2. Кәмелетке толмағандардың қылмыс бiрiншi кезекте қылмыскердiң тұлғасының негiздермен анықталады.

Оны қарастырғанда жоғарыда айтылғандай басты-жас. Онымен тұлғасының құрылымында нақты биологиялық, психологиялық және психикалық өзгерiстермен байланысты. Жаспен күш дамұының, интеллектiң, құштпрлықтық нақты деңгейi және де нақты қылмыстарды жасаудың «физикалық» мүмкiндiгi шартты. Жалпы кәмелетке толмағандар және кәмелетке толмаған қылмыскерлер үшiн жас шамасы айырмашылығының культивирование сипатты (бiр жасқа айырмашылық және маңызды болып мойындайды). Бүл негiзiнде қылмысты жасауға әкелетiн тұлғаның арасындағы қақтығыс шығады. Жас өспiрiмдiк жастардың жалпы заңдылық жеке вариацияларынан көрiнедi. Олар қоршаған ортадан және тарбие талаптарына ғана емес, сонымен қатар организмнiң негiздерiнен немесе тұлғадан байланысты. Сондықтан кәмелетке толмағандардың жалпы жастарынды қасиетiн криминогендiк деңгейiне салуға мүмкiн емес.

Кәмелетке толмағандар психиканың тұрақсыз болғандықтан ересек қылмыскерлердiнiң әсерiне берiледi, қылмыстық әлемге романтизация жасайды. Олар бiр жағынан өзiне қатысты әдiлетсiздiк көрiнiсiнiң әр түрлi нысандарына ауырлықпен сезiнедi, ал басқа жағынан артық қамқорлықты шыдамайды. Оларға ересек болуына ұмтылыс сипатты. Осындай ұмтылыстың адекваттық емес лебiз жасауы құқыққа қайшы жасауға әкеледi.

Кәмелетке толмаған қылмыскерлердiң арасындағы еркек жынысының тұлғалары басымды. Сонғы жылдарда қызбала- жас өспiрiм және қыздар жасайтын қылмыстардың саны кобеюi көрiнедi.

Мекен жайы бойынша жасалған қылмыстарды кәмелетке толмағандардың зерттеуi кәмелетке толмаған қылмыскерлердiң арасындағы ауылдық жерiнiң тұрғындарға қала тұрғындарының саны басымдылықты дәлелдейдi. Бiрақ казiргi кезеңде ұрбанизацияның, миграцияның процесстерi қала және ауыл арсындағы айырмашылықтарын жоққа шығарады.

Кәмелетке толмаған қылмыскерлердiң құрбыларына қарағанда бiлiмнiң деңгейi төмен. Олардың арасында екiншi жылдықтар, мектепте, колледждарда және басқа оқу мекемелерiндi оқу тастағандар кездеседi.

Қылмыснаманың қөз-қарасына қарай кәмелетке толмаған қылмыскерлердiң отбасылық жағдайын зерттеуi асы маңызды. Отбасында тұлғаның әлеуметтiк маңызды сапа және оған сәйкес бағалық критерийлер қалыптасады. Зерттеу көрсетiлгендей 2/3 кәмелетке толмаған қылмыскерлерi толық емес жаңұяларында немесе араздық, жанжал, өзара қорлау, масқүнемдiк және бұзықтық, зорлауға тартылған жаңұяларда тарбие алынды.

Бос уақыттың мәселесi ерекше болып табылады. Және зерттеулерiнiң қорытындыларына сәйкес бос уақытты үлкейтуi жас өспiрiмдердiң мүдделерi деформацияланады және негативтi түрiн әкеледi. Бос уақыт көп болса құқық бұзұшылық жасауы жоғарылату мүмкiн. Бос уақыттың салады жас өспiрiмдер көпшiлiк қылмыстарын жасайды. Кәмелетке толмаған құқық бұзушылықтарының қарым-қатынастары сипатты негiзге ие. Негiзiнде бұл сотталған, спирттiк iшiмдiктермен және есiртке заттармен қиянат ететiн тұлғалар.

Кәмелетке толмаған қылмыскерлердiң тұлғасына сипаттау үшiн олардың құқықтық сезiмдерiнiң негiздерi болып табылады. Оларға құқық сезiмдерiнiң терең дефектiлер сипатты, мәлiм шараларда екi факторлармен түсiнiледi; барлық халықтың, кәмелетке толмағандардың жалпы құқықтық сауатсыздығы; кәмелетке толмағанның өзiнiң негативтi әлеуметтiк тәжiрибесi.

Жоғарыда қарастырылған қылмысты жасаған кәмелетке толмағандарының тұлғылық негiздерi олардың қылмыстық мiнез құлқының мотивацияда анықталады. Олар негiзiнде келесiге табыстырады:

- тентiктiктен, әуесқойлықтан қылмысты жасауның «балалық» ниетiлерiн басымдылық; құрбыларының көзiнше өзiндi бекiту тiлегi; сәндi заттармен ие болуына ұмтылыс және т. с.;

-ересектердiң қылмыстармен салыстырғанда жоғары ниетiлерiнiң «желпеуiш» (дүниеқорлық, зұлымдық, сексуалдi мұқтаждығы, эгоизм, елiктегендiк, ынтымақтастық өзiн-өзi бекiту, әлеуметтiк жауапкершiлiксiз және жеңiл ойлылық, қоғамынаң оқшаулану және оған қарсылық).

Кәмелетке толмаған тұлғасының әлеуметтiк және психологиялық негiздерi формалдi емес топтарын қалыптастыруда негiзгi ролiн бiлдiредi. Кәмелетке толмағандарыңың формальдi емес топ бiрлiскен iспен бiрiктiрген, қабылданған ресми құрылымдарға қойылмаған, өзiнiң тұйықтанушылықты сезетiн, мейiз, мүдде, бос уақыт өткiзу базаларында құрылған және функциоланатын заңды ресiмделмеген адамдарының қоғамы. Кәмелетке толмағандарының формальдi емес қылмыстық топ-агрессивтi құқыққа қайшы мiнез-құлқына бейiмделген, вертикалды қатаң құрылымының әлементтермен ие, консультант немесе құқықтық басқарушы ретiнде қылмыстық ересек адамы бар тұлғалардың орнықты бiрлестiк. Формальсiз топқа кәмелетке толмағандарының бiрлестiгi заңды процесс болып табылады. Асоциалдi және криминалдi бағыты бар топтар ең тиянақты және қауiптi және оларда кәмелетке толмағандарының қатысуы олардың психикасына елеулi зиян келтiредi және кейiнгi қалыптасуына және олардың тұлғасына негативтi әсер тигiзедi.