2. Жалпы ғылыми әдістер формальды логиканы, яғни талдау мен синтезді, индукцияны, дедукцияны, корытындылауды, абстрагиялауды, болжауларды шығару және т.Б. Кіргізеді.

Талдау мен синтез өзімен бүтінді бөлімдерге бөлу және бүтінді бөлімдерден жинаудың практикалық немесе сезімді процестерін көрсетеді. Талдау бүтіннің бөлек бөлімдерін оқып-тануға, олар барлық бөлімдерге лайықты болатын қатынастарды ашуға, және ,сонымен оқып-танылатын объектінің пайда болу ерекшелігін және дамуын сезінуге көмектеседі. Синтездің жолымен зерттелетін құбылыс бір тұтас ретінде оның байланыстары мен бөлімдерінің барлық көптілігінде сезімде қайталанады.

Индукция – бұл білімнің бірлі-жарым тұжырымдардан жалпы ережелерге жылжуы. Толық және толық емес индукцияны бөледі. Бірінші жағдайда құбылыстың класстары туралы қорытындыны осы класстың барлық құбылыстарын қарастыру негізінде алады. Екінші жағдайда осы класстың тек кейбір құбылыстарын қарастыруда жасалады. Ғылым практикасында ең көптегенде толық емес индукция қолданылады. Индукциямен дедукция үзіліссіз байланысты, және бұл байланыс талдау мен синтездің байланысы сияқылды қажетті.

Дедукция деп логика заңдары негізінде жасалатын және шындық сипатын алатын жіберулерден шығарылатын салдар немесе дәлелдемелер түсініледі.

Қылмыснамалық тануда онда оқып-тану құбылысының негізінде жататын бейне және заңды жолдарын құру түсінілетін қорытындылау деп аталатын ғылыми әдіс кең пайдаланады. Қорытындылау, өз сәтінде, анықталған класс теориясын құрумен байланысты.

Жалпығылыми әдістер қатарында маңызды орын абстрагириялауға жатады, онда оқып-танылатын құбылыстың бір қасиеттерін және байланыстарының ой арқылы көрсетуінің процесі және оларды кейдейсоқ құбылыстардаң алып кетуі түсініледі. Бұл құбылыстың басты, мәнді белгілерін және сонымен оның даму заңдылық жолын көрсетуге көмектеседі.

Қылмыснамалық ғылым білімінің қажетті сәті болжауларды ұсыну болады. Жорамалдау түсінігініің өзі дәлелделмеген теориялық ереже болжамда негізделгенін көрсетеді. Жорамалдауды қозғау, негіздеу және дәлелдеу әрбір ғылыми білімнің қажетті элементі болады, оның ішінде қымыснамалықтың да.

3. Әлеуметтік шындықтың тану құралдарының барлық арсеналын өзіне сорып алып, қылмыснама өзінің мақсатында әртүрлі жекеғылыми әдістерді қолданады оның ішінде қарастыру, анкеттік, интервью және құжаттарды талдау сияқылды социологиялық әдістерді.

Қарастыру оқып-танылатын лық объектіге және қойылған зерттеу мінлдеттеріне жататын деректерді зерттеушінің өзімен нақты қабылдауда болады. Қосылған және қосылмаған қабылдауды бөлу қабылданады.

Танудың маңызды әдісі сұрау болады. Ол екі негізгі түріндегі нысанда іске асырылады: анкеттеу және интервьюрлеу.

Қылмыснамалық мәліметтерді әртүрлі алу ішінде маңызды орынды құжаттарды талдау алады. Жалпы қабылданған түсінікте құжат, зерттелінетін қылмыснамалық проблемаға қатысы бар, объективтік шындықтың және ойлану әрекеттің деректері, оқиғалары, құбылыстары туралы мәліметтерді бекіту құралы болады. Сондай құжаттар болуы мүмкін жасалған қылмыстар туралы тергеу және сотта қаралу материалдары, сотталғандардың жеке істері, анықтау мәліметтері және әртүрлі басқа, қажетті қылмыснамалық мәліметтерді тасымалдайтын жазбаша актілер болады.

Жекеғылыми әдістемелерге жаткызуға болады жобалауды, деректі талдауды және шкалированияны, ал сондай қылмыстық статистиканың әдістерін (статистикалық қарау, топтау, статистикалық талдау, қорытындау көрсеткіштерді шығару және т.б.) қосатын. Осы әдістерді қылмыснамалық зерттеуде пайдалану көмектесу рольді аткарады. Олар әртүрлі статистикалық көрсеткіштердің одан да терең ойлап-түсінуіне көмектеседі, қылмыстықпен және оның детерминанттарымен арабайланыста болатын әртүрлі әлеуметтік құбылыстармен және процестермен арабайланысты және байланыстың сатысын анықтау үшін реттеу коэффициенттерін пайдалануға көмектеседі.

4. Қылмыснамалық зерттеудің арнайы әдістеріне қылмыстық және соттылық туралы статистикалық деректерді, қылмыскердің жеке басын арнайы және психологиялық зерттеуі, оны тестілеу, қылмыстық істердің әртүрлі санаттарын оқып-тану, сонан кейінгі материалдарды статистикалық қорытуымен, қылмыстық, оның себептері және онымен күресу шарттары туралы әртүрлі әлеуметтік қоғамдардың және топтардың пікірлерін оқып-тану, арнайы бағдарламалар бойынша қылмыснамалық зерттеулер, ал сондай кешенді қылмыснамалық зерттеулер жүргізудің социологиядағы және психологиядағы белгілі әдістер мен әдістемелер жатады.

Бақылау сұрақтары:

1. Қылмыснама әдістерінің түсініктерін ашыңыз

2. Жалпы ғылыми және қылмыснама әдістерін сипаттаңыз

3. Қылмыснаманың жеке ғылыми әдістерін сипаттаңыз

4. Қылмыснамалық арнайы әдістері қандай

Дәріс 3

Тақырып: Қылмыснаманың қазiргi жалпы және дамуы, қалыптасуы

Мақсаты: Қылмыснаманың пайда болу тарихын және дамуын, негізгі қылмыснамалық мектептерді, қылмыснаманың қазіргі жағдайын қарастыру

Жоспар

1.Қылмыснаманың пайда болу және даму тарихі.

2.Қылмыснама дамуының классикалық және антропологиялық бағыты.

3.Қылмыснамадағы социологиялық теориялар.

4.Қылмыснаманың қазіргі жағдайы.

1. Қылмыснаманың ғылым ретінде тууы қоғамның қылмыстыққа қарсылық көрсетуінің мұқтаждығы өсуімен байланысты, 1885 ж. итальян ғалымы Р.Гарофалоның кітабі шығуымен байланысты.

Бірақта қылмыстықтың мәні туралы идеялар, оның себептері, қылмыстарды алдын алу адамзат қоғамын әрқашан қызықтырған болатын, ол туралы бұл мәселелер туралы әжеттегі ой-пікіршілердің (Платон, Аристотель), Қайта туу дәуірінің (М.Лютердің, Дж.Локктың), Ағарту (Монтескье, Руссо ж.б.), капитализмнің құрылуы және дамуы (Ч.Ломброзо, Кетле ж.б.) көптеген пікірлері куәландырады.

Көптеген теориялардың және ғылыми көз қарастың талдауы үш негіізгі бағыттарды көрсетуге негіз береді (классикалықты, антропологиялықты және социологиялықты), олар бойынша ақырғы сәтте қылмыснаманы дербес ғылым ретінде құруға рұқсат берген, қылмыснамалық идеялар тарихи дамылған.

2. Классикалық қылмыснамалық мектептердің өкілдері (Беккариа, Бентам, Горвард, Лист, Фейербах ж.б.) XVIII-XIX ғасырлардың өзінде қылмыстықтың теологиялық түсінігін қайратты жоққа жығарған, жан түршігерлік, шайтандық бастау ретінде. Олардық пікірі бойынша, қылмыс – адамның сезімді әрекетінің салдары, ол еріктің толық бостандылығын ала отырып, өз әрекетінің болжауларын таңдай іске асырады. Осы таңдау адам өмірдің адамгершілік ережісін қанша ұғынғанына байланысты болады.

«Классиктердің» көптеген идеялары қазіргі қоғамда да анықталған маңызын сақтайды. Сондай, уақытпен сынақты Беккарианың қылмыс пен жазалаудың арасындағы жеткілікті қажеттілігі; жазалаудың алдында қылмысты алдын алу болатыны және т.б. ережелер шыдады.

Сонымен бірге классикалық теорияның өкілдері қылмыстық жазалаудың мүмкіншіліктерін қайта бағалауда қылмыскердің жеке басына қажетті назар аудармады, ал сондай қылмыстықты детерминаттылайтың объективтік әлеуметтік факторларға, тек тәрбиелеу және оқыту шараларына қылмысты алдын алуды жатқызды.

Классикалық мектептің маңызды жеткіліксіздіктері анықталған итермелеуді қылмыснамалық теориядағы антропологиялық бағытқа берді, оның бірінші өкілі ретінде итальяндық тюрме психиатр-дәрігері Ч.Ломброзо болды.

Ч.Ломброзомен қылмыс жасаған адамдардың жеке басын, организмін зерттеу, туынына қылмыскер аталатын теорияны құраға әкелді. Осы теорияның негізгі идеялары келесі жағдайларға жатады: ерекше табиғи тип болатын қылмыскермен бола алмайды, ал туады; қылмыстықтың себебі қоғамда жаратылмайды, ал қылмыскердің өзінде; туындаған қылмыскерге ерекше физиологиялық, психологиялық, сондай да анатомиялық қасиеттер сипатты.

Осы ережелердің көптеген зерттеулермен дәлелделген ғылыми дұрыссыздығына қарамастаң, оларды тек негативті бағалауға болмайды. Ломброзо және оның ізбасарлары біріншіде қылмыскердің жеке басына назар аударды, оларды ұқсастырудың антропологиялық әдістерін құруға.

Туған қылмыскер туралы теория биоәлеуметікке көшті, ол Ч.Ломброзоның ісбасарларының жұмытарында көрінеді. Сондай, кең тарауды француз ғалымы Пинател клиникалық қылмыснама теориясы алды (жеке бастың қауіпті жағдайы), қылмыстықты кейбір адамдарға лайықты қылмысқа бас бұратынымен түсіндіріледі.

Қылмысқа конституциялық бейімділік теориясының өкілдері (Кречмер, Шелдон, жұбайы Глюктер ж.б.) қылмыс жасауды, адамның сыртқы пейіліне де (дене конституциясына), сондай психикасына ықпал ететін ішкі секреция бездерінің жұмыстарымен байланыстырады.

Ломброзоның идеяларына жақындау қылмыскерлердің ақыл-ойлық қалу концепциясы болды (Годдард), олардың тұқым куалаушылық алдын ала болуы (Киньер, Лонге ж.б.). Бұл концепциялардың негізінде жақын туыстардың бірнеше ұрпақтарын зерттеу жатқызылды; ұқсас және ұқсас емес егіздердің; жүріс-тұрысқа еркектердің артық хромосомолардың ықпалы.

Бұл барлық ережелер, қылмыстықтың әлеуметтік факторларын есепке алмайтын, генетиктармен, сондай социологтармен, психологтармен, криминологтармен келесіде өткізген ғылыми зерттеулердің сынына шыдамайды. Бірақ олардың көптері адамды биологиялық және әлеуметтік бірлістік ретінде қарайтын, ал қылмыскердің жеке басын құруды әлеуметтік факторлар ықпалының нәтижесі (жүріс-тұрыстың себептері) болашақ жүріс-тұрыстың анықты болжауы (шарттары) биологиялық құрылымға, қазіргі криминологтарға қызықты материалдар береді.