5.2. Негізгі өндірістік қорлардың техникалық жағдайы мен қозғалысын талдау

Негізгі өндірістік қорлардың қозғалысы олардың өндіріске жаңадан енгізілуімен және істен шығарылуымен байланысты шаруашылық операцияларды жүзеге асырумен байланысты. Негізгі қорлардың қозғалысы мен техникалық жағдайын жалпылама бағалайтын коэффициенттер келесі кестеде берілді.

Кесте 1. Негізгі өндірістік қорлардың техникалық жағдайы мен қозғалысын сипаттайтын көрсеткіштер

Көрсеткіш	Есептеу әдісі	Көрсеткіштің экономикалық мәні
Қозғалыстың көрсеткіштері
1.1.Жаңару коэффициенті (Кжаң)		Кезең ішінде түскен НҚ-дың үлесі
Шығу коэффициенті (Кшыгу)		Кезең ішінде шыққан НҚ-дың үлесі
Өсім коэффициенті (Көсім)		НӨҚ өсімінің қарқыны
Техникалық жағдайдың көрсеткіштері
2.1. Тозу коэффициенті (Ктозу)		Өнімге өткізілген НҚ құнының үлесі
2.2.Жарамдылық коэффициенті (Кжар)		НҚ-дың пайдалануға жарамдылық деңгейі: Кжар = 1-Ктозу

Негізгі қорлар қозғалысының көрсеткіштерін барлық өндірістік қорлар, яғни олардың белсенді бөліктері, жекелеген топтары және негізгі түрлері бойынша есептеген дұрыс. Талдау кезінде негізгі өндірістік қорлардың жаңару, шығу және өсім коэффициенттерін бір-бірімен тығыз байланыста қарастыру қажет.

Негізгі қорлардың техникалық деңгейі құрал-жабдықтардың жас құрамын сипаттайды. Бұл ауыстыруды талап ететін тозған құрылғыларды анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар негізгі қорлардың қозғалысы мен техникалық жағдайын бағалаған кезде өндіріске жаңа техникалар мен объектілерді енгізу, негізгі құралдарды жөндеу жоспарларының орындалуы тексеріледі. Машиналар мен құрал-жабдықтардың жалпы санындағы және әрбір тобы бойынша прогрессивті құрылғылардың үлесі анықталады.

Негізгі өндірістік қорлардың қозғалысын сипаттайтын жаңару, істен шығу және өсім деңгейін бағалауға мүмкіндік беретін коэффициенттерге талдау жасаймыз:

5.2-мысал:

Негізгі қорлар құрамының элементтері	Кезең басына, мың теңге	Түскені, мың теңге	Шыққаны, мың теңге	Кезең соңына, мың теңге	Жаңару коэф, %	Шығу коэф, %
Ғимарат	32373	2858	9	35222	8,11	0,03
Құрылыстар	610	-	-	610	-	-
Машиналар мен құрал-жабдықтар	65521	7894	1771	71644	11,03	2,70
Көлік құралдары	16087	3393	1694	17786	19,05	10,51
Өндірістік және шаруашылық инвентарь	1449	1581	1331	1699	93,05	91,86
Жер телімдері	-	7164	-	7164	-	-
Барлығы:	116040	22890	4805	134125	17,07	4,14

Кестеден кезең ішінде жаңару коэффициенттері неғұрлым жоғары негізгі қор элементтері – өндірістік және шаруашылық инвентарь (93,05%), көлік құралдары (19,05%), машиналар мен құрал-жабдықтар (11,03%) екенін байқаймыз.

Тұтастай алғанда кәсіпорында оның мәні 17,07%-ды құрайды, негізгі қорлардың белсенді бөлігі бойынша – 11,03%. Бұл коэффициенттерді салыстыру негізгі құралдардың пассивті бөлігінің жаңару деңгейін көрсетеді, біздің мысалымызда бұл – 6,04% (17,07 – 11,03). Мұндай жаңарудың негізгі құралдардың негізінен белсенді бөлігінің есебінен болғанын білдіреді.

Кәсіпорындағы негізгі құралдардың белсенді бөлігі бойынша олардың шығу коэффициенттерінің айырмасы 1,44%-ға (4,14 – 2,70) тең. Бұл негізгі құралдардың белсенді бөлігінің шығу қарқынының жоғары екенін білдіреді.

Енді негізгі құралдардың техникалық жағдайын сипаттайтын тозу және жарамдылық коэффициенттеріне талдауға мысал келтіреміз.

5.3-мысал:

Негізгі қорлар құрамының элементтері	Бастапқы құны, мың теңге		Тозу сомасы, мың теңге		Тозу коэффициенті, %		Жарамдылық коэффициенті, %
	кезең басына	кезең соңына	кезең басына	кезең соңына	кезең басына	кезең соңына	кезең басына	кезең соңына
Ғимарат	40500	43995	8097	8743	19,99	19,87	80,01	80,13
Құрылыстар	757	757	147	179	19,42	23,65	80,58	76,35
Машиналар мен құрал-жабдықтар	88192	100233	22731	28659	25,77	28,59	74,23	71,41
Көлік құралдары	21117	23923	5000	6107	23,68	25,53	76,32	74,47
Өндірістік және шаруашылық инвентарь	1828	2180	379	481	20,73	22,06	79,27	77,94
Жер телімдері	-	7164	-	-	-	-	-	-
Барлығы:	152394	178252	36354	44169	23,86	24,78	76,14	75,22

Кестеде берілген есептеулерден кәсіпорынның негізгі құралдарының техникалық жағдайы қанағаттанарлық деңгейде екенін байқауға болады, яғни кезеңнің басы мен соңына тозу коэффициенттері сәйкесінше 23,86% және 24,78%. Кәсіпорында негізгі құралдарды жаңартуға басты көңіл аударғанымен тозу коэффициентінің тозу серпіні жоғары екені байқалып отыр. Негізгі құралдардың белсенді бөлігінің (машиналар мен құрал-жабдықтар) тозу коэффициенттері кезеңнің басы мен соңына сәйкесінше 25,77% мен 28,59% құрады. Бұл жағдай кәсіпорында негізгі құралдарды одан әрі жаңартуды жалғастыруды талап етеді.