8. Пәннің оқытылуы бойынша әдістемелік ұсыныстар

Күндізгі оқу бөлімінді оқудың ерекшелігі бұл пәнді дәріс және СОӨЖ сабақтарында оқумен қатар жеке оқуды қарастырады Студенттер электрондық оқу-әдістемелік кешенінің қолданулары қажетапсырмалардан және тест сұрақтарынан тұрады.

Әр бір сұрақты қарастыру дәріс конспектісінен басталады. «Экономикалық талдау» пәнін оқу кезінде есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану:

а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады;

ә) оларды модельдердің қандай типтеріне жатқызылатының анықтау;

б) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау;

в) факторлық модельдермен жұмыс жасау;

г) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау;

в) қортындылар жасау.

Тәжірибе тақырыптары бойынша кәсіпорынның кейінгі үш – төрт жылдардың (немесе бір жылдың тоқсандық) мәліметтерін, статистикалық есептеліктірін және қражылық есетіліктің нысандарын қолдану қажет.

9 Курстық жобалардың (жұмыстардың), зертханалық жұмыстар, есептік - графикалық, әдістемелік ұсыныстар және типтік есебі бойынша нұсқаулар – оқу жоспары бойынша қарастырылмаған

10.1 Оқытушының жетекшілігімен орындалатын студенттердің өзіндік жұмыстары бойынша өткізілетін сабақтардың жоспары

СОӨЖ өткізу түрі: Студенттер шығарған есептерін оқытушыға тапсыру, рефераттар қорғау. Студенттер есепттерді өз беттерінше орындарында немесе қажет жағдайда тақтаға шығып шешу керек және шығарған есептерін оқытушыға тапсыру

1-тақырып. Шаруашылық қызметті экономикалық талдаудың пәні, мазмұны және міндеттері

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 1.1.

Берілген тізімнен анықтаңыз қай шаруашылық бірліктер экономикалық талдаудың объектері болады: өндірістік бөлімдер және цехтар, кәсіпорындар және өндірістік бірлестіктер, фирмалар, сауда бірлестіктері, министірліктер және ведомстволар, экономикалық аудандар, еркін экономикалық аумақтар, әкімшілік аудандар, ұлттық экономика.

Есеп 1.2.

Төмендегі мысалдардан шаруашылық қызметті экономикалық талдауға жататынын таңдаңыз: кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау, ақшалай табыстар мен шығындарды талдау, туу мен миграцияны талдау, бір тенге өнімге келетін шығынды төмендету бойынша жоспардың орындалуын талдау, кәсіпорынның табысы бойынша жоспардың орындалуын талдау, министірлік бойынша жоспардың орындалуын талдау, республика бойынша ұлттық табыстың өсу қарқынын талдау, инфляцияны талдау, өнімге сұраныс пен ұсынысты талдау, республиканың бөлек аудандары бойынша салымдардың құрлымын талдау, бағалы қағаздар нарығында кәсіпорынның жағдайын талдау, тауарлы-шикізатты биржаны талдау.

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және қортынды жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10

2-тақырып Шаруашылық қызметті экономикалық талдаудың әдісі мен тәсілдері

Есеп 2.4.

Келесі мәліметтер бар:

Тауарлық топ	Шынайы бағаларда сатылған тауарлар, мың тг
	1987ж.	1988ж.
Картофель	62,5	70,9
Көкөністер	48,2	51,6

1988-ж. картофель бағасы 1987-жылға қарағанда 7 пайызға артқан, ал көкніс бағасы өзгеріссіз қалған.

1988-жылдағы картофель сатып алудағы тауар айналымының жалпы индексін, бағалардың жалпы индексін және халықтың қосымша шығындарының сомасын, тауар айналымының физикалық көлемінің жалпы индексін анықтаңыз.

Есеп 2.5.

Интегральдық әдіспен еңбек затын пайдалануға байланысты факторлардың өнім шығаруға ықпалын анықтаңыз.

Көрсеткіштер	өткен жыл	Есептік жыл	Ауытқу
өнім шығару	8781	8859
Материал шығындау	2573	2598
Материал қайтарымы	?	?

Есеп 2.6.

Орташа жалақының және орташа тізімдік санның өзгеруінің жалақы қорының өзгеруіне әсерін анықтаңыз.

Көрсеткіштер	өткен жыл	Есептік жыл
Жалақы қоры, мың тг	9100	8400
Жұмысшылардың орташа тізімдік саны, адам	910	600
Орташа жалақы, мың, тг	?	?

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады; ә) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,11

3-тақырып. Факторлы талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 3.1

1- кестедегі деректер негізінде өнімнің жиынтық көлемін бағалық фактор бойынша салыстырмалы түрге келтіріңіз және оның абсолютті және салыстырмалы өсімін анықтаңыз.

Кесте 1 Өнім құрылымы

Өнім түрі	Өнім бағасы, тенге		Өндірілген өнім саны, т.		Жиынтық өнім, млн.тенге			Жиынтық өнімнің өзгеруі
	Өткен кезең	Есеп беру кезеңі	Өткен кезең	Есеп беру кезеңі	Өткен кезең	Есеп беру кезеңі	өткен жылдағы бағамен есеп беру кехзеңіндегі	Абсолютті мың. теңге	Қатысты, %
А	16	18	120	125	1920	2250	2000	80	4,2
В	50	55	80	80	4000	4400
С	45	45	55	40	2475	1800
Бар лығы			255	245	8395	8450

Жиынтық өнімнің салыстырылымдығын қамтамасыз ету үшін оның есеп беру (q₁) және базалық кезеңдегі (q₀) физикалық көлемін базисті кезеңдегі бағамен (p₀) салыстырады және өзара салыстырады (I_q = q₁ p₀ / q₀ p₀ ).

Мысалы, егер А өнімі бойынша есепті кезеңдегі көлемі 125т. өткен кезеңдегі бағамен берсек 16 тенге = 125 · 16 = 2000 мың.тенге.

Өсу қарқыны I_q = q₁ p₀ / q₀ p₀ ) = 2000 : 1920 = 1,42 немесе 142%, А өнімінің абсолютті өсімі - (2000 - 1920) = 80 мың.тенге, салыстырмалы өсімі (80/1920) 100% = 4,2%.

Есеп 3.2

Кестенің деректері негізінде шығындарды салыстырылатын түрге келтіріп, олардың динамикасын анықтаңыз.

Ол үшін базисті кезеңдегі шығындардың сомасын есепті кезеңіңдегі іс жүзіндегі өнім көлеміне ( q₁ c₀) есептеу керек және оның көлемін есепті кезеңдегі іс жүзіндегі көлемімен ( q₁ c₁) салыстыру керек.

А өнімі бойынша есептеу мысалын қарастырайық. Есеп беру кезеңіндегі іс жүзіндегі өнім көлеміне есептелген базисті кезеңнің шығындар сомасы келесіні құрайды (125 15,2)= 1900мың.тен ол өткен кезеңнің шығындарымен салыстырғанда келесіні құрайды (2100 : 1900) ·100% = 110,5%.

Кесте 2 Өнім шығаруға кеткен шығындар

Өнім түрі	Өндірілген өнім көлемі , т		Өнім бірлігінің өзіндік құны, тен.		Өнім шығаруға шығындар, млн.тен.			Шығындар-дың өзгеруі, %
	Өткен кезең	Есеп беру кезеңі	Өткен кезең	Есеп беру кезеңі	Өткен кезең	Есеп беру кезеңі	Есепті жылдағы өнім көлеміне қайта есептелгенде өткен жыл
А	120	125	15,2	16,8	1824	2100	1900	104,17
В	80	80	46,4	46,8	3712	3744
С	55	40	40	44,3	2200	1772
Бар-лығы	255	245			7308	7616

Есеп 3.3

Келесі кестедегі мәліметтер бойынша тауар өнімінің базисті, тізбекті және орташа жылдық өсу қарқының есептеңіз

Кесте 3 Тауарлы өнімнің динамикасы.

Жылдар	Салыстармалы бағадағы тауарлы өнім, мың теңге	Өсу қарқыны, %
		базисті	тізбекті
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011	23500 22400 25800 27600 26900 25800 26100

Өсудің орташа жылдық қарқынын Т (өсім Т_ө) орташа геометриялық немесе орташа арифметикалық өлшем бойынша есептеуге болады. Оны орташа геометриялық формуламен есептеуі:

Т_тө = ^n-1√Т₁* Т₂ *Т₃ *Т₄ * *Т_n

мұндағы Т_тө - тауарлы өнімнің өсуінің орташа жылдық қарқыңы, есе (индексі) немесе %-бен;

Т_1,Т_2,Т_3,Т_4,Т_n – жылдарға сәйкесінше тізбекті өсу қарқыны, есе (индексі) немесе %-бен;

N – жылдар саны.

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады; ә) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,11

4-тақырып. Қаржылық коэффициенттер тәсілі

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 4.1. В және С қосымшасының негізінде «Казтелерадио» АҚ іскерлік белсенділігін талдау.

Есеп 4.2. Төмендегі мәліметтер негізінде:

1. Өндірістің рентабельділігінің жоспарлы және нақты деңгейін анықтау.

1. Өнімнің қор ауқымдылығы және айналым қаражаттарының бекітілуінің коэффициенттерін есептеу; 1 теңге өткізілген өнімге таза табысты (жоспар бойынша және нақты):

2. Аталған фаткорлардың өзгерулерінің өндіріс рентабельділігіне әсерін анықтау. мың теңге

Көрсеткіштер	Жоспар	Нақты
Таза табыс	10000	12000
Өнімнің өткізілуі	45000	50000
НӨҚ орташа жылдық құны	40000	45000
Айналым қаражаттарының орташа жылдық қалдықтары	10000	8000

Есеп 4.3.

Жиынтық табыстың өзгерісіне бағаның, өткізілген өнімнің өзіндік құнының, өткізілген өнім көлемінің және ассортиментін әсерін анықтыңыз, мың теңге

көрсеткіштер	жоспар	іс жүзінде жоспарлы бағамен	іс жүзінде
Негізгі қызметтен табыс	7681	7820	8020
Өткізілген өнімнің өзіндік құны	6100	6284	6250
Жиынтық табыс	?	?	?

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда қаржылық коэффициенттерді есептеу әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) қаржылық көрсеткіштерге қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) қаржылық қызмет нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,11

5-тақырып. Басқарушылық талдау негіздері

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Рефераттар жазу:

Басқарушылық талдаудың мәні, маңызы және ерекшелігі

Кәзіргі жағдайдағы басқарушылық талдаудың негізгі мәселелері

Басқарушылық талдауды жүргізу үшін ақпарат көздері

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және қортынды жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,12

6-тақырып. Кәсіпорынның маркетингтік қызметін талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 6.4.

Егер товар өнімінің көлемі бойынша жоспар 108 пайызға орындалған болса, ал сапасы жоғары категриялы өнімнің құны бойынша 102 пайызға орындалған болса, онда 2002ж. үшін жоспармен салыстырғандағы жоғары категриялы өнімнің үлес салмағының өндірістік бірлестік бойынша өзгеруін анықтаңыз.

Есеп 6.5.

Бірінші кәсіпорын бойынша бүкіл өнім көлемі есептік мерзімде базистік пен салыстырғанда 10 пайызға, ал жоғары сапалы өнімде 20 пайызға өскен, екінші кәсіпорын бойынша ол сәйкесінше 5 және 15 пайызға өскен.

Кәсіпорындардың қайсысында өнім сапасының өсуінің қарқыны жоғары?

СОӨЖ өткізу түрі: Студенттер бұл есепті өз беттерінше орындарында немесе қажет жағдайда тақтаға шығып шешу керек және шығарған есептерін оқытушыға тапсыру

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,11,12

7-тақырып. Өндіріс пен өткізуді талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 7.1.

Өнім шығарудың өсуі мен өсімінің жоспарлы және шынайы қарқындылығын, орташа жылдық өсу қарқынын, 1 пайыз өсімнің абсолюттік мағынасын анықтаңыз.

Көрсеткіштер	Жылдар
	1	2	3	4
Жоспарлы есептер бойынша	16812	14575	18697	22224
Шынайы	15904	14471	19724	22598

Есеп 7.2.

Келесі мәліметтердің негізінде өткізу бойынша жоспардың шынайылығы мен орындалуын анықтау. Факторлардың өткізу көлеміне әсерін анықтаңыз, мың теңге.

Көрсеткіштер	Есептік жыл
	Жоспар бойынша	Шынайы
Жыл басына өткізілмген өнім қалдықтары	320	561
Товарлық өнім	4328	4388
Жыл соңына өткізілмеген өнім қалдықтары	265	364
Өткізілген өнім

Есеп 7.3.

Тігін фабрикасының ер адамдарған арналған көйлектер шығаруы келесі мәліметтермен сипатталады, мың теңге.

қаңтар		ақпан		наурыз		сәуір
жоспар	шын	жоспар	шын	жоспар	шын	жоспар	шын
42	40	41	38	44	46	44	48

Әрбір ай бойынша жоспардың орындалуының көрсеткіштерін және жыл басынан бері өсіп келетін қорытындыны анықтаңыз. Қорытынды жасаңыз.

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады; ә) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,11

8-тақырып. Еңбек ресурстарының қамтамасыз етілуін талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 8.1.

Жұмысшылардың орташа тарифтік разряды мен жұмыстардың орташа разрядын есептеу. Олардың сәйкестігін анықтау.

Көрсеткіштер	Жұмыстар мен жұмысшылардың біліктілік разрядтары				Барлығы
	1	2	3	4
Жұмысшылар құрамы (бар адам)	81	497	321	475
Жұмыс құрамдары, норма-сағат	5000	4800	3100	2900

Есеп 8.2.

Жұмысшыларды қабылдау мен кетуі бойынша айналым коэффициенттерін анықтау, сонымен бірге есептік жыл мен алдыңғы жылдағы жұмысшылар айналымының жалпы коэффициентін анықтау. Есептелген көрсеткіштерді салыстырып, талдамалық қорытындылар жасау.

Көрсеткіштер	Алдыңғы жыл	Есептік жыл
1	2	3
Орташа тізімдік сан, адам	2169	2100
Қабылданған, адам	40	58
1	2	3
Кеткендер, адам, оның ішінде -өз еркі бойынша -кешіккендері үшін	100 68 24	70 42 7
Жыл бойы тізімде болғандар, адам	2150	2096

Есеп 8.3.

Төменде келтірілген мәліметтер негізінде адам-күндердегі жалпы шығындарды және шығарылмай қалған өнім шамасын анықтау, егер 1 адам-күн өнімділігі 520 теңге болса.

Көрсеткіштер	Өткен жыл	Есептік жыл
Кезекті демалыстар	18	24
Әкімшіліктің рұқсатымен берілген демалыстар	2	5
Науқастануы	-	6
кешігулер	-	8

Анықтама: жыл ішінде жұмысшы 264 күн істеген. Кәсіпорында 641 адам істейді. 1 жұмысшының жұмыс уақытын пайдалануы кестеде келтірілген мәліметтермен сипатталады.

Есеп 8.4.

Келесі мәліметтер бойынша жұмыс күшін абсолюттік және салыстырмалы үнемдеуді анықтау:

1. Жұмысшылардың жоспарлы саны - 4232 адам.

1. Тауар өнімі бойынша жоспардың орындалуы - 192,95%

3. Нақты саны 4278 адам болған.

Есеп 8.5.

Завод жұмысының мәліметтері бойынша келесі факторлардың өнім көлемінің өзгеруіне ісерін анықтау: жұмысшылар саны мен бір жұмысшының орташа жылдық өнімділігінің; жұмысшылар санының, бір жұмысшының жыл ішінде істеген сағаттар санының; жұмысшылар санының, тұтас күндік және смена ішіндегі тоқырау мен орташа сағаттық өнімділіктің.

Есептелген көрсеткіштерді талдау

Көрсеткіштер	Өткен жыл	Есептік жыл
Тауар өнімі, мың теңге	3900	4240
Жұмысшылардың орташа тізімдік саны, адам	100	90
Бір жұмысшының жыл ішінде істеген күндерінің орташа саны	250	248
Бір жұмысшының жыл ішінде істеген сағаттарының орташа саны	1950	1885
Бір жұмысшының орташа жылдық өнімділігі, теңге	3900	4712
Бір жұмысшының орташа сағаттық өнімділігі, теңге	20	25
Жұмыс күнінің орташа ұзақтығы, сағат	7,8	7,6

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады; ә) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8

9-тақырып. Өндірістік ресурстарды талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 9.1.

Ет комбинатының жылдық есебі бойынша негізгі өндірістік қорлардың құны төмендегідей болған (мың теңге):

Негізгі қорлар	Жыл басына	Жыл соңына
Ғимараттар	7000	8000
Құрылымдар	1500	1550
Берілетін құралдар	200	180
Машиналар мен құрал-жабдықтар	2300	2900
Көлік құралдары	225	230
Құрал-саймандар, өндірістік және шаруашылық инвентарь, негізгі қорлардың басқа да түрлері	150	150

1. Өнеркәсіптік-өндірістік негізгі қорлардың динамикасы мен құрылымының өзгеруін талдау. Жыл басы мен аяғындағы негізгі қорлардың белсенді және сылбыр бөліктерінің үлесі мен олардың жыл ішіндегі өзгерістерін талдау. 2. Негізгі қорлардың орташа жылдық құнын есептеу. Қорытынды жасау.

Есеп 9.2.

Бірлестіктің негізгі өнеркәсіптік-өндірістік қорларының қозғалысы есептік мерзім бойынша келесі мәліметтермен сипатталады

Жыл басындағы толық бастапқы құны, мың теңге	1500
Жыл басында қосылған амортизация сомасы, мың теңге	200
Жыл бойынша бастапқы құнымен түскен жаңа негізгі қорлар, мың теңге	300
Кәсіпорындардан қолданыста болып түскендер, мың теңге - бастапқы құны бойынша - қалдық құны бойынша	150 100
Жыл ішінде қалдық құны бойынша кеткен негізгі қорлар, мың теңге	50
Кеткен қорлардың тозуы, %	75
Амортизацияның жылдық нормасы, %	15

Қажет: толық бастапқы және қалдық құны бойынша бірлестіктің негізгі қорларының балансын құрастыру; негізгі қорлардың күйі мен қозғалысының көрсеткіштерін анықтау және талдау. Қорытынды жасау.

Есеп 9.3.

Өнеркәсіптік кәсіпорын бойынша келесі мәліметтер белгілі:

Көрсеткіштер	Алдыңғы жыл	Есептік жыл
Товар өнімі	5000	5200
Негізгі өндірістік қорлардың құны Жыл басына Жыл соңына	3000 3400	? 3600
Машиналар мен құрал-жабдықтардың құны Жыл басына Жыл соңына	2000 2600	? 2800
Жұмысшылар саны, адам	300	270

1. негізгі қорлармен қамсыздануды және НӨҚ белсенді бөлігімен қамсыздануын талдау; 2. НӨҚ белсенді бөлігінің қор қайтарымының және НӨҚ белсенді бөлігінің үлес салмағының қор қайтарымыныа әсерін анықтау; 3. келесілердің жаппай өнімнің өзгеруіне әсерін анықтау:НӨҚ белсенді бөлігінің қор қайтарымының, оның орташа жылдық құнының, НӨҚ белсенді бөлігінің үлес салмағының. Талдамалық қорытынды жасаңыз.

Есеп 9.4.

Берілген мәліметтер негізінде төмендегілерді анықтап, жылдар бойынша салыстур керек: I. Құрал-жабдық уақытының календарлық, режимдік, жоспарлы қорларын және оларды пайдалану коэффициенттерін. 2. Станок-күндердегі пайдаланылмаған уақыт резервтерін. 3. Сменалылық, сменалық режимді пайдалану, үздіксіздік коэффициенттерін, құрал-жабдық уақытын пайдаланудың интегралдық коэффициентін, ең үлкен сменадағы және бүкіл үш сменадағы пайдаланылмаған уақыт резервтерін. 4.Уақыттың өндірістік емес жоғалуынан берілмей қалған өнім көлемі. 5. Келесілердің істелген станок-күндердің өзгеруіне әсерін: а) орнатылған құрал-жабдықтар саны; б) жыл ішінде істелген жұмыс күндерінің саны. 6. Нәтижелерді жалпылап, қорытынды жасау.

Бастапқы мәліметтер:

Көрсеткіштер	Өткен жыл	Есептік жыл
Орнатылған құрал-жабдықтар саны, бірлік	50	40
Режимнен тыс уақыт, станок-күн	3000	2200
Жоспардан тыс тоқырау, станок-күн	1000	1000
Жоспарланған тоқырау, станок-күн	1500	1600
Істелген станок-сменалар - барлығы Оның ішінде ең үлкен сменада	28000 12000	24500 9800
Жаппай өнім, мың теңге	10000	7000

Есеп 9.5.

Жалпы материал сиымдылығын пен оның жоспардағыдан өзгеруін анықтау, қорытынды жасау.

Көрсеткіштер	Жоспар	Нақты
Тауар өнімі, мың теңге Материалдық шығындар, мың теңге Материал ауқымдылық, тиын	21355 16643 ?	21663 16861 ?

Есеп 9.6.

Келесі мәліметтер негізінде зат бірлігі мен бүкіл шығарымға негізгі материалдардың шығындарына норма факторы мен баға факторының түрлері бойынша әсерін есептеу.

Материал түрлері	Жоспар			Нақты
	Саны, кг	Бағасы, теңге	Құны, теңге	Саны, кг	Бағасы, теңге	Құны, теңге
Құрыш шихтасы	14710	55		14451	53
Транз шихтасы	359	76		355,4	75

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады; ә) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,11

10-тақырып. Өнімнің өзіндік құнын талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 10.1.

Тауар өнімінің шығарылымы мен оның өзіндік құны туралы келесі мәліметтер белгілі:

Көрсеткіштер	Жоспарлы есептеулер бойынша	Жоспарда көзделген бағаларға қарай отырып, нақты	Есеп бойынша
Тауар өнімі, мың теңге	9000	8000	15000
Тауар өнімінің өзіндік құны, мың теңге	7000	6500	12000
1 теңге өнімге шығындар, теңге/теңге	?	?	?

1. 1 теңге өнімге шығындар деңгейін анықтау. 2. 1 теңге өнімге шығындар деңгейінің өзгеруіне: бағаның өзгеруінің, шығарылатын өнім құрылымының өзгеруі мен оның өзіндік құнының өзгеруінің әсерін анықтау. 3. Қорытынды жасау.

Есеп 10.2.

1 теңге өнімге шығындар өткен жылмен салыстырғанда 10%-ке азайған. Өнім шығарылуы 1,5 есе көбейген. Өнімнің өзіндік құны қаншаға азайған (көбейген)?

Есеп 10.3.

Тауар өнімінің өзіндік құны өткен жылмен салыстырғанда 1,08 есе көбейген. Тауар өнімінің шығарымы 15%-ке артқан. 1 теңге өнімге шығындар қанша пайызға азайған (өскен)?

Есеп 10.4.

Екі іргелес жылдар бойынша өнім шығарымына шығын элементтері туралы келесі мәліметтер белгілі:

Шығын элементтері	Өткен жыл		Есептік жыл		Ауытқулар
	Мың теңге	Үлес салмағы, %	Мың теңге	Үлес салмағы, %	Мың теңге	Үлес салмағы, %
Материалдық шығындар	400		700
Еңбекақыға шығындар	300		500
Еңбекақыдан төлемдер	63		125
Құралдардың тозуы	50		65
Басқа шығындар	30		28
Барлығы	843		1418

Шығындардың құрамы мен құрылымын талдаңыз.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) экономикалық құбылыстар мен үрдістердің қандай объектілері пайдаланылады; ә) олардың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) шаруашылық операциялар нәтижесінде есептерде қандай өзгерістер болғанын анықтау; в) қортындылар жасау.

11-тақырып. Маржиналдық талдау

Тапсырма: Берілген есептерді шығарыныз және қортындылар жасаныз.

Есеп 11.1.

Таза және маржиналдық табысты анықтаңыз, егер өткізу көлемі 15328 тг., айнымалы шығындар 7096 тг., тұрақты шығындар 4545 тг. болғаны белгілі болса.

Есеп 11.2.

Тұрақты шығындар шамасы 25000 тг, өнім бірлігіне маржиналдық табыс 12 тг, өнім бірлігінің бағасы 20 тг. Шығынсыздық нүктесіндегі өткізуден түсетін табысты анықтаңыз.

Есеп 11.3.

Егер тұрақты шығындар 42000 тг, өнім бірлігінің бағасы 15 тг, өнім бірлігіне айнымалы шығындар 9 тг екені белгілі болса, шығынсыздық нүктесінде өткізуден түскен табысты анықтаңыз.

Есеп 11.4.

Егер тұрақты шығындар 45000 тг, өнім бірлігінің бағасы 12 тг, өнім бірлігіне айнымалы шығындар 9 тг екені белгілі болса, шығынсыздық нүктесіне қол жеткізілетін өткізудің шекті көлемін анықтаңыз.

Есеп 11.5.

Кәсіпорынның тұрақты шығындары 0,5 млн тг, өнім бірлігіне маржиналдық табыс 0,8000 тг. Таза табыстың қажетті шамасы – 200000 тг. Мұндайда физикалық бірліктердегі сату көлемі қандай болуы керек?

Әдістемелік нұсқаулар: есептерді шығаруда басқарушылық есеппен экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және есептерді шығару үшін келесі кезекті логикалық пікірді ұстану: а) маржиналдық талдауда қандай объектілері пайдаланылады; ә) маржиналдық пайданың өзгеруіне қандай факторлар әсерін тигізетінің анықтау және себептерін анықтау; б) қортындылар жасау.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,13,14

12-тақырып. Қаржылық талдау негіздері

Тапсырма: Төменде берілген тақырыптарға рефераттар жазу керек:

1. Экспресс-талдау – кәсіпорын қызметінің көрсеткіштеріне алдын ала жылпылама шолу.

2. Кәсіпорынның қаржылық күйінің негізгі көрсеткіштері және оларды анықтау тәртібі.

3. Маржиналдық табысты талдау.

4. Ақша қозғалысын талдау.

Әдістемелік нұсқаулар: экономикалық талдау әдістемесін негізге алу және қортынды жасау.

Ұсынылатын әдебиеттер: 2,4 ,5, 6, 7,10, 12 ,16, 17, 21, 25

13-тақырып. Компанияның қаржылық жағдайына жалпы баға беру

Тапсырма: Кез келген өндірістік кәсіпорынның мүлкін және мүліктін пайда болу көздеріне талдау жасаныз және қортынды берініз.

Әдістемелік нұсқаулар: Тапсырманы орындау үшін кәсіпорынның кейәнгә үш немесе төрт жылына (тоқсанға) бухгалтерлік балансын, кірістер мен шыңындар есебін алу қажет және көлденен және тігінен талдау жасау керек. Талдау нәтижесін графиктер мен диаграммалар арқылы ұсыну қажет, қортындылар жасау керек.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,13,14

14-тақырып. Баланс өтімділігін талдау

Тапсырма: Кез келген өндірістік кәсіпорынның төлемқабілеттілігі мен өтімділігін талдау жасаныз және қортынды берініз.

Әдістемелік нұсқаулар: Тапсырманы орындау үшін кәсіпорынның кейәнгә үш немесе төрт жылына (тоқсанға) бухгалтерлік балансын, кірістер мен шыңындар есебін алу қажет және көлденен және тігінен талдау жасау керек. Талдау нәтижесін графиктер мен диаграммалар арқылы ұсыну қажет, қортындылар жасау керек.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6

15-тақырып Қаржылық тұрақтылықты талдау

Тапсырма: Кез келген өндірістік кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына талдау жасаныз және қортынды берініз.

Әдістемелік нұсқаулар: Тапсырманы орындау үшін кәсіпорынның кейәнгә үш немесе төрт жылына (тоқсанға) бухгалтерлік балансын, кірістер мен шыңындар есебін алу қажет және көлденен және тігінен талдау жасау керек. Талдау нәтижесін графиктер мен диаграммалар арқылы ұсыну қажет, қортындылар жасау керек.

Әдебиеттер:1,2,3,4 ,5, 6, 7,8,10,13,14