2. Қылмыстылық себептері мен шарттары мағлүматтарын жүйелілік көзқарасымен бағалау көпфакторлы (кондиционалистік)теория ретінде ешбір негізсіз болып табылады.

Факторлар теориясы әлеуметтену мен қылмыснамадакриминогенді детерминантты теңестіріп талдағаны үшін (олардың айырмашылықтарын ескермей) сынға алынып келеді. Осы орайда белгілі американдық криминолог Э. Сатерленд факторлар теориясын «салысқұлдылықтар каталогы» деп атаған болатын. Дэл сол өзінен-өзі дұрыс сипат алатын қылмыстылық факторына жүйелілік көзқарастарды пайдалана қоймау факторлардың басты әдістемелік кемшілігін құрайды.

Қылмыстылықты детерминант жүйесінде негіздеудің ғылыми ғана емес, тәжірибелік маңызы да бар. Қоғамдық психологияның өзгеріске ұшырауының орны толмас сипатқа ие болуы мүмкін және оны қалпына келтіру үшін көп уақыт кетеді. Қылмыстылықтың шартына байланысты мәселе жеңілірек. Жеке адамға байланысты алдын алу шаралары, сондай-ақ, сотталғандарды түзеу-тиісті криминогенді психологияны криминогенсізге алмастыру.

Криминогенді детерминаттар жиынтығын жүйе ретінде қарастыру қылмыстылыққа әсер етудің мазмұны мен механизмінің айырмашылықтарын мүлдем жоққа шығармайды. Жүйелік әдіс қылмыстылықтың себептері мен шарттары жүйесiнің жүйе ішіндегі көп қырлы байланыстарды орнатуға жағдай туғызады, криминогенді жүйелердің бөлінбейтін элементтерін ашады, оның метажүйелермен (қоғаммен, мемлекетпен, әлемдік қауымдастықпен) өзара әрекеттестігін анықтайды.

Себептер - қылмыстылық пен қылмысты тікелей туғызатын, жаңадан өндіретін заңды салдары ретіндегі әлеуметтік-психологиялық детерминанттар. Қоғам мен заңнан алшақтаған қауымдастық пен тұлғаның әлеуметтік және құқықтық психологиясы кылмыстылыкгың себептер жүйесін құрайды. Қылмыстылықтың себептері арасынан дәлелсіз агрессивтілікті, үлтшылдықты, қоғамды елемей жек көруді, құқықтық нигилизмді ерекше атап көрсетуге болады. Қылмыстылық себептерінің жүйесі әлеуметтік-психологиялық құбылыс болып табылады. Дегенмен, осындай жүйелі нақты қылмыстың дәлелін қылмыстылықтың әлеуметтік криминогенді дәлелімен қарама-қарсы қою мүмкін емес, өйткені жүйенің барлықэлементтері өзара әрекеттес.

Шарт - бүл өзі қылмыстылық пен қылмыс тудырмайтын, бірақ себептің әрекетіне жағдай туғызатын, жеңілдететін, өршітетін кері әлеуметтік құбылыс. Мысалы, бақылау-ревизиялық қызметтің жеткіліксіздігі материалдық құндылықтарды сақтау, есеп жүргізу және пайдалануда бақылаусыздық туғызып, меншікке қол сұғушылыққа жағдай жасайтын шарт болып саналады.

Себептер мен шарттардың арасында «криминогенді детерминанттар» талданған ұғымын пайдалануға және басқаларды қамтитын өзара тығыз әрекеттестік болады. Мазмұны жағынан себеп әлеуметтік-психологиялық сипаттар. Шартта сол сияқты-экономикалық, саяси, кұкықтық, үйымдықжәнебасқадамазмүлдарға ие. Себеп қылмыстылықты тудырады, шарт себептердің қылмыстық әрекетке айналуына жағдай жасайды. Олар кейде рөлдерімен алмасуы дамүмкін.

Қылмыстылықты оқып-зерттеуде ең бірінші кезеісге өзара байланыстылықтар ғарылады, мысалы, халықтың әлеуметтікдемографиялық қүрылымы мен қылмыстылықпен, оның деңгейі мен құрылымы арасындағы байланыстар. Дегенмен, белгілі бір және баска әлеуметтік құбылыстар мен қылмыстылық арасындағы айланыстарды анықтау себепті танудың бірінші кезеңінде және -иартта соңғы кезеңде белгілі болады. Байланыстарды анықтап белгілегеннен кейін сапалық-сандықталдау арқылы себепті жағдай тұғызатын байланыстар ашылады.

Бақылау сұрақтары:

1.Қымыстылықтың жағдайының және себептерiнiңтүсiнiгi аштыру

2.Детерминация түрлерiн негiзгi шарттары неде

6 Дәріс

Тақырып: Қылмыскер тұлғасы

Мақсаты:Қылмыскер тұлғасының түсiнiгi бiлу

Жоспар

1. Қылмыскер тұлғасының ұғымы

2. Қылмыскер тұлғасының қүрылымы

1. Кылмыстылық-адамның мінез-құлқы нысандарының бірі, ал кылмыс-адамның саналы түрде жасаған әрекеті, нақты қылығы. Адамнын түлғасын сипаттайтын қасиеттердің бәрін біліп алмай, жеке қылмысынын себебін немесе жалпы қылмыс себебін біліп-тусіну мүмкін емес.

Қылмыснама ғылымы адам қылмыскер болып тумайды, қылмыскерлік тұлғаның қалыптасу кезеңіндегі жайсыз жағдайлардың салдарынан пайда болады деп пайымдайды. Алайда, жайсыз жағдайдың бәрі бірдей және әр уақытта қылмыстык мінез-құлық тудырады деп ойлауға болмайды. Адам іс жүзінде өзінің психологиялық табиғатына сай келетін шарттар мен факторларды таңдап алып және оны белгілі бір дәрежеде игереді.

Қылмыскер тұлгасы кылмыстылыққа итермелеуші әлеуметтік өмір жағдайы мен осы жағдайдың салдарынан болған қылмыстың арасын жалғастырушы буын болып саналады.

Қылмыснама қылмыскер тұлғасы деп кылмыстық заңды басқа жағдайлармен және мән-жайлармен қоса адамды кінәлі ететін, осылайша оның қоғамға жат қылықтарына әсер ететін әлеуметтік және әлеуметтік мәні қасиеттердің, белгілердің, қатынастардың жиынтығы деп таниды.

Қылмыскердің тұлғасы өзінің бағыттылығы арқылы көзқарас пен бағдар мазмұнынан, қажеттік деңгейі мен шеңберінен ерекшеленеді. Алайда, мүндай жағдайға қарап кылмыс жасаған адамдардың барлығында бірдей коғамғажат көзқарас пен бағыт-бағдар бар деп ойлауға болмайды. Мұндайлар болмағанның өзінде де кылмыскердің тулғасы мен оның қылмыстық мінез-құлык себептерін зерттеудің қажеттігі күн тәртібінен алынып тасталмайды. Дегенмен, кылмыскерлердің негізгі көпшілігі осындай ерекшеліктермен көзге туседі.

Қылмыскердің тұлғасы қылмыснама нәрсесі ретінде мұндай тұлға әлеуметтік мәні бар жеке-нақты объекті ретінде немесе жалпы әлеуметтік тип ретінде қарастырылуы тиіс пе деген пікірталас тудырды.

Кезінде А. А. Герцензон қылмыскердің тұлгасы туралы мәселенің, адам бұл қылмысты неліктен жасады деген нақты, бірақ әлеуметтік-танымдықтұрғыдан алғандаөте шектеулі сауалғажауап беретіндігіне байланысты жалғыз қылмыскер үшін маңызы бар деп айтқан болатын. Мұндай көзқарастағы қылмыскер тұлғасының жалпы қылмыснамалық маңызы іс жүзінде жаппай әлеуметтік құбылыс ретіндегі кылмыстылық жеке қылмыстың қасиетімен барабар түсіндірілуі мүмкін емес деген негізде қабыл алынбады. Қылмыскердің тұлғасы деген сөз жеке кылмыс деген виктимологияда маңызды рөл атқарады деп санауға болмайды, сонымен бірге, оның жаппай алгандагы қылмыстылыққа қатысы жоқ. Қылмыснама қылмыстылык, оның себептері мен заңдылықтары туралы ғылым ретіндетек индивидті ғана қарастырып қоймайды, сонымен бірге, адамға белгілі бір әлеуметтік тип ретінде жалпы сипаттама да береді. Қылмыскердің тұлғасын қымыснамалық зерттеу түбінде алдын алу шараларын жүргізу үшін маңызы бар қылмыс туғызатын мінез-құлықтарды анықтау мен оларды бағалай білу мақсатында жүргізіледі. Осыған байланысты қылмыснаманың: қылмыскердің түлғасы, қылмыстық мінез-құлық себептері мен механизмі және қылмыстын алдын алу сияқты үш буынды проблемалардың бірлігі қалыптасады. Мұндай кезде қылмыскер түлғасы криминогендік ерекшелігі жоғары, қылмыстық әрекеттің субъективті себептерінің көзі болып табылатындықтан, басты назар соған түсетіндіктен алдын алу объектісі әрекет немесе мінез-қүлық емес, осы түлға болуы керек. Осы жоғарыда айтылған ерекшеліктердің жиынтығының бірлігі мен өзара әрекеттестігі қылмыскер тұлғасының қоғамға қауіптілігінің мәнін кұрайды; ал қылмыстық мінез-қүлық-осының туындысы. Тұлғаның криминогендік ерекшелігін білмейінше немесе ескермейінше мінез-қүлықты өзгерту мүмкін емес.

Жоғарыда айтылғандардың бәрі сыртқы әлеуметтік факторларды мүлдем жоққа шығармайды. Түлғаның қылмыстық қасиеттері аталған факторлардың әсерімен қалыптасады, ол тұлғаның бойында әбден «бекіген» соң мәні айтуға сөз жетпейтіндей дербес күшке айналады. Қылмыстың жасалуына жағдайлық мән-жайлар мумкіндік туғызады, дегенмен бір анығы, біржағдайдың өзі әр адамның санасында бөлек бағаланып, бөлек қабылданады. Ендеше, жеке қылмыстық құлық механизмінде қылмыскер тұлғасы сыртқы факторларға байланысы бойынша басты рөл атқарадьі.

Қылмыснама тек қана қылмыс жасағандарды ғана зерттемейді, ол, сонымен бірге, өмір салты, көзқарасы мен мінез-қркы қылмыстық жолға түсетіндей кумән туғызған адамдарды зерттейді. Сонымен бірге, қылмыснамалық саланың үлесіне маскүнемдік» нашақорлық, қаңғыбастық және басқа қоғамға жат қылықтар тиеді. Көріп отырғанымыздай, осы көрсетілген адамдарды зерттеу қылмыс субъектісінің -тұлғасын зерттеу шегінен шығып кетіп отыр. Бұл қылмыстың себептерін ашып жэне оның алдын алудың тиімдіқұралдарын іздестіруге көмектеседі.

Жалпы алғанда қылмыстың тұлғасын қоғамға жат көзқарасының, қоғамдық мүддеге теріс қарауы мен өзінің қоғамға тіпті жолдарды жүзеге асыру ойы және теріс нәтиже болдырмау әрекетсіздігі кесірінен қылмыс жасаған адамның түлғасы аркылы анықтауға болады.

Сонымен бірге қылмыскердің түлғасын зерттеу диалектикалық категорияларға сәйкес негізгі үш деңгейде жүзеге асырылады: 1) жалпы; 2) ерекше; 3) жеке.

1-деңгейде «қылмыскер тұлғасының» жалпы үғымы мен оның негізгі белгілері мен қасиеттері қарастырылады.

2-деңгейде бірқатар жағдайда қылмыстылықтың жекелеген гүрлеріне, яғни, халық шаруашылығының жекелеген салаларында, жекелеген аймақгарда және басқалардағы қылмыстылыққа сай келетін қылмыскерлердің жекелеген категориялары мен типтері қарастырылады.

3-деңгейде нақты қылмыскер (нақты қылмыс) қарастырылады. «Нақты тұлға» үғымы жеке қайталанбас қасиеттерді білдіреді. Осыған келіп осы қасиеттерді жан-жақты есепке алып отыратын жеке жұмыстарды жүргізудің мейлінше күрделілігі туындайды.

Түлғаны қылмыснамалық зерттеу нәтижелерінің қылмыстық құқық, қылмыстық іс жүргізудің криминалистика ғылымдары үшін де маңызы зор. Қылмыснама үшін қылмыскер түлғасының маңыздысы - оның табиғаты мен мәні, қайнар көздері, оның қоғамға жат қасиеттерінің қалыптасу жолдары мен нысандары, механизмі, қылмыстық мінез-қүлықтың пайда болуына әсер ететін, басқаша сөзбен айтқанда, қылмыс жасауға себепкер болатын ортамен өзара қарым-қатынасындағы ерекшеліктері. Міне, осындай зерттеулердің нәтижесі қылмыстың алдын алу мәселелерін шешудегі ең бір негізгі нұсқаулар болып табылады.

2. Қылмыскертұлғасының қылмыснамалық сипаттамасын қүрайтын негізгіқасиеттер. Қылмыскер түлғасы кез келген адам түлғасы сияқты белгілі бір құрылымға өзара байланысқан және өзара әрекеттес элементтер мына ие болатын тұтастай құрылым болып көрінеді. Қылмыскер тұлғасының құрылымын зерттеу - элементтер мен құрылымдар арасындағы байланыстардың езгерістері түлғаның түбірімен қайта.

Бақылау сұрақтар:

1.Қылмыскердiң тұлғасының түсiнiгi, структура және типологияны аштыру

2.Қылмыскер тұлғасының қалыптасуына әсер ететiң негiзгi фокторларды бiлу

7 Дәріс

Тақырып: Нақты қылмысты жасау механизмнiң себептері мен жағдайлары

Мақсаты:Нақты қылмысты жасау механизмнiң себептері мен жағдайларын ұғыму

Жоспар

1. Накты қылмыс жасау себептері мен шарттары ұғымы

2. Нақты қылмыс жасаудын әлеуметтік-психологиялық механизмі

1. Жекелеген қылмыстық мінез-құлық деңгейінде зиян келтіру механизмін зерттеу мен анықтау үшін диалектиканың бастапқы әдістемелік қағидаларына жүгінуіміз қажет. Осы бағьпта «жекелеген», «ерекше» және «жалпы» әрекеттер нақты құбылысты, белгілі бір , объективті шындыктың белгілі бір жақтарын көрсетеді.

Гегель кезінде былай деп жазған еді, жекелеген деген сөз -тікелей, нақты бір нәрсе, ал ерекшелік - жекелегеннің белгілі бір қасиеті немесе қатынасы, жалпылық деген одан гөрі абстракциялы, ерекшеліктегі жекелегеннен гөрі белгісі.

Әр ғылымның өзінің ілімдік «бастапқы дәні» болу керек. Химияда зерттеудің бастапқы нүктесі жекелеген элемент болып саналады, биологияда-жекелеген тіршілік иесі, қылмыснамада-қылмыс (жеке мінез-құлық). Химиялық элементтер тобындагы әрқайсысы ішінара бір-бірімен байланыста, бірақ олардың арасында бірін-бірі қайталамайтындай өз қасиеттері бар. Биологияда тіршілік иесі тек жеке ғана емес, бірін-біріне жақыңдастыратын жалпы белгілер болады. Осындай қайталанатын елеулі белгілердің негізінде қайсыбір ерекше түрлер қалыптасады. Демек, ерекшелік категориясы түрлілік және маңызды қайталанушылықтың көрінісі. Ерекше бір қатынаста жалпы болып көрінсе, енді бір қатынаста жеке ретінде керінеді. Мысалы, тегі бойынша жеке болса, ал жеке адамға байланысты жалпы болып көрінеді.

Адам ұғымының жеке, ерекше және жалпы нысандары-қоғамдық дүниеде, дүниетанымдық нысанда ғана көрінетінін ескеру керек. Сондықтан да, жеке қылмыстық мінез-қрыктың себепті кешені туралы айтқанда, сөз себептің өзі немесе белгілі бір жағдайда нақты жеке адамды зерттегенде анықталатын себептер туралы емес, тек қана оның зиян келтіру механизмі жөнінде болады.

Кез келген қылмыс - күрделі құбылыс. Тек құбылыс болғандықтан күрделі емес. Ол бірқатар өзара байланыстар мен өзара әрекеттестіктердің белгілі бір нәтижесі. Осы факторлардың өзініңсан алуандығы да аз болмауы мұмкін. Басқаша айтқанда, басты шешуші фактор қандай немесе осы нәтижеге қандай адам қатысады.Бұл ең алдымен белгілі бір қылмыс жасаған индивид немесе адамтұлгасы. Оңсыз салдардьң өзі - қылмыс та жасалмаған болар еді.

Бірақ индивид - саналы жан, сондықтан ол қылмыстық әрекет(әрекетсіздік) жасау кезінде белгілі бір ерікке ие болады. Демек, еңалдымен бүл жерде қылмыскер түлғасының еріктілік әрекегі көрінеді.Қылмыс, адамның кез келген қылығы сияқты тұлғаның жеке қасиетінің өзара әрекеттестігінің және адамньң нақты бір мінез-қүлықтық шешім қабылдаудағы объективті (индивид үшін сыртқы)жағдайы.

Кез келген жеке қылмыс бір жағынан жеке адамның жеке ерекшеліктеріне-оның қажетгіліктеріне, себептеріне, мақсатына, ең соңында, әр -қилы әлеуметтік құндылықтар мен тәртіптеріне көзқарасы мен қатынасына, соның ішінде құқықтық ұйғарымдар мен гыйым салушылыққа, екінші жағынан сыртқы объективті жағдайлардың жиынтығына негізделеді, абайсыздықтагы қылмыс нәтижесіне жеткізетін қасақана қылмыс не әрекет немесе эрекетсіздік жасау ниеті мен бел байлаушылық тудырады. Мұнымен бірге жекелеген қылмыстардың себептерін зерттеу мен тұлғалық ерекшеліктердің алдын алу бағытынде қылмыснама үшін қажетгісі тек статистикасы ғана емес, ең бастысы олардың динамикасы - пайда болуы, дамуы, яғни, тұлғаны адамгершілікке қарай қалыптастыру шарттары қажет.

Айтылғандарды қорытындылай келе нақты қылмыс жасау -кеке адам адамгершілігінің қалыптасуына теріс ықпалдың пайда болуы мен қылмыстық жағдайға әкеп соқтыратын сыртқы объективгік іән-жайлардың пайда болуына байланысты тұлғаның теріс дамгершілік-психологиялық касиеттерінің өзара әрекеттестігінің әтижесі деп айтуға болады.

Мұндай қорытынды нақты қылмыс жасау тұлганың әлеуметтік (ындық пен өзара әрекеттестігінің екі деңгейін көрсетеді: жеке адамның адамгершіліктік қалыптасу шартының деңгейі және қылмыс асаудағы нақты жағдайдың деңгейі. Түлғаның адамгершілік ілыптасуының жайсыз шарты деңгейінде осы адамның қылмыс ісау мүмкіндігінің психологиялық алғышарттары құрылады. Нақты іғдай деңгейінде мүлдай мүмкіндік іс жузінде шындыққа айналады.екі деңгейде жалпы қылмыстылықтың себептері және шарттарыжеке қылмыстың себептері және шарттары арасындағы байланыстар байқалады. Қылмыстылықтың себептері мен шарттары әр түрлі жақтарымен тұлғаның адамгершілік қалыптасуының, олардың мазмұнынан көрінеді және сонымен бірге жеке тұлға болған нақты жағдайды анықгайды. Өз кезегінде, жекелеген қылмыстардың жеке деңгейдегі себептері шындығында пайда болатын қылмыстылықтың себептері мен нақты жағдайларын бейнелеп көрсетеді.

Ішкі істер органдары өздерінің алдын алу қызметтерін отбасында, оқу мен еңбекұжымдарында, тұрмыста, әлеуметгік өмірдің басқа салаларында адамдардың адамгершілік қалыптасуына кері эсер ететін жағдайларды аша отырып, осы көрсетілген екі деңгейде жүргізеді. Осыған байланысты оларды болдырмауға шара қолданып, накгы бір қылмыстық қол сұғушылық тудыратын жағдайлардың пайда болуын ескертедІ жэне оларды бейтараптандырады. Мұнымен бірге, ішкі істер органдарының түрлі қызметтері өздерінің құзырына қарай жүргізіледі: қылмысты іздестіру-ұрлық, тонау, шабуыл, жеке адамға қарсы қорлык қылмыстар, бүзақылық сияқты қылмыстық әрекетгерге соқтыратын шарттар мен жағдайларға қатысты; экономикалық қылмыспен күрес бөлімі (ЭҚКБ) қызметі -ұрлық, парақорлыққатэн шарттар мен жағдайларға қатысты; кәмелетке толмағандар ісі көніндегі бөлім - жасөспірімдердің мінез-қүлық жағдайы мен олардың бойында адамгершілікті қалыптастыру шарттарымен скереді; учаскелік инспекторлар - түрлі қылмыстар жасайды деп үгілетін адамдардың адамгершіліктік қалыптасу шарттары мен кағдайларының кең ауқымы бойынша.

Түлғалар мен әлеуметтік шындықтың өзара байланыстарының осы екі деңгейін ескере отырып, жекелеген қылмыс себептеріне талдау жүргізілуі тиіс. Бүл талдау осы сияқты мінез-қүлықтың субъективті себебі, сондай-ақ нақты бір қылмыс жасауға итермелейтін, жеңілдететін және мүмкіндік беретін сыртқы (обьективті) жағдайлармән-жайлар болып саналатын теріс пиғылды адамгершіліктік психологиялық қасиеттердің қалыптасуы әсеріндегі жеке қылмыстық мінез-құлық пен шарттар механизмін қарастыруды ұсынады.

2. Нақты бір қылмыс жасаудың әлеуметтік-психологиялык механизмі адамның кез келген қылығы ретінде оның эрекет етуінің белгілі бір элементтері мен кезевдерінен құралады. Нақты қылықтьт психологиялық элементі болып, осы қылыққа байланысты қажёттілікті, мүддені, себепті, мақсатты көрсететін адамнық адамгершілік қасиеті саналады. Ал қызмет ету механизмініц кезеңдері адамгершілік қасиеттердің қальштасуы, оларду өміршіңдікке айналдыру, мінез-қүлықтық шешім қабылдау және оны жүзеге асыру болып табылады.

Қылықтың қылмысқа бағыттылығы оның жасалуының психологиялық ерекше сипатына, дұрыс мінез-құқық механизмінің айырмашылығына байланысты емес, осы екі механизмнің жекелеген буындарының жетімсіздігіне және қалыптасудың түрлі кезеңдерге бұрмалануына байланысты. Қылықты қылмысқа айналдыратын мұндай жетімсіздікпен бұрмалану аталған,психологиялық механизмінің кез келген буынында, оның қызмет етуінің бір немесе бірнеше кезеңдерінде болуы мүмкін, сондай-ақ, олардың әр түрлі үлес салмағы және әр түрлі уақытта әрекет етуге ие болуы мүмкін. Сонымен бірге жетімсіздік пен бұрмалау адамгершіліктің қалыптасу жағдайында уақыт бойынша қылмыстан оның дәл жасалу сэтінен алшақтау болады, ал, әсіресе, ересек адамдар жасаған қылмыста мүлдем болмайтынын ескеру қажет.

Қылмыстық қылықтың прсхологиялық механизмінің буындары мен кезеңдерін зерттей отырып, қылмысқа экеп соқтыратын онын жетімсіздіктері мен бүрмалануларын ашуға, осындай бүрмаланудын арғы жағында не жатқанын анықтауға, соның негізінде алдын алу қоғамдық мүдделердің сәйкес, жеке мүддені қоғам мүддесінен жоғары қою пиелініске жетелеп, оның арты қылмыс жасаумен тынуы мүмкін. Мұндай сәйкессіздікті өмірден жиі көруге болады.

Сөйтіп, жеке қылмыстың тікелей психологиялық себептері адамның қоғамдық мүдделерге қарамастан өзінің қажеттігін қанағаттандыру болып саналады.

Осы аталғандардың арасынан ең қауіптісі - бүлінген, әлеуметке карсы қылмыстық әрекет жасау. Оның жалпы бұқара арасындағы жүзеге асырылуы барлық қылмыстардың 10-12 пайызын құрайды. Көптеген жағдайда қылмыстылық әрекеттер қажеттіліктің мазмұньша емес, оны қанағаттандыру әдістерінің сипатына байланысты.

Өзінің қажеттілік мүддесін қанағаттандыру үшін жеке адам осыған байланысты мүмкіндіктерді ой елегінен өткізеді, оған жағдай іуғызатын және бөгет жасайтын кедергілерді өлшеп-пішеді, осындай сипаттағы мақсатқа жету үшін соның жолдарын ойластырып, құралдарын сайлайды. Адамның қажеттілік пен мүддені сезінуінің осындай психологиялық процесінің маңызды ерекшелігі осы ойын жүзеге асыру кезеңінде тиісті шешім қабылдауында, атап қайтқанда, осы ойын қанағаттандырса ма екен; әлде сабыр ете тұрса ма екен, оны қандай жолдармен, қандай құралдарды пайдаланып орындаса екен деген ойлар мазалайды. Осындай ойлардың бірін таңдау мүмкіндігі олардың бірнеше түрінің болуымен анықталады. Егер ондай жолдар мен амалдар ойластырылмаған кейбір жағдайда әрекет қылмыс деп саналмайды_ч Таңдаудың қажеттігі белгілі бір шешімдердің эр түрлі әлеуметтік мәніне байланысты, ал таңдау адамның адамгершілік мәніне байланысты.

Мысалы, кез келген адамның бойында артық немесе кем дәрежеде менмендік пен менікі дұрыс дейтін қажеттік болады. Осы қажеттік негізінде ол өзін жоғары ұстағысы келеді, барлық адамды өзіне қаратқысы келеді, өзімен санасқанды жөн көреді. Осындай қасиеттерді басшылыққа алғандардың кейбіреуі өзінің алдына қьізметтік немесе қоғамдағы артықшылықты мақсат тұтса, енді кейбіреулер басқа жолмен жүріп, өзін сотқарлығымен, тентектігімен, ұзақылығымен және басқа жағынан көрсетеді.

Бақылау сұрақтары:

1.Белгiлi бiр қылмыс жасаудың себебiн және жағдайының түсiнiгiн аштыру

2..Белгiлi бiр қылмыстың жасалу механизмнiң жағдайын түсiндiру

Дәріс 8

Тақырып: Жалпы және жеке қылмысты алдын алу

Мақсаты: Жалпы және жеке қылмысты алдые алудың (ескерту) түсінігін және негізгі бағыттарын ашу

Жоспар

1.Қылмысты жалпы алды алудың түсінігі және негізгі бағыты.

2.Қылмысты жекелік алдын алудың (ескертудің) түсінігі және негізгі бағыттары.

1. Жалпы алдын алу – қылмысты және оны жасауға ықпал ететін шарттарды тудыратын объективті сыртқы себептерді шығаруға және жоюға бағытталған қызмет. Ол әлеуметтік, экономикалық, саяси, құқықтық және басқа криминогендік қарсы факторлардың белсенді пайдалануында іске асырылады.

Қылмысты жалпы алдын алудың қазіргі кездегі негізгі жақындаулары өзінің дамуын және бекітілуін құқық қорғау органдардың сәйкес қызметін реттейтін бірсыпыра нормативтік актілерде тапты.

Сонымен бірге алдын алу қызметінде жалпыескертулік маңызын жарқын көрінуді алатын нақты шараларды көрсету қажет. Оларға жатқызуға болады: қылмысты жасауға ықпал ететін криминогендік факторларды табу және жоққа шығару; криминогендік жағдайда талдау негізінде, анықталған аумақта (объектіде) қылмысты жасауға объективті кедергі болатын жағдайды жасау; сәйкес мемлекеттік органдарға және қоғамдық ұйымдарға қылмыстың себептері мен жағдайларын жою туралы ұсыныстар жіберу; күші бар заңнамамен анықталған тәртіпте келісімдерді бекіту және орындау негізінде, барлық нысандағы меншікті қорғау туралы бесендік қызмет көрсету; құқықтық насихаттылықты және халықты құқықты тәрбиелеуді іске асыру; қылмыстарды алдын алу бойынша қызметті объективті бейнелейтін қоғамдық пікірді құру; жеке және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша техникалық және басқа шараларды ұйымдастыру және іске асыру; қылмыстықтың жоғары деңгейі бар орындарды құқықтәртіп органдарының және қоғамның күштерімен патрулдеу; қылмыстық топтарды табу және олардың әрекеттерін кесу, қылмыскерлерді және басқа құқықбұзушыларды ұстау, қызмет жасау аумағында криминогендік жағдайды жақсарту үшін, кешенді және мақсатты жедел-ескерту операцияларын жүргізу.

2. Қылмысты жекелік алдын алу (жекелік ескерту) – бұл мемлекттік және мемлекеттік емес органдардың, ұйымдардың және олардың өкілеттерінің, олардың жүріс-тұрысы бойынша, қылмыс жасауды күтуге болатын, адамдарды табу, оларға және олардың қоршаған ортасына осы адамдардың жүріс-тұрысын позитивті коррекциялау мақсатында, немесе осы ортада болатын криминогендік факторларды жою үшін ықпал ету.

Жекелік ескерту олардың жүріс-тұрысы олармен реалды қылмыс жасауды куәландыратын адамдарды табудан басталады. Жеке басын оқып-тану процесінде оның жеке жүріс-тұрысын болжау іске асырылады. Жасалған болжамның негізінде адамға жекелік ескертудің бір шарасы қолданылады: түсіндіру, еспке қою, шефтілік, көмек көрсету, мәжбүрлеу.

Бақылау сұрақтары:

1.Қылмысты жалпы және жекелік алдын алуды ажыратудың негізінде не болады

2.Қылмысты жалпы алдын алудын мақсаттары неде

3.Қылмысты жалпы алдын алудың шараларын санап беріңіз және олардың мазмұнын ашыныз

4.Жекелік ескерту процесінде адамның қандай ерекшелігі оқып-танылады

5.Жекелік ескерту шаралары қолданылатын адамдарды айтып беріңіз

6.Жекелік ескертудің негізгі әдістерін ашыңыз

Дәріс 9

Тақырып: Қылмыснамалық виктимология. Қылмыс жасау механизмiнде жәбiрленушiнiң ролi

Мақсаты: Криминалды виктимологияның түсінігін ашып беру.Қылмыс жасау механизміндегі жәбiрленушiның ролі ашу

Жоспар

1. Қылмыснамалық виктимология

2. Қылмыс жасау механизміндегі жәбiрленушiның ролі

1. Қылмыснамалық виктимология (латынның victima – құдайға құрбан ететін тірі жан, құрбан және гректің logos – сөз, ілім) – қылмыс жәбiрленушi туралы ілім, қылмыснама ғылымының бағыты ретінде 20-шы ғасырда пайда болды.

Пайда болу сәтінен виктимологияның дамуы келесі бағыттармен жүрді:

- адамды дайындау (криминогендік жағдайларда оптималды жүріс-тұрыстың алгоритмдерін дайындау және арнайы тренинг);

- олардың қызмет функциялары қылмыстық қол сұғумен ұщтасқан лауазымды адамдардың қорғану деңгейін көтеру;

- виктимогендік жағдайларды төмендету, оларды тойтару және жоққа шығару, азаматтарды виктимогендік «жағдайлар-торлар» туралы мәліметтеу, олар мүмкіншілігі бойынша олардан бас тарту үшін;

- қылмыстардан зардап шеккендерді тқорғау және ақтау.

Виктимологтарды негізгі идеялары келесіге жатады:

1) құрбанның жүріс-тұрысы қылмыстық жүріс-тұрыстың себептілігіне мәнді ықпал етеді.

2) қылмыстық құрбан болуы ерекше феноменге – виктмділікке байланысты.

3) виктимділік анықталған адамның, әлеуметтік ролдің немесе әлеуметтік жағдайдын қасиеті болады, ол ұрындырады немесе қылмыстық жүріс-тұрысты жеңілдетеді;

4) виктимділік бірсыпыра факторларға байланысты:

а) жекелік сипаттылықтан;

б) лауазымды адамның құқықтық статусына, оның қызмет функцияларының ерекшелігіне, материалдық қамтамасыздылығынан және қорғалу деңгейіне;

в) жағдайдың жанжалдық сатысынан, осы жағдай дамыйтын орынның және уақыттың ерекшелігіне;

г) виктимділіктін көлемі өзгеруі мүмкін. Оның өсу процесі виктимизация ретінде анықталады, төмендеуі – девиктимизация.

2. Кейбір жағдайда жеке бастың объективтік және адекваттық бағалауы және жәбірленушінің жүріс-тұрысы сол немесе басқа қылмыстық актіні түсіндіруге мүмкіншілік береді, қылмыс жасау механизмінің түсінуіне, қылмыстың алдын алуын іске асыруға, болатын құрбандарды тану үшін, потенциалды қауіп төндіретін жағдайларды және қылмыскермен және құрбан арасындағы қауіпті арақатынастарды дамытуға олар сондай ықпал ететін фарторлар аз емес деректер береді.

Жәбірленушінің жүріс-тұрысынан жүре отырып, қылмыстың алдындағы жағдайларды үш топқа бөлуге болады:

1. Оларда жәбірленушінің әрекеттері ұрындыру сипатын алатын жағдайлар, өздерінде қылмыс жасау үшін себеп алады (күш көрсету және т.б.). Бұл құқыққа қарсы немесе (және) аморальдік жүріс-тұрыс.

2. Оларда жәбірленушінің әрекеттері абайсыз сипат алатын жағдайлар, сонымен қылмыс жасау үшін қолайлы шарттар жасайды (мысалы, оларды ұрлайтын жағдай туғызатын орындарда жеке мүлікті тастап кету).

3. Оларда жәбірленушінің әрекеттері құқықты болатын жағдайлар, бірақта қылмыскердің құқыққа қарсы жүріс-тұрысын туғызады (мысалы, қоғамдық орында өзін дұрыс емес ұстайтын адамға арналған дұрыс сынау, ұсыныс жасаған адамға қатысты күш көрсету).

Бақылау сұрақтары:

1.Жәбірленушінің жүріс-тұрысы мен жасалған қылмыс арасындағы арабайланысты ашыңыз.

2. Қылмыснамалық мәнде виктимологияның түсінігін ашыңыз.

Дәріс 10

Тақырып: Зорлық қылмыстар және олардың алдын алу

Мақсаты: Бұзақылық және зорлық зомбылықпен жасалған қылмыстардың негізгі қылмыснамалық мінездемесін және түсініктемені ашып беріңіз

Жоспар

1.Бұзақылық және зорлық зомбылықпен жасалған қылмыстардың негізгі қылмыснамалық мінездемесін және түсініктеме

2.Бұзақылық және зорлық зомбылықпен жасалған қылмыскерлердің мінездемесі

3.Бұзақылық және зорлық зомбылықпен жасалған қылмыстардың негізгі детерминантары

4.Бұзақылық және зорлық зомбылықпен жасалған қылмыстардың алдын алудың негізгі бағыттары

1. Бұзақылық және зорлық зомбылықпен жасалған қылмыстар – Бұл қорқыту немесе физикалық күшті қолданумен жасалған, негізгі мақсаты адамның өмірін қиу немесе оның денсаулығына зиян келтіру, еріктілікті басу, адамның еркіне қарсы оған қол сұғу, нақты уақытта зорлық зомбылық қылмысты жасаған адамдардың, қылмыстардың жиынтығын айтамыз. Оның негізгі белгімен физикалық немесе психикалық адамға қарсы зомбылықты қолдану немесе оны қолдану деп қорқыту болып табылады. Сонымен бірге мұндай қылмыстарда зорлық мативациялық элементі болады. Бұзақылық қылмыснамалық мінездемелігінің көп жағдайында зорлықтың қылмысы болып табылады.

2. Эгоцентризм зорлық зомбылық жасған қылмыскердің психологиялық қасиеттеріне жатады. Қылмыскердің мінез құлқына және тұлғаның бағытталуына, нақты өмірлік жағдайына байланысты келесі түрлерге бөлінеді:

Топтық қысымынан бірінші рет қақтығыз жағдайына түскен адекваттік емес реакцияны көрсеткен кез келген әрекет ;

Қосылған қақтығыз, көп уақыт бойы созылған от басында немесе ортада;

Зұлымдық , тікелей ниетпен бағытталған қылмыстық әрекет.

Зорлық қылмыскердің психикалық поталогиялық бұзушылық психопатизированалық, интеллектуалдық шектелген және де алкогольдік түрлерін анықтауға мүмкіндік береді.

3. Зорлық зомбылықпен жасалынған қылмыстардың негізгі детерминантарболып табылады:

Әр түрлі әлеуметтік топтардың арасында өмір сүру деңгейінің арасында үлкен айырмашылығы пайда болуы және де халық көбісінің өмір сүру деңгейінің төмендеуі;

Тұрғылықты халықтың көп мөлшердің рухының және мәдениетінің саласында деформациясы;

Қоғамдық психологияда негативтік өзгерістер, мысалы криминализациялау;

Қылмыстардың алдын алу болмағадықтан;

Құқық қорғау органдармен қылмыстармен күресу негізгі қағиданың бірін жауаптылыққа тартудың бұзұы;

4. Бұзышылық және зорлық қылмыстарды алдын алу жалпы профилактика нормаларына сай өткізіледі және де өзіне жалпы әлеуметтік, қылмыснамалық арнайы шараны құрайды.

Бұзышылық және зорлық қылмастардың жалпы әлеуметтік алдын алу шаралары әлеуметтік экономикалық даму және қоғамның даму барысында жүзеге асырылады.

Осы қылмыстады арнайы қылмыснамалық алдын алу шаралары өзіне нақты тұлғаларына индивидуалдық профилактикалық әсер етумен, нақты қылмысты тудыратын себептерін және жағдайларын жою арқасында өткізіледі.

Бақылау сұрақтары:

1. Зорлық қылмыстарына қандай қылмыстар жатады

2. Зорлық қылмыстардың негізгі даму тенденцияларын ашыныз.

3. Зорлық қылмыс жасайтын тұлғалардың негізгі сапалық мінездемесі қандай.

4. Зорлық қылмыстардың негізгі детерминантарын мінездеп беріңіз.

5 . Зорлық ылмыстардың негізгі алдын алу шараларын ашыныз.

Дәріс 11

Тақырып: Жеке мүлiкке қарсы қылмыстар және оларды алдын алу. Экономика қызмет саласындағы қылмыстар және оларды алдын алу

Мақсаты: Меншікке қарсы қылмыстардың негізгі қылмыснамалық мінездемесін және түсінігін ашып беру.Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстардың негізгі қылмыснамалық мінездемесін және түсінігін ашып беру

Жоспар

1.Меншікке қарсы қылмыстардың қылмыснамалық мінездемесі.

2.Меншікке қарсы қылмыстарды жасаудың негізгі себептері және жағдайлары

3.Меншікке қарсы қылмыстарды алдын алу.

4.Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар қылмыснамалық мінездемесі

5.Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар жасаудың негізгі себептері және жағдайлары

6.Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстарды алдын алу

1. Меншікке қарсы қылмыстар өзіне пайдакүнемдік қылмыстық заңмен жауаптылық көзделген басқа бүреудің мүлкіне қол сұғу түсінігін енгізеді және де ұрлық, ала аяқтық, тонау, қарақшылық, қорқытып алушылық тәсілдермен жасалады. Меншікке қарсы қылмыстардың дара түрлерін қарау жолымен олардың жалпы қылмыснамалық ерекшеліктерін және даму тенденцияларын анықтауды мүмкіндік туғызады. Осындай жалпы тенденциямен: қылмыстардың абсалюттік салыстырмалы (халық санына байланысты) санның өсуі; меншікке қарсы қылмыстардың жалпы қылмыстардың көлемінен саны; меншікке қарсы қылмыстардың санының тез өсуі; қылмыстардың латенттік деңгнйінің өсуі.

Сандық өзгерістермен бірге меншікке қарсы қылмыстар сапалық өзгерістеріне ұшыраған, олардың жүйесінде ең қауіпті, ұйымдасқан әрекетерімен қоғамға қауіптілігімен және материалдық зиян келтірілумен түсіндіріледі.

Меншікке қарсы қылмыстардың қылмыснамалық ерекшеліктеріне бұл қылмыстардың пайда күнемдік мақсаты, көп таралуы бұл қылмыстарды жасауда көп адамдардың қатысуы, тәсілдерінің және әдістерінің жанжақтылығы, қылмыскерлердің криминалдық мамандығының арттыруы, адамдардың және қоғамның мүделерін силамау.

2. Меншікке қарсы қылмыстардың мінездемесіне әлеуметтік экономикалық, әлеуметтік саяси, әлеуметтік психоллогиялық факторлары өте үлкен әсер етеді.

Осы қылмыстардың негативті тенденциялардың себептеріне қарасақ олар біріншіден: әлеуметтік экономикалық жағдаймен байланысты , яғни ескі жүйеден жаңаң нарықтық қарым қтаынасына көшу, нарықтық жағдайдың тұрақсыздандырылуы мемлекетте өндірістің төмендеуі, жұмысыздықтың артуы және жаңа жағдайында азаматтық құқықтық қатынастың тәжербиесі болмау.

Техникалық прогресстің дамуының арқасында және де компьютерлік техниканы кең колданылуы, меншікке қолсұғудың жаңа электрондық әдісі пайда болды.

Қоғамда құндылықтардың критериелері өзгерді. Материалдық амандық, адамның құндылығын анықтайды.

Криминалдық жағдайының негативтік дамуына әлеуметтік бақылау жүйенің жетіспеушіліктері үлкен әсер етеді.Қылмыстылық мемлекеттік және қоғамның ықпалының шығуымен байланысты.

3. Меншікке қарсы қылмыстардың алдын алу, құқық қорғау органдарының негізгі мақсаты болып табылады, біріншіден бұл ішкі істер органдарына сай, мұндай алдын алудың мақсаты меншікке қарсы қылмыстарды минимизациялау болып табылады.

Меншікке қарсы қылмыстарды алдын алу әрекеті криминологиялық ақпарат негізінде жүзеге асырылады мыс: меншікке қарсы қылмыстардың жағдайы және динамикасы туралы, объектілер және аумақтар туралы осындай қылмыстарды жасағаны үшін жауапқа тартылған адамдар туралы, меншікке қарсы қылмыстардың әр түрлі латенттік деңгейі туралы, осындай қылмыстар әлеуметтік салдары туралы, меншікке қарсы қылмыстарды алдын алу шаралар және олардың тиімділігі туралы, осындай қылмыстардың жасалынуы әлеуметтік, экономикалық, саяси және де басқада процесстеріне ықпалы туралы.

Осындай сараптама өткізілген қылмыснамалық ақпарат ішкі істер органдарына және олардың бөлімшелеріне ақпараттық база ретінде қызмет етеді. Бұл база ішкі істер органдарына негізгі күштерді нақты ең криминогендік объектілерге және учаскілеріне бағыттауды мүмкіндік береді, меншікке қарсы қылмыстардың ең тиімді алдын алу шараларын, тәсілдерін таңдау мүмкіндігін береді, алдын алу қызметінің жаңа тәжірбиесін енгізу және оқуды мүмкіндік береді, меншікке қарсы қылмыстарының болжау мүмкіндігін береді.

4. Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар пайдакүнемділік қылмыстың бір бөлігі болып табылады, олар тікелей қоғамның экономикалық қатынастарымен байланысты, мындай қылмыстар: меншікке және мемлекеттік экономикалық мүдделеріне, азаматтардың мүдделеріне бағытталған. Қылмыснамада экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар экономикаға бағытталған пайдакүнемдік қылмыстар.

Мұндай қылмыстарға заңсыз кәсіпкерлік жалған кәсіпкерлік, заңды кәсіпкерлік қызметке кедергі жасау, несиелік берешектен әдиі жалиару, жалған ақша жасау немесе сату, экономикалық контрабанда және басқада қылмыстар кіреді.

Оның қылмыснамалық негізгі мінездемесіне қылмыстылықтың көлемі және жоғары даму деңгейі кіреді экономикалық қызмет салсындағы қылмыстарды сараптама кезінде оның жоғары латенттік деңгеін ескеру қажет. Арнайы зерттеу бойынша экономикалық қызмет салсындағы қылмыстардың тіркелген саны жалпы қылмыстардың санынан 1/3 бөлігін құрайды. Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар қоғамға жалпы қылмыстардың қылмыстылықтан материалдық зиянын көбірек тигізеді.

5. Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар санынын артуы бірақ себеппен емес көп факторлармен байланысты:

- Экономикада және әлуметтік салада нарықтың дамуының деструктивтік тенденциялар.

- Легетимдік экономикалық қатынастардың шынайы қорғауының болмауы.

- Экономикалық жүйелерді ұйымдастырудағы кемшіліктер.

- Құқық қорғау органдарының қызметіндегі кемшіліктер.

- Шаруашылық субъектілерінің максималды табыс табуға талпыну

6. Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстар динамика және жағдайының себептік комплекстің сараптамасы мақсаты емес, ол Экономикалық қызмет салсындағы қылмыстарын алдын алудың міндетті жағдай болып табылады.

Осындай алдын алу негативтік факторына тікелей бағытталған оның негізгі мақсаты осындай факторларды жою.

Алдын алу жалпы әлеуметтік және арнайы қылмыснамалық шараларына бөлінеді. Алдын алудың жалпы әлеуметтік шаралар мемлекетпен криминалды экономикадан ерікті, экономикалық саясатты өткізу.

Алдын алудың арнайы қылмыснамалық шаралар олар: экономикалық қылмыстарды туғызатын нақты себептерін және жағдайларын жоюға бағытталған.