Тэма: д з е е п р ы м е т н I к .

П Л А Н :

1. Значэнне і граматычныя рысы дз-каў.

2. Утварэнне і ўжыванне дз-каў.

3. Сродкі перакладу дз-каў, не характэрных беларускай мове.

ЛİТАРАТУРА тая ж, што і да тэмы ”Дзеяслоў”.

 ЗНАЧЭННЕ İ ГРАМАТЫЧНЫЯ РЫСЫ ДЗ-КАЎ

Д з е е п р ы м е т н і к – гэта неспрагальная дзеяслоўная форма, якая абазначае дзеянне ці стан як прымету прадмета, якая праяўляецца ў часе. Напр., у пр. часе:

У адной студэнткі былі пасівелыя ад меліравання валасы, а ў другой – сапсаваныя модаю бровы і брудныя дрэды.

У цяп. часе: Запомнілася хвалюючая да глыбіні душы сустрэча са студэнтамі.

Дз-к сумяшчае ў сабе рысы дзеяслова і прыметніка. İ таму ў бел. мове вельмі ўдалы тэрмін ”дз-к” для называння гэтага класа слоў, у адрозненне ад адпаведнага тэрміна ў рус. мове – ”причастие”.

Рысы, агульныя з дзеясловам:

1. дз-к, як і дз., захоўвае кіраванне назоўнікам, напр.:

 Т.  Т.

увенчваць славай – увенчаны славай;

 Р.  Р.

узняць з руін – узняты з руін;

 Т.  Т.

зжаць жыта сярпом – жыта, зжатае сярпом;

 Р.  Р.

а дпаліраваць да бляску – адпаліраваны да бляску;



2) да дз-каў прымыкаюць прыслоўі: прыгожа пастры­жаны; чыста падмеценая падлога;

3) дз-к, як і дз., мáе катэгорыю трывання:

прымаемы закон – незак. трыв., ц. ч.;

прыняты закон – законч. трыв., пр. ч.;

паглыбляючая – незак. трыв., ц. ч.;

паглыбіўшая – законч. трыв., пр. ч.;

паглыблены – законч. трыв., пр. ч.;

Дз-кі незак. трыв. маюць ц. ч. і пр. ч., а законч. трыв. – толькі пр. ч.

4) дз-к, як і дз., мáе катэгорыю стану – незалежнага і залежнага:

пажаўцелае ад марозу лісце, рашаючая сіла, кіруючая роля партыі – незалеж. стану;

даследуемая вамі праблема, зжатае поле – залеж. стану.

Запомнiць:

С ярэдне-зваротны стан – формы з постфіксам -ся – у бел. мове з’яўляецца адхіленнем ад нормы! Напр., сказана не па-беларуску: расце гандаль з развіваючыміся краінамі; рухаючыяся прадметы; падарожнікі ўбачылі шмат свяцячыхся кропак і пад. Гэта памылковыя формы, выкліканыя ўплывам рускай мовы. Гэта інтэрферэнтныя памылкі!

5) дз-к, як і дз., мáе катэгорыю часу – ц. ч. і пр. ч. (будучага не маюць): пачырванелы твар, уцалелы скарб, падмеценая падлога, пражыты год – гэта дз-кі пр. часу;

хвалюючая драматызмам п’еса, позна заходзячае сонца, праводзімае мерапрыемства – гэта дз-кі ц. ч.

Значэнне часу дз-ка ў кантэксце нярэдка з’яўляецца а д н о с н ы м, г. зн. залежыць ад часу дзеяслова-выказніка. Н-д, у наступным сказе дз-к ц. ч., але дадатковае дзеянне, абазначанае дз-кам заходзячае, адбывалася адначасова з дзеяннямі дзеясловаў-выказнікаў сядзелі і глядзелі, да моманту гутаркі, у пр. часе: У той памятны дзень 10 гадоў назад мы сядзелі на беразе мора і глядзелі на заходзячае сонца.

6) дз-кі ўтвараюцца ад дзеясловаў, маюць агульную з імі формаўтваральную аснову;

7) дз-кі маюць агульнае з дзеясловамі лексічнае значэнне, паколькі ў іх агульная аснова.