3. Толь бичг — кел җурмшулх зевсг

Зокъялын келнд бәрмҗә бую диг-кемҗә тогтасни ул деер, терүг батраҗ җурмшулх йовддыг толь бичгәр дамҗҗ күцәнә. Яһад гихлө, толь бичг — бичх, сурх үүлдврин йовцд тодрхаһар меддг уга (эс гиҗ төрүц меддг уга) мадгта тоотан лавлҗ хәләх дөңцл керглгдхүн мөн. Тер төләд, нег зокъялын келиг күцц кевәр җурмшулҗ делгрүлий гихлө, чик бичлһни, чик келлһни болн үгин утхиг зөв тәәлврлҗ, керглгдх һазринь йилһҗ заасн тогтлцата (систематический) нәрн сән толь бичгүдтә бәәх кергтә. Зуг эн халхар өдгә цагин некврлә ирлцсн толь бичгүд биднд йир дуту гихлә, әрә худл болшго. Ода бидн эн асудлыг зөв шиидий гихлә, өөрд-хальмг зокъялын келни тууҗиг болн үй үйин номтнр нәәрүлн түүрвҗ ирсн толь бичгүдиг кинәнәр шинҗлн хәләҗ, үнн-чик ашлвр кесн бәәх зөвтәвидн. Иигхлә, биднд юн бәәсн, юн дутҗах болн ода юуг яһҗ күцәхән тодрулҗ авхвидн.

Моңһл келтнр, тер дунд өөрд-хальмг улс эрт цагас олн зүсн толь бичг түүрвҗ, терүг эддҗ йовсн тууҗта. Аль эрт XIII—XIV зууни үйәр моңһл-китд, моңһл-араб толь бичгүд һарч бәәлә. Моңһл келтнрин аңхни тәәлвр толь 1708 — 1717-ч җилмүдт түүрвгдҗ барлгдсмн. Энүг "хөрн негт тәәлвр толь" гидг. 1741-ч җил "мергд һархин орн" гидг нершлин толь чигн барлгдсн болдг. "Докъяни бичг" нертәһәр төвд-моңһл толь бичг олн һарсн мөн. Тер дунд Алгша һазрин өөрд номтн Агваңдандр түүрвҗ, 1838-ч җил барлулсн "Сарни гегән герл" гидг докъяни бичг онц орм эзлнә. Энүни тускар: "сәәтүр зокъясн толь бичг учрас он-җил олн өңгрч бәәвчн цагин айсиг дааҗана" гиҗ моңһлын номтн Ц. Шүгэр

7

моңһл "Модн барин ном" (У-Б, 1991, 154-ч халх) гидг номдан темдглсмн. Төвд-тод бичгин орчулһин толь чигн эрт цагт түүрвгдҗ бәәҗ. Үлгүрлхлә, "Төвд-моңһлын докъяни бичг — нерн, үг, утх һурвниг тодрхалгч оршв" болн төгс Номин нүдт гигч түүрвәчин "Докъяни бичг тодрха зул" тергүтн тольмуд шинҗяңгас олдсмн. "Моңһл-тод-манҗу толь" чигн түүрвгдҗ, 1797-4 җил Бееҗнд барлгдла.

Орс-хальмг, хальмг-орс тольмуд XIX зуунас һарч бәәлә. Эдн дунд А. М. Позднеевин "Хальмг-орс толь" онцрна. Энүнд хальмг зокъялын келни болн күүндәни келни үгмүдиг керглгдх җишәтәгнь орулсн бәәнә. Хүүвин йосни цагт һарсн тольмуд нурһлҗ хальмгуд орс кел сурхд болн хальмг келиг орс келнд өөрдүлхд зөрүлгдснь тодрха. Хуучн цагин тольмудт ямаран орс үгмүд хальмг келнд яһҗ келгддг болн ямаран хальмг үгмүд орс келнд яһҗ орчулгдг тускар ик оньг тусхагдҗ бәәсн болхла, хүүвин йосни цагт барлгдсн орс-хальмг тольмудт хәрнь хуучни эврәһәрн нерлдг, орчулдг улмҗлл хайгдҗ, цеер-хөрг угаһар хәр үгмүдиг тер кевәрнь буулһҗ бичдг (орулҗ авдг) төв биш хаалһд орснь, нег үлү эврә келни үгмүд бәәһәд бәәтл, терүг кинәнәр хәәҗ олад, уудлҗ ашглсн угань йир харм төрүлнә. Иим бәәдл үүдсни учриг хәәхлә, негдвәр, хуучн улмҗлл тасрҗ, өв-зөөрән алдснас болсн; хойрдвар, хальмг келнд диг-кемҗә тогталһн эрчмтә биш бәәсн, нег үлү эврә келәр тогтасн нершл маш дутгдҗ бәәснәс болсн; һурвдвар болхла, баһ үндстниг орсчлх, орс келиг деедлх бодлһас шалталсн гиҗ болна.

Дурдсн учр-бәәдл 1940-ч җил барлгдсн Басңга Баатрин "орс-хальмг тольд" тодрха тусхлан олҗ, 1964-ч җилин "орс-хальмг тольд" улм үгдрҗ күндрсн бәәнә. Үлгүрлхлә, 1940-ч җилинд:

абонемент — абонемент (закъяллһ)

абсолютный — абсолютн, эрк шилтә (үнмлхү)

абстрактный — абстрактн (киисвр)

авантюра — авантюра (балмдлл)

автор — автор (түүрвәч)

1940 җ.

жизнь — өмн; бәәлһн премия — шаң; мөрә представитель -төләлгч

служба — үүл

1964 җ.

жизнь — җирһл, бәәдл-җирһл

премия — мөрә представитель — элч, төләлгч

служба —цергллһн

словарь — словарь (толь, толь бичг)...

Иим җишәг захас авн маш олниг үзүлҗ болҗана. Үүнчлн, хальмгар орчулсн тоотднь бас эндүтә зүүл баһ биш. Зуг, 1964-ч җилин тольта дүңцүлхд зәрм талар әрә деегүр бәәһәнь аҗглгдна. Җишень, "будка — бүгнг" гидг үг 1940-ч җилин тольд бәәвчн, 1964-ч җилин тольд уга. Эдү мет:

Эн хойриг дүңцүлхлә, 1940-ч җилин тольд орчулснь деегүр болчкад,

8

үннд болн улмҗллдан өөрхн бәәһә мөн. Эн дүңцүлләс 1964-ч җилин толь хальмг келиг зөвәр хаҗһр хаалһд орулснь медгдҗәнә. Йосарнь келхлә, "җирһл" гидг "жизнь" биш, "блаженство, наслаждение, счастье" болхмн. "җирһл" гидг зовлң уга сән сәәхн бәәлһн гисн үг, тегәд чигн туулин төгсклд дала зовлң үзсн күүг зовлңгас гетләд, "амрад җирһәд бәәв" гиҗ келдгнь тиим учрта юмн. Бурхни шаҗни сурһальд әмд бәәлһиг "зовлң эдллһн" гиҗ номлдг учрас, "жизнь — җирһл" гиҗ келлһн тас буру мөн, иим инәдмтә зүүлиг эрк биш чиклх кергтә: "жизнь — 1. әмн; 2. әмдрл" мөн. Эн мет "премия — мөрә" биш, "мөрә

— ставка, заклад"; "служба - цергллһн" биш, "цергллһн — (воен.выступление, поход против кого-либо; воевать" болхмн.

1964-ч җилин тольд "акционер — акционер, ведомство — ведомств, государство — государств, политика — политик, общество — обществ, санаторно-курортная комиссия — санаторн-курорт комиссь..." гиҗ орс, европин үгмүдиг тер кевәрнь үлдәснь зуг зууһар, миңһәр тоолгдхш. Эн тускар келәд чигн керг уга, тер толиг секәд хәләхлө, кенд чигн тодрха мөн. Тер бәәтхә, хальмгуд үйәс үйд эдләд ирсн эмәл-тохмин туск үгиг күртл "седелка — седелк" гиҗ орсар бичсн бәәдг.

Эн 1964-ч җилин толиг орс-хальмг хойр келни орчулһин толь гихәр орс үгиг хальмгар төәлврлсн тәәлвр толь (толковый словарь) гихлә үлү зокаста болхмн гиҗ сангдна. Энд цөн кедүн җишә үзүлхлә:

волокита — күүкд улс эргүлхдән дурта күн;

головня — шатлго үлдсн модн;

качалка — көндрдг күн суудг кресло;

клёст — матьхр хоңшарта урһа моднд бәәдг бичкн шовун;

массовик — олн әмтнө дунд көдлмш кедг күн;

перегной — почвин нег эркн хүвнь болҗ ордг малын, урһмлын үлдл

перелетные птицы — дулан һазрур нисдг шовуд

полушарие — нарт делкән өрәл полушар;

холодная война — шинәс дә босххар седҗәх империалистнрин деермчлгч политик;

шалфей — шалфей нерәдлһтә эм нәәрүллһнд ордг өвсн

ягнятник — үкснә махар теҗәл кедг харцх тохмта шовун... тергүтн.

Орчуллһин тольд тәәлвр кех неквртә биш, хәрнь тер келни үгиг эн келнд юн гиҗ зөв келх (нерлх) халхар шаардлһ тәвгддг билә. Орчулһин толиг тәәлврлх арһар кесни ашт хальмг келни уул үгмүд улм мартгдҗ, зокъялын келн эврә хаалһарн өргҗн көгҗҗ, тер тоод орчулһин келн ясрхнь бәәтхә, угарн ядурх, балдрҗн бузртх хаҗһр хаалһд орсн гихд эндү болшго. Кемр деерк үгмүдиг: "волокита — эмсг, гергсг; головня — цуцл; качалка — өлгә салдл; клест — заһлма богшрһн; массовик — олна көдлмшч, олн-ниитч; перегной — өтг шора, хомһл; перелетные птицы - нүүдлин шовун; полушарие — хаһс (өрәл) бөмбрцг; холодная война - киитн дән; шалфей — мөгв; ягнятник — йол..." гиҗ уул хальмг нердәрнь болн хальмг келни үг, бүтәвр (морфема) тергүтнәр шин үг тогтаҗ

9

нерлсн болхла, хальмг келн байн таңсг кевәрн хадһлгдҗ, ниигмин әмдрләс һолгдшго билә. Зуг эдгәр утх-онлһиг хальмгар нерлхин ормд тәәлврлҗ өгсн йовдлнь хальмгудыг хальмгар келәд керг уга, хәрнь "волокита — волокита, клёст — клест, массовик — массовик, ягнятник — ягнятник" гиҗ орсар келҗ суртн гисн үг болҗана. Иим орс үгмүд орлцулад, балдр хальмгар келхин ормд шуд орсар келсн кенд болвчн ке биш билү! Хальмг келн үрҗ мартгдх болсни бас нег шалтан энүнд оршна.

Деерк метәр нерлҗ келхин ормд олн-тавн үгәр тәәлврлҗ келдг үзгдл барин халхсас ода күртл әрләд уга. Җишәнь: "монголоведение — моңһл судлл" гих үгиг "моңһл келн болн сойл шинҗллһн" гиҗ цәәлһәд бичцхәнә.

Эн "орс-хальмг тольд" (1964 җ.) эндү орчулһ йир олн бәәһәнь бас нег дуту-дундснь мөн, җишәлвл;

орсар хаҗһрнь йосндан

диг-даран (=порядок)

керүл-цүүгән уга бәәлһн холвх (связывать,

союзничать)

ээмән хүмх

эркт махмуд

хаш чолун (=яшма)

зать урһдг модн (=мускатный)

һәрд (=феникс)

һаран өрч деерән кирсләд тәвх

произведенин учр-утхин трагизм

зовх, энрх (=миловать)

кичклдг/күүкн һаха

дисциплина

мир

множить >

умножить >

пожать

плечами

органы чувств

мрамор

лавр

орел

скрестить руки на груди

трагизм сюжета

сокрушаться свиноматка

сәклһ

эв, эңк, амулң

үрҗүлх, өскх

(1911 җилин тольд)

ээмән хурах (1911)

серлин эрктн

һантьг

сарн һәвр, һәвр

бүргд

элкән теврх (1911)

эмгнлт/һунгт

үүл-йовдл

энлх, зовх

мегҗ

Захаснь энд-тендәс җишәлҗ келхд иим бәәнә. Нәрлҗ тоочх керг уга биз ээ.

Нег хальмг үгд олн утх зүүлгәд, орс келни кесг олн үг, нершлиг орчулснь эн толин хальмг келиг уга-яду бәәдлд орулсн бәәнә. Җишәлвл: "өр-өвч биш, өршәңгү биш — бесполезный" гисн утхта "аврлт уга" гисн келциг ("хальмг келцин толь", элст, 1990) санандан орсарн "беспощадный" гих үгәс эклн: "варвар, деспот, жестокий, зверь, изверг, изуверский,

10

коварный, лютый, козни, привязчивый, свирепый, хитрый..." гидг олн үгд онасн бәәнә (һарин үзүрт харһсан бичхлә эн, цань бас кедү бәәхиг бүртксн угав). Эдгәр (эти) орс үгмүдин зәрмнь "аврлт уга" гих үглә ямаран чигн утхин холван уга. Келхд, эн келцлә өөрлцә утхта үг хальмг келнд цөн биш. Эндән җишәлхд: "Хәргс, керцгә, зерлг, балмд, догшн..." иим үгмүдиг "варвар — зерлг (күн), жестокий — керцгә..." гих метәр утх йилһҗ керглх зөвтә. Деерк мет олн утх зүүлгсн үгәс бас дурдвл: "йосн" гих үгиг "власть, искусственный (неискусственный), правовой, система, закономерность, устройство..." болн нань чигн үгд; "учр-утх", гих үгиг "значение, смысл, содержание, цель..." болн нань чигн үгд; "һардх" гих үгиг "править, руководить, староста, управлять..." тергүтн үгд онасн бәәнә. Зуг тер үгмүдин зәрмнь ямаран чигн ирлцән уга мөн. Үгәр угарна гидг эн.

Бас эгл хар күүндәни келнд керглгддг цеерлсн, хадмлсн теҗг утхта үгиг зокъялын келни үг бую йосн нершлин ормд бичснь зокс уга йовдл мөн. Яһад гихлә, эннь зокъялын келни нершлмүдиг геегдүлсн, зокъялын келиг хурц олмһа биш болһсн керг болҗана. Үлгүрлхлө, "арат" гидг "үнгни" хадмлсн нерн, йосндан "арат" гиҗ хамг арата, шүдтә аң-адусиг келдг мөн. "Солнечное затмение — нар араха хаалһн" гиҗәнә. Йосарнь келхлә, "нар араха хаалһн" гидг нершл биш, домгин келлг мөн. Эн үгиг "нарн/сар киртх "гиҗ келдг- Эн мет "доһлң эмгн — солңһ, эргин хуцдг - көкг, цоклур (удод)) — өвәлҗн (өөлҗн), шалтг (повод) — өвчн (болезнь), гөрәсн (антилопа) — сайгак (бөкн цаһан)..." болн нань чигн күүндәни келни үгмүдиг йосн нершләр сольҗ, зокъялын келндән зөв керглх зөвтәвидн.

Һучад җилин турш иим толь эдлгдҗ бәәсмн. Иим толь эдлҗ, терүһәр һардвр кесни аш ямр болхнь, йир ямр болснь эрүл ухата улст тодрха биз! Хальмг келн орс келнлә хамгин нигт залһлдата. Хальмгуд нурһлҗ орс келәр дамҗҗ, медә-зәңг авад, орс келнәс үрглҗд орчулҗ бәәдг. Тер учрар, хальмг зокъялын келиг сәәтүр җурмшулхар седхлә, чинр сәәтә "орс-хальмг тольта" бәәх кергтә. Тиим толиг яһҗ күцәмҗтә түүрвхмб? гихлә, хамгин түрүнд эврә келни үг, нершл, келц тергүтнән күцц кевәр бүрткҗ, нәәгинь олҗ дигләд, утх-учр болн бүрдц янзинь чикәр тогтасн бәәх зөвтә. Өдгә иигҗ үүлдх нөкцл-болмҗ бүрн, бәәнә. Энүнд түрүлҗ Мунин Бембә һардҗ нәәрүлсн "хальмг-орс толяс" (1977 җ.) экләд, "хальмг-моңһл-орс толь" (1986 җ.), Б. X. Тодаеван "Җаңһрин толь" (1976), "Хальмг келнә келц үгмүдин толь" (1990), Павла Дорҗин "Хальмг келнә чикәр бичлһнә толь" (1992), А. М. Позднеевин "Хальмг-орс толь" (1911), Рамстедтин "Хальмг толь" (1935), Кичгә Төлән "Үгин туск үг" ...тергутн толь бичгүд болн ном-дегтрмүдиг нерн нигт шүүҗ

11

шалһад, тендәс цуглулсн үгмүдән бас нег келтв, нег тохмта Моңһл, Буряд, Өөрд келни тольмудта дүңцүләд, үлү дуту, чик хаҗһран йилһҗ авх йоставидн. Эн көдлмшиг эс күцәхлә, тохнята сән толь түүрвҗ чадшговидң гиҗ лавта келҗ болхмн. Моңһлын номтнр хальмг, буряд хамг тольмудыг хәләҗ ашглсн дамшлтас дасх кергтә.