymowa "ą" i "ę", wymowa końcówki "-enka", jak w "ręka" (np. [paɲεŋka])

• w dialektach małopolskim, wielkopolskim i śląskim oprócz obstruentów udźwięczniają też sonoranty (samogłoski oraz j, ł, l, r, m, n, ń) – np. "sok malinowy" w standardzie (i dialekcie mazowieckim) → "sokmalinowy" w dialekcie małopolskim (i nie tylko) → "sogmalinowy", "PSL" → "peezel" (każda nazwa litery jest traktowana jak osobny morfem, więc zachodzi udźwięcznianie, którego nie ma w słowie "pesel"). Częściej niż w standardzie zachodzi udźwięcznianie nie tylko na granicy wyrazów – "jeźli", "-źmy" itd., choć nie jest tak częste. W gwarach dialektu małopolskiego udźwięcznianie zachodzi nawet na granicy mniej zauważalnych morfemów – "jest-em" → "jezdem", a nawet w kontekstach nietypowych, np. "ślisko" → "ślizgo".

• akcent wyrazowy inicjalny, przesunięcie akcentu w wołaczu na ostatnią sylabę

• częste używanie partykuły "że" w trybie rozkazującym ("weźże", "idźże", "zróbże", "podajże", cicho-że, cicho-żesz bądź)

• charakterystyczny zaśpiew w mowie potocznej

• zlewanie zbitek "t-sz" i "d-ż" w afrykaty "cz" i "dż". Różnice są tu analogiczne, jak przy udźwięcznianiu – w standardowym języku polskim następuje to tylko przed obstruentami. Np. "drzwi" → "dżwi" (w starannej, nienaturalnej, wymowie "dżżwi", w hiperpoprawnej "d-żwi"), ale "trzmiel" → "cz-szmjel" i "trzy" → "cz-szy" (w starannej, nienaturalnej, wymowie "t-szmjel", "t-szy"), natomiast w dialekcie małopolskim także przed sonorantami (łącznie z samogłoskami) – "czmjel" , "czy".

Poza dialektem używanym przez inteligencję, wśród mieszkańców regionu, a zwłaszcza jego południowej części, występują liczne gwary, które różnią się od ogólnonarodowego języka nie tylko wymową, ale i słownictwem. Najbardziej popularne gwary Małopolski to:

-gwara krakowska,

-gwara podhalańska,

-gwara sądecka,

-gwara zagłębiowska,

-gwara żywiecka

g-wara kielecka zwana również świętokrzyską

Dialekt małopolski wywarł wpływ na wschodnie (górnośląskie) odmiany dialektu śląskiego (m.in. przez związki kulturowe, zwłaszcza po wzmocnieniu odrębności Dolnego Śląska od Korony, także przynależność części Górnego Śląska do diecezji krakowskiej, a nie wrocławskiej) oraz na dialekt południowokresowy (ze względu na osadnictwo), a w konsekwencji na nowo tworzące się gwary na tzw. Ziemiach Odzyskanych. W średniowieczu i renesansie dialekt małopolski był jednym z głównych (obok wielkopolskiego) dialektów tworzącego się ogólnopolskiego języka literackiego. Następnie jego rola spadła na rzecz dialektu mazowieckiego. Związki gwar północnomałopolskich z centrum dialektu rozluźniły się zwłaszcza w okresie rozbiorów, przez co gwary tych części Małopolski, które weszły w skład Kongresówki (gwary łęczycko-sieradzkie, radomskie, kieleckie i lubelskie), przejęły wiele cech dialektu mazowieckiego.