6. Лекциялық кешен (лекция тезисі)

Тақырып 1. Қазақстан Республикасының Парламенті – конституциялық органдар жүйесінде.

Қазақстан Республикасының Парламенті Қазақстан Республикасының жоғары өкілді және заң шығарушы органы. Қазақстан Республикасы Конституциясының 49-бабына сәйкес Парламент Республиканың заң шығару қызметін жүзеге асыратын ең жоғары өкілді органы болып табылады.

Конституциялық құқық институтының бірі ретіндегі Парламент тарихы тым әріден басталады. Мәселен, ағылшын Парламенті тіпті ХІІ-ХІІІ ғасырларда пайда болған. Конституциялық қоғамға басшылық жасаудың белгілі бір жүйесі ретіндегі парламентаризм тарихы сонау буржуазиялық революция кезеңдерінен бастау алады.

Парламент пен парламентаризм өзара байланысты ұғымдар, дегенмен бірдей емес екендігін айта кету қажет. Парламентаризм парламентсіз өмір сүре алмайды. Ал парламент парламентаризм элементтерінсіз өмір сүре алады. Кеңестік парламенттер дәуірінде осылай болды. Парламентаризм элементтері ең алдымен биліктерді бөлу, өкілдік және заңдылық болып табылады.

Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Парламент тұрақты негізде жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады.

Парламенттің құзыреті Қазақстан Республикасының Конституциясымен белгіленеді және оның сессияларында, Палаталардың, органдарының және депутаттарының қызметімен іске асырылады.

Конституция Парламентке заң шығарушы өкілеттіктер берген. Конституцияның 53-бабына сәйкес Парламент Палаталардың бірлескен отырысында:

- Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынысы бойынша Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізеді;

- конституциялық заңдар қабылдайды, оларға өзгертулер мен толықтырулар енгізеді;

- Республика Президентінің қарсылығын туғызған заңдар немесе заң баптары бойынша қайталап талқылау мен дауысқа салуды өткізеді;

- Президентке әр Палата депутаттары жалпы санының үштен екісінің даусымен бір жылдан аспайтын мерзімге заң шығару өкілеттігін береді, т.т.

Парламенттің заң шығарушылық қызметі тек бірлескен отырыстарда ғана емес, сондай-ақ Палаталардың бөлек отырыстарында да, алдымен Мәжілісте, содан кейін Сенатта талқылаудан өтіп, Парламентте заңды қабылдау жолымен іске асырылады.

Палаталардың бірлескен немесе бөлек пленарлық отырыстары болатын күндері Парламенттік тыңдаулар өткізілмейді. Парламент регламентіне сәйкес парламенттік тыңдауларды тиісті Палата комитетінің Төрағасы жүргізеді.

Парламенттік тыңдаулардың нәтижелерімен талқыланып отырған мәселе бойынша қорытындылар және кепілдемелер қабылдануы мүмкін. Олар қатысушы депутаттардың көпшілік даусымен қабылданады.

Ашық парламенттік тыңдаулардың кепілдемелері тек тиісті Палаталардың және Парламенттік тыңдауларға қатысқан мемлекеттік органдардың өкілдері үшін ғана тағайындалады.

Парламент заң шығарушы орган бола отырып, Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар Қазақстан Республикасының заңдары, соның ішінде Конституциялық заңдар, Парламенттің жеке қаулылары түріндегі заң актілерін қабылдайды. Сенат пен Мәжіліс сондай-ақ өз құзыретіндегі мәселелер бойынша дара сипатты қаулыларды қабылдайды.

Депутаттар халық қалаулылары болып табылады және оларда ешкімнің тиіспеу құқығы болады. Депутатты оның өкілеттігі мерзімі ішінде тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен белгіленген әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған реттерден басқа, тиісті Палаталардың келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды.

Конституциялық заңдылықтарда Парламент депутатының өкілеттік мерзіміне байланысты шектеулер қарастырылған. Парламент депутатының басқа өкілді органның депутаты болуға, оқытушылық, ғылыми немесе шығармашылық қызметтен басқа, ақы төленетін басқа да жұмысты атқаруға, кәсіпкерлікпен шұғылдануға, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге құқығы жоқ. Осы шектеулердің бұзылуы Республика Орталық сайлау комиссиясының ұсынуымен депутаттың өкілеттігін тоқтатуға әкеп соғады.

Парламент депутатының Премьер-Министр мен Үкімет мүшелеріне, Ұлттық банк Төрағасына, Орталық сайлау комиссиясының Төрағасы мен мүшелеріне, Бас Прокурорға, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасына, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің Төрағасы мен мүшелеріне сұрау салуға құқығы бар. Сауалға жауап аталған отырыста беріледі, ал қажет жағдайда қосымша дайындық үшін үш күн беріледі.

Парламент депутаты депутаттық қызмет мәселелері бойынша мемлекеттік органдарға, қоғамдық бірлестіктерге, мемлекеттік ұйымдарға бөгетсіз кіру құқығын, сондай-ақ олардың басшыларымен және басқа да лауазымды тұлғаларымен кідіріссіз қабылдану құқығын пайдаланады.

Мемлекетте болып жатқан өзгерістер заңи ғылымнан мемлекеттік құқықтық жорамалдарды қайта ойланып-толғану, олардың жұмысқа қабілеттігін тексеру, тексеруден өтпегенінен бас тарту, сондай-ақ бүгінгі күннің қажеттілігімен анықталатын жаңа жорамалдарға ғылыми ізденістерді жүзеге асыруды талап етеді, яғни заңи ғылым алдында жаңа мемлекеттік-құқықтық ойлауды, ой-пікірді қалыптастыру міндеті қойылған. Адамзат өркениеті дамуының нәтижесі ретінде жалпы адамзат қазыналарын жабдықтауға атсалысуда. Құқықтық мемлекет тұжырымдамасы жетілдірілуде, сонымен қатар құқықтық мемлекет құру саяси билікті жүзеге асыру режимі ретінде бекіген. Ал азаматтық қоғамға және құқықтық мемлекетке ұмтылыс зандардың реттеуші белсенді әрекеттерін талап етеді. Бұл орайда заңдардың тиімділігін қамтамасыз ету біздің бүкіл саяси жүйеміз қызметінің мейлінше осал буындарының бірі болып қалып отыр.

ҚР Парламентінің заңдар шығаруы заң шығармашылығының күнделікті қолданылатын жолы. Парламенттің тиісті қызметті жүзеге асыруынан бұрын, оның шығу тарихына үңілсек ол - халықтың өкілдік институты орта ғасырда, феодалдық құрылыс заманында Англияда, Испанияда т.б. мемлекеттерде пайда болғаны мәлім. Сондай-ақ, "Парламент" сөзі француздың "рагіег"- сөйлеу деген сөзінен шыққаны және біраз елдерде өкілдік мекеменің өзіндік бір аталымы ретінде қолданылғаны да белгілі. Тағы да бір айта кететін ақиқат - социалистік концепцияның "Парламент" терминін өзінен аулақ ұстағаны. Мұның себебі марксизм-ленинизмнің негізін қалаушылардың бұл институтты шын мәнінде мойындамауымен түсіндіріледі. Парламент алдымен сословиелік-өкілдік орган ретінде қалыптасты (ХІІ-ХІІІ ғ), ал өкілді және заң шығарушы билік органы ретіндегі сипатқа тек 17-18 ғ. буржуазиялық революция кезеңінде ғана ие болады.

ХІІ-ХІП ғ. пайда болған, сословиелік - өкілдік сипатта болған Парламент монархтың шексіз билігін шектеуте бағытталған болатын. Олай болса, бұл органның дүниеге келуінің өзі - сол кезде қоғамда болған сословиелердің ерік біддіруінің және өз құқықтарын қорғауының нәтижесі. Англияны мысалға алған З.М.Черниловский онда бұл органның пайда болуын былай нақтылай отырып, яғни "1265 жылы Англияда қалалықтар мен рыцарлар коалициясы барондарды жеңіп, яғни Англия тарихында алғаш рет Парламент атын алған сословиелік жиналысты қалыптастырды. 1295 жылдан бастап ол Англияның түрақгы заң шығарушы жиналысына айналды" дей отырып, Англияда Парламенттің рөлінің өсуін, оның төменгі палатасының ролінің өсуімен байланыстырады. Ашып көрсетсек, корольді өлім жазасына кесу туралы мәселе бойынша екі палата арасында туындалған дауда қауымдар палатасы өзінің лордтар палатасынан және өзге биліктерден басымдығын былай жариялайды: "Халықпен сайланған қауымдар палатасы мемлекетте жоғары билікке ие. Қауымдар палатасының заң деп хабарлағаны лордтар мен корольдың қарсылығына қарамастан заң болып табылады ".

Мұндай елдерде екінші (жоғары) палата аристократияның өкілдігін және төменгі палатаны тежеу үшін енгізілген. Көптеген ғалымдар жоғары палатаны Парламенттің интегральдық бөлігі ретінде қажет деп белгілей отырып, оны төменгі палатаға қатысты тежеуіш ретінде ойластырылған дейді. Дж. Адамс Сенаттың өкілеттігін төменгі - өкілдер палатасын ауыздықтауы тиістігімен байланыстырса, Медисон "Сенат төменгі палата өз билігін асыра ("во зло") пайдаланған жағдайда қажет" деп жазды. Парламенттің екі палаталы құрамының қажеттігін біраз адамдар мемлекеттік құрылыстың федерация нысанына таңды. Ал унитарлық мемлекеттер үшін екі палатаның болуы ешбір саналы негіздемелерге ие емес деп есептеді.

Негізгі әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме)

Қосымша әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме).

Тақырып 2. Қазақстан Республикасында өкілді билік тармағының қалыптасуы.

Қазақстан елінде қызмет атқарған Жоғарғы Кеңестің жалғыз емес екі палаталы болуы қажеттілігі тек 1995 жылы ғана мойындалып, жаңа Конституцияда Парламент екі палатадан: Сенат және Мәжілістен тұрады деп белгіленеді. Жинақталған біраз әлемдік Парламентаризм тәжірибесіне сүйене отырып, ҚР көрнекті заңгерлері Президенттің бастамашылығымен 1995 жылы осы Конституцияны жазып шығарды. Олай болса, дамудың жоғары сатысына аяқ басқан мемлекеттердегідей бізде де саны бойынша жинақы және сонымен бірге барлық әлеуметтік өлшемдер бойынша өкілді, жұмыс істеуге қабілетті екі палатадан тұратын заң шығарушы орган құрылды. Парламент депутаттарының санының жинақылығына, ықшамдылығына ел басының өзі сындарлы баға береді. Парламенттің кеңестік замандағы Жоғарғы Кеңес секілді 500-ден аса депутаттан емес, 116 депутаттан тұруы, яғни ықшамдылығы - оның тұрақты негізі де өнімді қызмет атқаруының маңызды шарты. Сондай-ақ, мұндай ықшамды құрам заң жобаларының қалыпты талқылануын қамтамасыз етеді және 500 емес, азаматтардың шағын құрамының сайлануы арқылы мемлекеттің қаражатын үнемдеуге де мүмкіндік туғызады. Құрамы бойынша бір емес, екі палаталы Парламенттің қажеттілігі алдымен мына жағдайлармен түсіндірілетіндігін көрсетеді саяси қайраткер Ө. Байгелді: "Қазір Қазақстан ұзақ мерзімге пайдалануға есептелген жақсы ойластырылған, сараланған заңдарды қажет етуде. Осы уақытқа дейін қабылданған заңдардың көбі уақытша, өтпелі сипатта болды, ал қазір өзінің саясаты мен идеологиясын ұзақ мерзімге анықтаған ел үшін берік зандылық базасы қажет». Бір сөзбен айтқанда, қос палаталы Парламент демократия мен Парламентаризмді дамытуда, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын бекітуде жаңа кезең ашты.

Екі палаталы жүйенің еліміздің негізгі заңында бекітіліп, қызмет етуі демократияландырумен қатар неғұрлым сапалы заң шығармашылық процесс үшін де жағдай жасады. Тек осы екі палаталы Парламенттік жүйе ғана заң жобаларын мұқият, жан-жақты талқылап, сапасы жоғары заңдар шығаруға, мемлекеттік мүдделерді негізге ала отырып, түрлі әлеуметтік топтар мен аймақтардың мүдделерін үйлестіруге мүмкіндік береді. Бұлай дейтін себебіміз, Мәжіліспен қабылданған заң жобаларының Сенатқа соғуы оның Сенатта қайта тексеруден өтуіндей күйде болады. Өйткені, Сенат Мәжіліс қабылдаған заң жобасын міндетті түрде мақұлдамай, оны мәні бойынша, жаңа көзқараспен қарайды. Бұл айтқандарымыз, Парламенттің екі палаталы құрамының заңның сапалы болуына жасайтын бірінші алғышарты. Қазақстанның қос палаталы Парламентінің құрылу заңдылығына сәйкес Сенат әкімшілік-аумақтық бірліктердің өкілдерінен түрады. Бұл - қабылданар заңның тек мемлекеттің жалпы мүдделерін ғана емес, сондай-ақ бір мезетте жергілікті мүдделерді де ескеруінің кепілі.

Қос палаталы Парламенттік құрылым тәуелсіз Қазақстан үшін алғашқы болғанымен, құрамында Қазақ ССР-і болған КСРО үшін мұндай құрамды орган жаңалық емес. Кеңестік уақытта екі палаталық құрылым КСРО Жоғарғы Кеңесінде ғана болғаны бәріне де аян. Осы орайда, КСРО Жоғарғы Кеңесінің екі палаталы құрылымы туралы белгілі профессор В.А. Ким келесідей ой өрбітеді: «Сталиндік мектептің теорияшылары мұны жалпы мемлекеттік мүдделерді бейнелеумен қатар, Кеңес Одағының өзіндік ұлттық мүдделерді ескеру қажеттігімен түсіндірді. Одақ Кеңесі жалпы мемлекеттік мүдделерді білдірсе, келесі палата Ұлттар Кеңесі КСРО халықтарының ерекше ұлттық мүдделерін бейнелеуге тиіс болды. Алайда, іс жүзінде КСРО өмір сүрген уақыттың ішінде екінші палатаның КСРО ұлттары мен ұлыстарының қандай да бір ерекше мәселесімен шұғылданғаны ешкімнің де есінде жоқ. Сірә, толғақты көкейкесті мәселелердің депутаттардың өздерінің бастамасымен көтерілген кезі бар ма екен? Палаталар толығымен дерлік бірін-бірі қайталаумен болып, шын мәнінде бірдей шешімдер қабылдап отырғаны жасырын сыр емес». Иә, В.А. Кимнің бұл талдауы ащы болса да шындық. Оны ешкім де өтірік дей алмасы белгілі. Олай болса, 1995 жылғы Конституция негізінде құрылған екі палаталы Парламенттің мақсаты - заң жобасының сапасын арттыру, мемлекеттік және жергілікті мүдделерді ұштастыру болса, КСРО-да қос палаталы жүйені енгізу мақсаты — бүкіл Одақ халықтарының мүдделерін, ерік-жігерін толығымен ескеретін-мыс органның, мемлекетте демократияның әрекет етуінің сырт бейнесін, жалған көрінісін жасау ғана еді.

Қазақстанның тарихында бірінші рет ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі 1938 жылы шақырылды. Бұл Қазақстанда заң шығару және өкідді органның алғашқы рет құрылып, қызметіне кірісуінің көрінісі еді. Бұдан кейінде өмір сүрген Кеңестер секілді, бұл Жоғарғы Кеңес те орталықгағы одақгық Жоғарғы Кеңестің шешімдерін көшірумен, қайталаумен айналысқан, оның көлеңкесі болған орган болып қана қойды. Егер нақтырақ айтатын болсақ, осы және бұдан кейінгі Жоғарғы Кеңестер өзінің "өкілдік" және "заң шығарушылық" тағайымына лайық емес, тоталитарлық жүйенің әлем-жәлем шымылдығы болған, коммунистік партияның "құлы" болған орган болды. Демек, мәртебесі жоғары дәрежеде бекітілген бұл орган сөз жүзінде ғана мемлекеттік биліктің жоғары органы болып келді. Ал шындығында Жоғарғы Кеңестің мүндай мәртебесі болған емес, оның коммунистік партия диктатурасын бүркемелеу, жасыру үшін мемлекеттің демократиялық босағасының бетпердесі ғана болғаны аян. Іс жүзінде барлық мемлекеттік мәселелер алдымен Кеңес Одағы коммунистік партиясының Саяси Бюросында, кейін партиялық съездерде шешіліп, тек содан кейін ғана халықтың мақұлдауының көрінісін жасау үшін Жоғарғы Кеңестің сессияларына енгізілген. Мұнымен қоймай депутаттық корпусты сайлаудың өзі де билеуші коммунистік партияның қатаң бақылауымен жүргізіліп отырды. Жалпы алғанда, мүндай тәжірибе КСРО құлағанға дейін жалғасты. Ол тұста өмірдің негізгі нормативтік реттеушісі болып Жоғарғы Кеңес Президиумының жарлықтары, Үкіметтің қаулылары және көптеген өзге нормативтік актілер табылды. Міне, осы аталған деректер Жоғарғы Кеңесті шын мәнінде Парламент деп атауға болмайтындығын, ол ұғымның сипатына, мәніне сай келмейтіндігін дәлелдейді. Бірақ, мұндай жалған орган КСРО құлап, Республика тәуелсіздік алғанға дейін өмір сүрді және оның жалғандығының сонша уақыт бойы сақгалып келуінің екі себебін байқауға болады. Бірінші себеп - мұндай жалған қағиданың негізінде құрылып, әрекет еткен органның сақталуының сыртқы себебі, яғни халықтың, оның ішінде жұмысшылар мен шаруалардың өкілдерінен тұратын-мыс, халықтың еркін білдіретін-мыс орган шет мемлекеттерін алдау үшін, яғни оларға социалистік мемлекеттер туралы, ондағы демократия туралы жалған мәліметтер беру үшін керек болды. Екінші себеп - ішкі себеп, яғни халықтың өзін алдау үшін, шын мәнінде олардың бойында жалған көзқарастар қалыптастыру үшін керек болды. Мұндай Жоғарғы Кеңес аталып келген жоғары өкілді органды "Парламент" деп атауға болмайтыны секілді, бүгінде өзгерістерге ұшыраған Парламент атты өкілді органды да бұрынғыша Жоғарғы Кеңес деп атауға болмайды. Өйткені, Жоғарғы Кеңес атауы осы органның бүгінгі күнгі жағдайына бірнеше себептерге байланысты сай келмейді. Нақты айтсақ, бүгіннің жоғары өкілді органы жоғарғы билікті толығымен иеленетін мемлекеттік биліктің бірден-бір жоғары органы емес және өкілді органдар жүйесінің ұшар биігіндегі буын емес. Жалпы, Кеңестік Жоғарғы Кеңестің нақты заң шығару саласында тындырған ісіне көз салсақ, КСРО Жоғарғы Кеңесі елу жыл аралығында, яғни 1938-1988 жылдар ішінде тек 90 ғана заң қабылданғанын байқаймыз. Ал, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің орталықтың көлеңкесі ретінде одан асып кетпегені белгілі. Бұған дәлел: XI шақырымдағы Жоғарға Кеңестің 5 жыл ішінде (1986-1990) тек 40 заң қабылдағаны. Ал, өзге елдерде, мейлі ол республикада немесе монархияда болмасын халық өкілдігінің бұл органы үлкен рөл атқарды. Салыстыру үшін ГФР Бундестагын алсақ, ол 1949-1990 жылдар аралығында 4400 заң қабылдаған. Қабылданған заңдардың санымен Парламенттің жұмысының сапасын өлшеу өте ағат, асығыс болса да, қоғам өмірінің маңызды салалары реттелмей қалғандықтан үлкен кесапаттарға душар болған ел үшін заңдардың санының өсуінің өзі де - сөзсіз жағымды фактор.

Негізгі әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме)

Қосымша әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме).

Тақырып 3. 1993 және 1995 жылғы ҚР Конституцияларында өкілді билік тармағы қызметінің ұйымдастырылуы.

Бүгінде Парламент заң шығару қызметімен айналысатын жоғары өкілді және бүкілхалықтық орган. Сондықтан, Конституциямен оған барша халықтың, мемлекеттің атынан өкілдік ету мәртебесі берілген. Қазақстан Республикасы азаматтарымен құрылатын Парламенттің негізгі, басты мақсаты - міндеті заңдарда халық мүддесін бейнелеу, ерік-жігерін заңи рәсімдеу.

Еліміздің егемендік алып, тәуелсіздігін жариялауының алдыңғы жылдарында мемлекетіміздің зандылық негізі ҚазКСР заңдары мен жаңа мемлекет - Қазақстан Республикасының заңдарынан пішілген "құрақ" тәрізді болды. Ең бастысы - мемлекеттік биліктің конституциялық базасы қарама-қайшылықта қалды. Сонымен, соңғы он жылдан астам уақыт ішінде Қазақстандық Парламентаризм дамудың келесідей үш сатысынан өтті: 1) 1978 жылғы ҚазКСР Конституциясының 97-бабына сәйкес мемлекеттік биліктің жоғарғы органы болып табылатын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі; 2) Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясына сәйкес бірден - бір заң шығарушы және жоғары өкілді орган (62-бап) болып табылатын Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі; 3) 1995 жылғы Конституция бойынша заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган болып табылатын қос палаталы Парламент.

Мемлекеттік биліктің жоғарғы органы болып есептелетін ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің шексіз билігінің ұшар шыңы да, оны мұндай құзыретінен айыратын алғашқы қадам да "Қазақ ССР Президентінің қызметін тағайындау және Қазақ ССР Конституциясына (Негізгі заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" 1990 жылғы 24 сәуірдегі заң болды. Бұл заңға сәйкес Конституция "Қазақ ССР Президенті Қазақ ССР азаматтарымен жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жыл мерзімге сайланады" деген нормамен толықтырылғанына қарамастан, Жоғарғы Кеңес дереу Қазақ ССР-інің бірінші Президенті Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесімен 6 жылға сайланады деп белгіледі. Бұл жағдайды Жоғарғы Кеңес құзыретінің шегі деп айтуға болады. Алайда, Жоғарғы Кеңес бірінші Президентті сайлауды өзі жүзеге асырғанымен, тиісті заңға сәйкес ол бірсыпыра өзгерістерге ұшырады. Нақты айтсақ, Жоғарғы Кеңестің қолында бұрынғыдай толық билік қалған жоқ, өйткені оның біраз құқық мүмкіндіктері Президент институтының тағайындалуына байланысты Президентке берілді. Бұл заң Жоғарғы Кеңесті кейбір құқықтардан айырғанымен, оның қолында әлі де болса Үкіметті қүруға, Министрлер Кеңесінің Төрағасын тағайындауға т.б. байланысты мықты өкілеттіктер қалды. Жоғарғы Кеңестің мәртебесін өзгертудегі келесі қадам -"Қазақ ССР-індегі мемлекеттік билік пен басқару құрылымдарын жетілдіру және Қазақ ССР-інің Конституциясына (Негізгі заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" 1990 жылғы 24 қарашадағы заңның қабылдануы болды. Ашып көрсетсек, бұл заңға сәйкес Жоғарғы Кеңестің біраз құқығы сақтала отырып Үкіметті құру құқығы Президентке көшті.

Жоғарғы Кеңесті реформалауда негізгі бір орынды 1993 жылғы Кдзақстан Республикасы Конституциясы алады. Оның 62-бабында органның мәртебесінің сапалық түрғыда өзгертілгені баяндалды. Яғни, Жоғарғы Кеңес бұрынғыдай мемлекеттік биліктің жоғарғы органы емес, бірден-бір заң шығарушы және жоғары өкілді орган болып танылды.

Жалпы, қандай аталыммен белгіленгеніне қарамастан жоғары өкілді орган - Парламент демократиялық мемлекеттілік жүйесінде ең бір маңызды рөлді атқарады. Бірақ, ХІІ-ХІП шақырылымдағы ҚР Парламенттерінің жолы болмады. Олар ел үмітін ақтамады. Екі жыл ішінде (1993-1995) ол екі рет таратылды. XII шақырымдағы Жоғарғы Кеңес өзін-өзі таратты. Әрине, мұндай шешімді ол оңайлықпен қабылдаған жоқ. Өзін-өзі тарату туралы шешімге келу - депутаттардың объективтік шындықты саралап, ұзақ ой елегінен өткізуінің нәтижесі болды. Бұл шақырымдағы Жоғарғы Кеңестің өтпелі кезең қоғамының жай-күйі мен сол шақта өтіп жатқан қызу процестердің айнасы болып табылғаны ешбір дау туғызбайтын мәселе. XII шақырымдағы Жоғарғы Кеңес 1990 жылдың жазында, яғни КСРО-да тоталитарлық режим құлап, халық қайта өрлеу сезімдеріне толы кезінде құрылды. Ұйымдық жағынан ол Кеңес Конституциясы негізінде қалыптасты. Бұл кезеңдерде Парламент тәуелсіздік жағдайында жұмыс істесе де, ол Кеңестік дәуірде қалыптасқан ізден шыға алмады. Олай болса, тиісінше нарықтық экономикаға, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құруға байланысты туындаған өзекті мәселелерді шешуге қабілетсіз болды. Сондай-ақ, оған уақыт, тәжірибе машығы, заң білімі мен кәсіпқойлық және тұрақтылық та жетіспеді. Бұлардың барлығы XII шақырымдағы Жоғарғы Кеңестің өзін-өзі таратуын болғызбай қоймайтын жағдайлар еді. Ведомстволық және салалық мүдделер, реформаға қарсы көңіл-күй, сапасына зияндық жасайтын заңдарды көптеп жапа-тармағай қабылдаудың сіңіп кеткен тәжірибесі, қабылданған заңдардың орындалуына жасалатын бақылау қызметінің әлсіздігі, заң шығармашылықтағы басым бағыттарды анықтай алмаушылық пен оған деген ниеттің болмаушылығы қатты байқалуда және кейбір жағдайларда Жоғарғы Кеңестің қызметінде басым болуда, олай болса, мұның бәрі Жоғарғы Кеңестің өкілеттіктерінің мерзімінен бұрын тоқтатылуы туралы мәселенің қойылуын мүмкін етті, - деп жазды осы XII сайланған Жоғарғы Кеңестің жұмысының куәгері депутаты, белгілі заңгер-ғалым С.З. Зиманов.

Депуттардың өздерінің және сырттағылардың Жоғарғы Кеңестің қызметіне қанағаттанбаушылақтары әртүрлі пікірлердің тууына себеп болды. Мысалы, Жоғарғы Кеңестің тұрақты комитеттерінде тұрақты жұмыс істейтін депутаттар арасынан (яғни, негізгі жұмыстары болып табылатын) "кіші" Парламентті құру мәселесінің көтерілуі XII шақырымдағы Парламенттің жұмысына көңіл толмаушылықтың бір жағы еді.

1993 жылдың 13 желтоқсанында Жоғарғы Кеңес өзінің конституциялық мерзімінің бітуіне шамамен бір жарым жылдай қалғанда өзін-өзі тарататындығын хабарлады. Оның бірнеше себептері бар: Жоғарғы Кеңестің Үкіметпен және Президентпен қатынасының қажетті дәрежеде болмауы, оның өз ішінде кеңестік ағымдарды қолдайтын депуттардың болуы, яғни ескі билік пен оның орнына келген жаңа биліктің күресі, көрші Ресей Федерациясындағы билік үшін күрес пен онда саяси дағдарыстың ушығуының әсері, инфляцияның өсуі, экономикадағы терең дағдарыстар, ебедейсіз құрамы мен депутаттардың көпшілік бөлігінің негізгі жұмыстарынан қол үзбегендігі. Бір мемлекеттік организмде екі бастама өмір сүрді және бір-біріне қарсы тұрды. Жаңа бастама - президенттік билік, билікті бөлу және өзара шектеу қағидасы, биліктің қоғам алдында жауаптылығы. Және ескісі - ол Кеңестер жүйесінің сатысы, олардың шексіз монополиясы және кез-келген шешім үшін ұжымдық жауапсыздық. Ескі жүйені қолдаушылар бұларды пайдалануды жөн көрді. Екі топтың өткір саяси күресінің майданы болып ҚР Жоғарғы Кеңесі мен оның конституциялық заң шығармашылығы болды. Осылардың ішінде ең бір негізгісі ретінде, яғни Жоғарғы Кеңестің өзін-өзі таратуына әкеп соқтырған фактор ретінде Ресейдегі дағдарыс танылды. Ресейдегі мемлекеттік дағдарыстың, кеңестік биліктің мүддесін білдірген РФ Жоғарғы Кеңесі мен саяси реформаны жүргізуші Президенттік құрылымның ашық күресінің өсуі шамасы бойынша Қазақстанда да заң шығару және атқару биліктері арасындағы қатынастың тұрақтылығы өзгере бастады. Қазақстан Республикасы Ресей Федерациясымен тек экономика саласында ғана тығыз байланыста болған жоқ. Ресейде "Ақ үйдің" құлауы қарсаңында және кейін калыптасқан жағдайлар, Федералдық Жиналысқа сайлау, сондай-ақ Ресей Федерациясының жаңа Конституциясы төңірегіндегі пікірталастар Қазақстанның саяси жағдайында көрініс таппауы мүмкін емес еді. Бұл мәселені С.З.Зиманов ашып жазды. Осы және өзге де ғалымдардың еңбектерімен танысу XII сайланған Парламенттің таратылуының себептерін анықтауға мүмкіндік береді. Демек, бұл - көрші елдегі тұрақсыздық пен дағдарыстың Қазақстан Парламентінің жағдайына, қалыпты жұмыс істеуіне тигізген кері әсері.

Ескі билік пен оның орнына келген жаңа биліктің күресі де XII шақырымдағы Жоғарғы Кеңестің мерзімінен бұрын таратылуында анықтаушы болды. Бірақ, бұл қақтығыс-күрес өмірдің әр түрлі деңгейлерінде өз "ізін" қалдырғанымен, оларды Жоғарғы Кеңестің өмір сүруіне ешбір қауіп туғызбады, еліміздің конституциялық дамуының шегінен шықпады деп санайтындар да табылып жатты. Бұл шақырымдағы депутаттық корпус жайсыздық туғызатын жағдайда қалыптасқан еді. Жалпы депутаттық мандаттың тоқсаны қоғамдық бірлестіктерге бекітіліп берілді. Бұл қадам Жоғарғы Кеңес құрамына коммунистік партиядан өзге саяси, қоғамдық құрылымдардың өкілдері болып табылатын заң шығармашылығымен шынайы айналысуға лайық, халықтың еркін білдіруші адамдардың сайлануына мүмкіндік беретін қадам еді. Бірақ, ол кезде еліміздің басынан кешкен жағдайы бұған да өз көлеңкесін түсірмей қоймады. Бұл мәселені ашып түсіндіретін О. Әбдікәрімовтың мақаласына жүгінуді жөн санаймыз. Нақты ашсақ, "...1993 жылы еліміз өзгеше әлеуметтік-экономикалық және саяси жүйеде өмір кешкен болатын. Коммунистік партияның, лениндік комсомолдың тұғырдан түскеніне 2 жыл өтті, кәсіподақтар ендігі жерде "коммунизм мектебі" болудан қалды, олар өз өкілдерін Жоғарғы Кеңеске жіберіп отырған басқа да бірқатар қоғамдық бірлестіктердің үйіріміне еніп кетті. Оппозиция болса әлсін-әлсін заты да, аты да жоқ қоғамдық бірлестіктерден квота бойынша сайланған депуттардың жариялылығы туралы мәселе көтеріп отырды". Бұл да айналып келгенде депутаттық корпустың көңіл-күйіне әсер етпей қойған жоқ. Қазақстандағы жергілікті өкілді органдар - халық депутаттарының жергілікті Кеңестері мен жергілікті атқарушы органдардың өзара қатынасының теріс жақтары да Жоғарғы Кеңестің таратылуына жағдай жасады. Мұның себебі былай түсіндіріледі: Қазақстанда да ТМД-ның басқа елдеріндегідей тігінен билік қатынасы болды. Жергілікті жерлерде басқару тетігі Президенттің өкілі - жергілікті әкімдер мен бұрыңғы жүйені аңсаған коммунистік белсенділерден тұратын жергілікті Кеңестердің қолында болды. Жергілікті өкілді органдар өздерін Жоғарғы Кеңестің өзін-өзі тарату туралы шешімді қабылдауына дейін таратты. Олар Конституция жүкгеген міндеттерді атқара алмайтынын, қоғамдағы өзгерістерге, қайта құрушылықтарға кедергі келтіріп отырғандарын түсінген еді. Демек, тек Ресейдегі саяси тұрақсыздық қана емес, сондай-ақ Қазақстанның өз ішіндегі аталмыш жағдайлар да қоғамның саяси өмірінде тұрақтылықтың бұзылуына мүмкіндіктер тудырды.

Негізгі әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме)

Қосымша әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме).

Тақырып 4. Парламенттің заң шығару үрдісінің шегі мен сатылары

Елдің серпінді даму кезеңіне шығу үшін біз пайда болған оңды нышандарды бекітіп, саяси, экономикалық және әлеуметтік ахуалды біржола тұрақтандыруға тиіспіз. Мұны Парламенттің негізгі саяси міндеті деп қараған жөн. Бұл оны қабылдайтын заң актілерінде дәйекті түрде жүзеге асырылуы керек.

Біздің мемлекетімізде шынайы демократиялық, құқықтық мемлекет құрудың негізгі шарты болып зандылық актілерін дайындау, қабылдау және әрекетке енгізудің тиімді тетіктерін терең теоретикалық әзірлеу мен тәжірибелік қолдану болып табылады. Заң және оны жасаумен байланысты қызмет әрқашанда қоғам дамуының барлық кезеңдерінде басты назарда болуы қажет.

Кез келген дамыған елдерде заңдар сол елдің құқықтық жүйесінің негізін құрайды. Сондықтан да зандарды дұрыс қолдану үшін, тәжірибелік қызметте олармен дұрыс басшылық жасау үшін олардың қалай әзірленіп, қабылданатынын, күшіне енуі мен өз күшін қалай жоятынын, заң шығармашылығы мен заңдарды жүзеге асырудың заңдық техникасы қандай екенін білу қажет және де көптеген нормативтік актілерден қажетті заңды қалай табу керек екенін, сондай-ақ оны дұрыс түсіну мен дұрыс қолдануды ұғыну қажет.

Заңдар күрделі қызмет нәтижесінде дүниеге келеді және әрекеттегі зандылыққа қосылады. Ол күрделі қызмет жалпы түрде заң шығармашылығы деп аталады. Заң шығармашылығы - бұл құқық құру процесін аяқтайтын, нәтижесінде заңдар заңи күшке ие болатын және әрекет етуге кірісетін құзыретті органдардың қызметі.

Заң шығармашылығы - бұл өте күрделі процесс. Ол заң актісінің сапалы және мұқият дайындалуы үшін, қажетті құжаттар жинау үшін, социологиялық және өзге де зерттеулер жүргізу үшін, қабылданатын заң актісінің болашақтағы тиімділігін жоспарлауды талдау үшін қажетті жағдайлардың жасалуын талап етеді. Заң шығармашылығы әртүрлі сала мамандарының ұжымдық шығармашылығының жемісі болып табылатын күрделі де көп еңбекті керек ететін процесс.

Ю.В. Мальцев заң шығармашылығына мынадай анықтама береді: "заң шығармашылығы - бұл алдымен танылғанды тұжырымдау жөніндегі, фактілік қоғамдық қатынастардың прогрессивті дамуын бір арнаға бағыттау жөніндегі қызмет".

Заң - заң шығармашылығы қызметінің нәтижесі, жемісі болып табылады. Заңдар қоғамдық қатынастардың тұрақтылығын кдмтамасыз ете отырып, қоғамның дұрыс дамуына, дұрыс қызмет етуіне жағдай жасайды, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына себеп болады. Яғни, қоғамдық дамудың, қатынастардың барлық жақтарына әсер етеді. Заң шығармашылығы тиісті мамандардың бір тобының ұжымдық іс-әрекетімен жүзеге асырылады. Заң шығармашылығы да қоғамдағы кез-келген құқықтық құбылыстар секілді белгілі бір қажеттіктің, мұқтаждықтың салдары. Заң шығармашылығына деген қажеттіліктерді көптеген факторлар туындайды. Өйткені, заң шығармашылығы саяси, экономикалық, құқықтық, идеологиялық және т.б. факторлардың әсерінде болатын шығармашылық қызмет. Заң шығармашылығының өзі құқықтық реттелуге деген қажеттіліктермен себептеле отырып, тиісті шығармашылық кезінде белгілі бір қажеттіліктерді туындайды. Ашып айтсақ, заң шығармашылығы кезінде мынадай қажеттіліктер туындайды: тиісті қоғамдық қатынастарды нормативтік-құқықтық реттеуге деген қажеттілікті білдіретін әртүрлі әлеуметтік факторларды зерттеу; құқықтық нормаларды қалыптастыру кезінде әлеуметтік және ұлттық құрылымдардың, тұтастай алғанда қоғамның түрлі мүдделерін анықтау және мұқият ескеру:

• құқықтық нормаларды жасау процесінде ғылымның, техника мен мәдениеттің жетістіктерін пайдалану; жобаланудағы құқықтық норманы бұрынғы ұқсас ережелермен және өзге мемлекеттердің құқықтық жүйесімен ғана емес, сондай-ақ қоғамдық өмірдің өзге де реттеушілерімен салыстырмалы талдау жасау;

• жобаланудағы норманың тиісті құқық жүйесінің өзге де нормаларымен байланысын және өзара қатысын анықтау;

• құқықтық нормаларды жасаудың ұйымдық нысандары мен процедураларын жетілдіру;

• қоғамдық қатынастардың тиісті тобын құқықтық реттеудің ең жақсы қолайлы варианттарын анықтау үшін және осы қатынастарға құқықтық әсер етудің неғұрлым тиімді нысандарын жасау үшін орынды және мүмкін жағдайларда әлеуметтік эксперименттер жасау. Д.А. Керимовтың анықтаған бұл қажеттіліктерін орындамайынша заң шығармашылығында жетістікке, тиімділікке қол жеткізу мүмкін емес. Себебі, заң шығармашылығы - бұл тек заң шығарушылардың ғана толық еркіне байланысты қызметтер жүйесі емес, заң шығармашылығы - ол сондай-ақ, заң шығарушылардың еркіне бағынбайтын сыртқы ортаның, объективтік факторлардың өсерінің нәтижесі де. Сыртқы орта, объективтік факторлар заң шығармашылығын туындайды, оның жемісі - заң актісінің мазмұнының қалыптасуына әсер етеді, заң шығармашылығын жетілдіреді. Сондықтан да заң шығармашылығының жоғары деңгейде болуы, құқықтық нормаларының ертеңгі күні әрекетті, тиімді болуы заң шығармашылығы кезінде туындалатын өзге қажеттіліктермен бірге сыртқы орта мен объективтік факторлардың терең зерттелуі мен жан-жақты танылуын, зерттеу, тану негізінде алынған ілімді ұтымды пайдалануды қажет етеді. Өйткені, олар занды реттелуге деген пісіп жетілген қажеттіліктерді көрсетеді.

Заң шығармашылығы - бұл нәтижесінде заңдар заңи күшке ие болатын және әрекетке кірісетін құқық қүрушылық қызмет. Оны әдетте мемлекеттің жоғары өкілді органы мен халық жүзеге асырады. Заң шығармашылығындағы негізгі түйін - келешекте заң -жоғары заңи күшке ие құжат болатын жобаны заң шығарушы органның қабылдауы. Бүкіл халықтық дауыс беру өткізу кезіндегі заң шығармашылығының сипаты ерекше: мұнда заң тікелей халықпен қабылданады. Қандай жолмен жүзеге асқанына қарамастан заң шығармашылығы заң шығару процесіне дейін және заң шығару кезінде болатын әрекеттер мен қатынастарды қамтиды. Нақты заң шығару процесіне дейін жүзеге асатын әрекеттер туралы айтсақ, заң түрінде реттелуді қажет ететін қажеттіліктерді анықтау, анықталған қажеттіліктерге сәйкес заң жобасын қалыптастыру, ғылыми, сараптамалық дайындау т.б.

Заң шығармашылығы заңдарды қабылдау нәтижесіңде оны Республикамыздың біртұтас заңдылық жүйесіне қосу жөніндегі қызмет. Зандарды жасау, қабылдау белгілі бір процедураның, яғни заң шығару процесінің болуын шамалайды. Ал, заң шығару процесі - бұл заң жобасын енгізу, өңдеу, қабылдау жөніндегі сатылардың кезектілігі, жүйесі. Кеңес заманында және одан кейін де заң шығару қызметі мен заң шығару процесі түсініктерін бөле жара қарап, олардың жігін ашуға ұмтылатын пікірлердің кездесіп отыратын жайлары бар. Жұмыс заң шығару процесіне арналғандықтан, бұл екі ұғым оның мазмұнында жиі кездесіп отыратындықтан, тиісті ұғымдарды бөлетін, көлемін салыстыратын пікірлерге тоқгалып кетуді, олар бойынша өз көзқарасымды білдіруімді жөн санап отырмын. Олай болса, заң шығару қызметі мен заң шығару процесін ажырататын ғалымдардың бірі - кеңестік ғалым Ш.К. Вильчинскас. Оның есептеуінше, заң шығарушылық қызмет заң шығару процесіне қарағаңда біршама көлемді құбылыс, себебі соңғысы (заң шығару процесі) заң жобаларының қозғалысының белгіленген тәртібімен шектелген және заң шығару қызметінің процедуралық жағын білдіреді, көрсетеді. Яғни, тиісті пікір авторының ойынша заң шығару процесі заң шығарушы орган кдбырғасында заң жобасы бойынша жүргізілетін әрекеттерді қамтиды. Ал, заң шығару қызметі одан кең болғандықтан заң шығарушы органға дейінгі әрекеттерді қоса қамтиды, демек ол Парламент қызметінің шегімен шектелмейді.

"Заң шығару процесі" мен "заң шығару қызметін" бөлетін ғалымдардың келесі бірі - И. Елекеев. Оның пікірі Ш.К.Вильчинскастың пікіріне қарсы келеді. Нақты айтсақ, ол заң шығару қызметін заң шығару процесінің негізгі бөлімі ретінде қарайды, яғни заң шығару процесін заң шығару қызметіне қарағанда кең, көлемді құбылыс деп есептейді және ол өз пікірін заң шығару процесінің мына қызметтерден: әлеуметтік қатынастардың белгілі бір тобын құқықтық реттеуге деген қоғамдық қажеттіктерді анықтау, оларды құқықтық реттеудің бағыттылығы мен тәсілдерін негіздеу, заңды қабылдаудың нәтижелерін болжау, т.б. әрекеттерді қамтитын заң шығаруға дейінгі қызметтерден басталатындығымен, ал заң шығару қызметінің заң жобасын Парламентке енгізгеннен басталып, промульгациямен, яғни мемлекет басшысы заңға қол қойып оны жариялаумен аяқталатындығымен дәлелдейді. Тиісті автор бұл дәлелдемесіне сәйкес заң жобасын енгізгенге дейінгі әрекеттерді заң шығару процесіне қоса отырып, оны заң шығару қызметінен көлемді, кең жағдайға қояды. Біз алғашқы және кейінгі ой-пікірлерді қоса, жалпы заң шығару қызметі мен заң шығару процесін бөлетін, көлемін салыстыратын көзқарастарды дұрыс деп құптай алмаймыз. Себебі, олар өзара байланысты, бірінсіз екіншісі болмайтын, ажырамас қүбылыстар. Ал, Парламент қабырғасына дейін болатын әрекет-қызметтерді жалпы заң шығармашылығынан тыс қалдырмай, оларды заң шығару процесіне байланыстырып, жалпы заң шығару процесі үғымын екі мағынада түсінуді ұсынамыз: тікелей мағынада және кең мағынада.

Тікелей мағынада заң шығару процесі Республика Парламенті қабырғасында басталатын, жүзеге асырылатын қызметтерді қамтиды. Ол еліміздің негізгі заңында бекітілген. Қазақстан Республикасының Конституциясының түсіндірме сөздігінде белгіленгендей, ол заң шығару бастамасын оның субъектілерімен жүзеге асыру құқығынан, яғни заң жобасын Мәжіліске енгізуден басталады. Олай болса, тікелей мағынада заң шығару процесі - бұл Парламенттің заңдар шығаруға бағытталған қызметтерінің жинақталған, кезектілікпен жүзеге асырылатын сатылары, тәртібі. Заң шығару бастамашылығы құқығы оның бірінші сатысы болып табылады. Тікелей мағынада заң шығару процесі: біріншіден, Парламенттің заң шығару қызметінің процессуалдық жағын білдіреді, екіншіден заң шығару жөніндегі әрекеттердің бір-бірімен жалғаспалы байланысы және кезектілікпен жүріп отыруының реті болып табылады, үшіншіден, ол Конституциямен, заңдармен, регламенттермен нормативті реттелген сатыларды көрсетеді. Оның нормативті реттелуіне көз салсақ, заң шығару процесі (тікелей мағынада) - бұл заң жобасын Парламентке енгізгеннен басталып оны жариялаумен аяқталатын нормативтік процедуралар. Бұл процедуралар Конституция нормаларынан өзге "Қазақстан Республикасы Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" конституциялық заңмен, Парламент, Сенат және Мәжіліс регламенттерімен, Қазақстан Республикасы Үкіметінің регламентімен реттелген. Сондай-ақ, Конституцияның 62-бабының 8-тармағында "Республиканың заң және өзге де нормативтік актілерін әзірлеу, ұсыну, талқылау, күшіне енгізу және жариялау тәртібі арнаулы заңмен реттеледі" деп белгіленген. Ал, мұңдай арнаулы заң болып "Нормативтік құқықтық актілер туралы" Қазақстан Республикасының заңы табылады. ҚР конституциялық құқығының негізгі қайнар көзі ретінде Республика Конституциясы заң шығару процесінің негіздерін белгілейді және заң шығару бастамасы құқығы субъектілерінің шегін анықтайды. "ҚР Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" конституциялық заңда Конституцияда бекітілген негіздер кең ашылған және нақтылана түскен. Заңның үш тарауы Республика Парламентіндегі заң шығару процесіне арналған. Заң шығару процесін нақты бүге-шігесіне дейін Парламент, Сенат және Мәжіліс регламенттері реттейді. Ашып айтсақ, палата регламенттері пленарлық мәжілістерді өткізу, мәселелерді қарау, дауыс беру және шешімдерді қабылдау тәртібін белгілейді, Палата органдарын, депутаттардың өкілеттіктерін жүзеге асыру тәртібін анықтайды және Парламент палаталарының заң шығару қызметін нақты, анық үйымдастыруға көмектеседі. Парламент регламенті түгелдей заң шығарушы органның қызметін, тиісті мәселелерді қарау кезіндегі палаталардың өзара қатынасының тетіктерін ұйымдастыруға бағытталған.

Заң шығару процесінің тұрақты нормативтік реттелуі біріншіден, зандардың мазмұнды дайындалуын қамтамасыз ететін өзара байланысты институттардың жүйесін белгілеуге мүмкіндік береді; екіншіден, қоғамдық пікірді, халықтың еркін біддіруін көрсету мен оны пайдаланудың демократиялық нысандарын бекітуге; үшіншіден, заң жасау мен қабылдау процесінде мемлекеттік биліктің жоғары органдарының қызметінің әртүрлі нысандарын қолдануды көрсетуге мүмкіндік береді.

Кең мағынада заң шығару процесі Парламент Мәжілісінде заң шығару бастамашылығы құқығын жүзеге асырудан басталатын әрекеттерден өзге оған дейін болатын, нақты айтсақ, заң шығару бастамашылығы құқығын жүзеге асырғанға дейін атқарылатын әрекеттерді де қамтиды. Парламент шегінде болатын қызметтер, жоғарыда аталғандай Мәжіліске заң жобасын енгізуден бастап, занды жариялаумен аяқталатын іс-қимылдар болса, оған дейін жасалатын әрекеттер - бұл заңи реттелуге деген қажеттіліктерді анықтау, оларды зерттеу, заңды қабылдауға себепші болатын, ықпал ететін жағдайларды бағалау, заңды қабылдаудың мүмкін нәтижелерін саралап, салмақтау, заң жобасын жасау, оны сараптамадан өткізу, келістіру және тағы басқалары. Олай болса, заң шығару процесін кең мағынада түсіну оның екі кезеңді: Парламентке дейінгі және парламенттік кезеңді қамтитындығын көреміз.

Негізгі әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме)

Қосымша әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме).

Тақырып 5. Қазақстан Республикасы Парламентінің заң шығару қызметінің субъектісі.

Қазақстан Республикасында заң шығармашылығының жоғары дәрежеде тиімді болуы - мемлекетіміздің демократиялық, әлеуметтік, зайырлы, біртүтастығын нығайтып, құқықтық мемлекет ретінде қарқынды түрде қалыптасуына зандылық негіз жасайды. Алайда, Республикамыздың қазіргі заңдылық базасы әлі де тиісті талаптарға сай емес. Біраз заңдар қабылданар - қабылданбастан ескіріп, тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізуді талап етіп, күшін жойып жатқан жағдайлар бар. Ал, бұл фактілер - заңның сапасының төмендігі, олай болса, заң шығармашылығының тиімділігінің тиісті, қажетті деңгейде болмауы. Әрине, оның да себептері бар. Мысалы, заң шығарудың әлі де тарихи қалыптасқан және дамыған елдердің Парламенттері қолданатын жетік демократиялық нысандардың, жолдардың болмауы, заң шығармашылығына әртүрлі әлеуметтік-саяси күштердің әсер ету мүмкіншілігін, яғни заңды лоббизмнің құқықтық негізінің жасалмауы, заң шығармашылығы процесін тиісті деңгейде қаржылық қамтамасыз ете алмаушылық, мемлекеттік тіл ретінде белгіленген қазақ тілінің әлі де қажеттілігі мен қоғамдағы рөлінің танылмауы, сондай-ақ, заң шығарушылардың жеткіліксіз кәсіби даярлығы және т.б. Парламенттің заң шығармашылығы қызметінің рөлін көтеру көптеген ғалымдар мен мемлекет алдында тұрған өзекті мәселе. Ол жөнінде ой-пікірлер айтылып, түрлі шаралар өткізілуде. Заң шығармашылығы қызметінің тиімділігі мәселесіне қатысты көзқарастарды зерттеу - оның тиімділігін көтеруге жағдай жасайтын шарттардың бар екендігі туралы мәліметтерге қол жеткізеді. Мысалы, з.ғ.к. Ж.М. Башарова өз еңбегінде заң шығармашылығы қызметінің тиімділігін көтерудің мынадай жолдарын ұсынады:

1. Заң жобаларын жан-жақты, мұқият дайындау және оларды комитеттердің, комиссиялардың отырыстарында мұқият қарау;

2. Парламент Сенаты мен Мәжілісінің пленарлық отырысында зандар жобаларын жан - жақты белсенді талқылау;

3. Казақстан Республикасы Парламентінің актілерін жүзеге асыру үшін күшті бақылауды ұйымдастыру;

4. Құқықтық актілерді орындамағаны үшін тиісті мемлекеттік-құқықтық актілерде Парламентпен белгіленген мемлекеттік-құқықтық жауаптылықты бекіту.

Заң шығармашылығының нәтижелерін экономикадан және адамдардың күнделікті өмірінен, қоғамның әлеуметтік және рухани салаларынан, халықаралық қатынастардан және өмірдің өзге салаларынан, сондай-ақ бүкіл қоғамның, әрбір адамның да заң шығармашылығының тиімділігіне қатысты өз пікірінен байқауға болады. Осылардың негізінде заң шығармашылығының тиімділігін бағалауға, талдауға қол жеткізу мүмкін. Ал, тиісті қызметті бағалау - қажетті құбылыс. Заң шығармашылығының тиімділігі мен өнімділігін заң шығару процесінде қабылданған заңның өмірде жүзеге асуының шынайы нәтижелерімен бағалауға болады. Заң шығармашылығының тиімділігін бағалаудың мақсаты - заңдар шығару арқылы қоғамның, оның мүшелерінің мүдделерін, сұраныстарын шынайы қанағаттандыру дәрежесін танып-білу. Бүгінде заң шығарудың тиімділігін бағалайтын келесідей амалдарды көруге болады:

Заң шығармашылығының тиімділігінің дәрежесін тиісті қызметке қатысатын субъектілердің есептерінен көруге болады. Олар: Үкімет мүшелерінің палата алдында беретін есептері, Президенттің Қазақстан халқына жыл сайынғы жолдауы, депутаттардың өз сайлаушылары алдында есеп беруі, оларды Парламент қызметі туралы ұдайы хабардар етіп отыруы. Заң шығармашылығының тиімділігін бағалаудың маңызды құралы болып әркезде де қоғамдық пікір табылады. Қоғамдық пікір заң шығармашылығы туралы көптеген адамдардың көзқарастары, пайымдаулары, санасы мен ерік-жігері негізінде қалыптасады. Ол тұрақты түрде заң шығармашылығының нәтижелерін азаматтардың, қоғамның мүдделерімен, қажеттіктерімен шамалап, салыстырып, ара қатынасын белгілеп отырады.

Заң шығармашылығына қатысты біраз бағалау жұмыстарын бұқаралық ақпарат құралдары атқарады. Ол үшін бұқаралық ақпарат құралдарының (радио, баспасөз, теледидар) дербес және тәуелсіз болғаны керек. Өйткені, олар өз мәні бойынша өмірдің шындығы үшін күресетін, көзқарастары, талдаулары мен бағалаулары объективті болатын құралдар. Бұқаралық ақпарат құралдары заң шығармашылығының тиімділігін объективті түрде бағалауы үшін олар жеке әлеуметтік, саяси топтардың емес, жалпы қоғамның ойлауын көрсетіп отырулары тиіс. Заң шығармашылығы қай кезде де тиімді, пайдалы болуы үшін әрқашанда заң шығармашылығы қызметінің жағдайын таддап және бағалап, тиісінше заң шығармашылығының тиімділігінің алғышарттарын анықтап отыру қажет. Заң шығармашылығының тиімділігінің негізгі бір алғышарты -оның мақсатқа сай болуы. Сонымен қатар, заң шығармашылығының тиімділігі дәрежесін көрсететін тағы да бір көрсеткіш - бүгінде мемлекетімізде жүргізіліп жатқан құқықтық реформалар. Бүкіл халықтың ерік-мүддесіне сүйене отырып шығарылған заң - кұқықтық реформалардың жетік, кеңінен жүргізілуінің себепшісі, тізгіні. Белгілі заңгер С.С. Сартаев жазғандай "Қазір жүргізіліп жатқан құқықтық реформа - бұл қандай да бір ғана тұлғаның тілек-ниеті емес, ол біздің бүкіл құқық қорғау жүйеміздің ісі. Біз бүгінгі күннің талаптарына сай келетін заңдар әзірлеуге тиіспіз". Қазақстанда билікті бөлу теориясына сәйкес заң шығармашылығы билігі Парламентке тән. Ол өзінің мақсаттарын, мазмұнын, қызметінің мүмкіндіктерімен шектерін сипаттайтын тиісті өкілеттіктерге ие. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес олар: палаталардың бірлескен отырысында шешілетін, Конституцияның 53-бабында көрсетілген 13-тармаққа жинақталған өкілеттіктер, алдымен Мәжілістер кейін Сенатта қаралатын - Конституцияның 54-бабында 7-тармаққа жинақгалған өкілеттіктер, Конституцияның 55 – 56-баптарында 6-тармаққа жинақталған палаталардың айрықша өкілеттіктері, 57 бапта 8 тармаққа жинақталған басқа палатаның қатысуынсыз әр палатаның дербес өкілеттіктері. Парламенттің, оның палаталарының әрбір органдары (комитеттер, комиссиялар, бюро...) мен түлғалар өздерінің біліктілік өкілеттіктеріне ие. Аталған өкілеттіктердің барлығы олардың заң шығармашылығы қызметін жүзеге асыруға қатысуын, ондағы рөлін көрсетеді. Заң шығармашылығын ұйымдастыру мен оған қатысушылардың қызметі тиісті мақсат-міндеттерге бағытталған, бағдарланған болуы қажет. Заң шығарушы органның өз қызметтерінің шеңберінен, қызметінің аясынан және оның депутаттарының өз құқық мүмкіншіліктерінен тыс жасалған немесе өзге бағытқа бағытталған әрекеттер заң шығармашылығының тиімділігіне кері әсерін тигізері хақ. Өзге саладағыдай, заң шығармашылығы саласында да әркім өз ісімен айналысуы тиіс. Олай болса, депутаттардың, палата органдарының қызметінің заң шығармашылығының бағыттары мен мазмұнына сәйкес келуі дәрежесі тиісті қызметтің тиімділігінің бір белгісі бола алады.

Заң шығармашылығының тиімділігінің келесі бір шарты - заң шығармашылығы қызметінің зандылығы. Заң шығармашылығының ғана емес, жалпы кез келген нормативтік актінің тиімділігін бірінші кезекте оның конституцияға, заңдарға және неғұрлым жоғары деңгейдегі нормативтік актілерге сәйкестілігіне байланыстырады.

Заң шығармашылығы заңдылықсыз тиімді жүзеге аспайды. Зандылық заң шығармашылығы барысында тиісті мақсатқа жету керектігіне қол жеткізеді. Өйткені, зандылық құқықтық тәртіппен бірге заң шығару органының мәртебесін, оның өзге органдармен өзара байланысын нығайтады, олардың мүшелері арасында тиісті, қажетті қатынасты пайда болғызады, жалпы алғанда, заңдардың сапасын көтереді. Заңдылық - бұл заң шығармашылығының нәтижесі - заңның өмірде жүзеге асуының тетігі. Ол Қазақстанды кұқықгық мемлекет ретінде қалыптастырудың негізгі алғышарты бола отырып, қоғамның қажеттіктері мен мақсаттарын қамтиды және әр мүдделердің тең болуы мен қоғамдық келісімді мүмкін ететін жол болып табылады. Заң шығармашылығы қызметінің зандылығы оның нәтижесі - заңның да заңды (легитимді) болуын шамалайды. Легитимді заң - бұл заң шығарушымен белгілі тәртіпті сақтай отырып шығарылатын, халықтың көпшілігінің мүддесін қамтамасыз ететін, Конституцияның 1-бабының 2-бөлімінде аталған қағидаларды: қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылықты, бүкіл халықтың игілігінде экономикалық даму мен қоғамдық патриотизмді, мемлекет өмірінің мәселелерін демократиялық амалдармен шешуді негіз етіп алатын заң.

Заң шығармашылығының тиімділігіне қол жеткізу үшін зандылық тиісті қызметке қатысушылардың әрбірі үшін міндетті және біркелкі, яғни ол Парламенттің, оның палаталарының барлық органдарында, әрбір депутаттармен бірдей ұғынылуы және жүзеге асырылуы керек. Алайда, практика әркезде де заңдылық мүндай бола бермегендігін дәлелдейді. Нақты айтсақ, КСРО дәуірінде заңдылық Жоғарғы Кеңес қызметінің ең бір алғашқы, негізгі қағидасы ретінде бекігенімен, шындығында ол тиісті дәрежеде болмады. Оны әркезде де құдыретті коммунистік партиялық органдар мен адамдар бұзып отырды. Оның рөлінің түсіп кеткені соншалық, сол заманда партия мен оның көсемдерінің белгілеулері заңдылықгы таптап тастауға жеткілікті болды.

Қандай салада, қандай тұрғыда болмасын, мейлі ол заң шығармашылығы және мемлекет өмірінің басқа жақтары болса да зандылықтың мәні бір. Г.В. Атаманчук заңдылықтың мәні құқықтық нормаларда (жүріс - түрыс ережелерінде) белгіленген позитивтік міндеттердің орындалуы тиістігінде, рұқсат етілгендердің пайдаланылуы және тыйым салынғандардың сақталуы керектігінде, ал заң болса мемлекет, қоғам және нақты адамның өмірінде өз рөлін шынайы атқаруы керектігінде, - дейді ол. Расында да заң белгілеген ережелер орындалмаса және ол өмірде өз орнын алмаса, заңдылықтың мәні де болмас.

Зандылықты тұрақтандырып, оған кепіл бергенде ғана ол жүзеге асады. Ал, бұл екі жағдай (тұрақтылық, кепілдендіру) заңдылықты қамтамасыз ету шараларын іске қосқанда ғана жасалады. Заң шығару барысында әрқашан заңдылық қағидасының тұрақтылығын ұстап отыру үшін зандылықтың қажеттігін ұғыну, сезіну және оны қүрметтеу қажет. Сондай-ақ, зандылыққа қол жеткізу тиісті тәртіпті сақтаусыз болмайды. Олай болса, тәртіп - бұл заңдылықпен қатар заң шығармашылықтың тиімділігін қамтамасыз ететін шара. Заң шығару ісіндегі тәртіп - бұл депутаттармен тиісті қызметке қатысушы өзге субъектілердің белгіленген ережелерді, процедуралар мен жүріс-түрысты сақтауын, өздеріне тапсырылып берілген істерді орындауын белгілейтін шама. Тиісті тәртіптің болмауы жалпы демократия институтына қауіп төндіреді. Халықтың өкілі депутаттың тәртібі Парламент регламентіне сәйкес қоғамдық әдеп ережесіне негізделеді. Парламенттің заң шығармашылығының тиімділігін арттыру үшін және өзін "депутат" деген атқа лайық ұстау үшін халық қалаулылары заң шығару барысында және одан тыс кез келген кезде белгілі бір ережелерді ұстануы керек. Қазақстан Республикасы Парламентінің Регламентінің тарауының 106 - 109 тармақтарына сәйкес:

- депутаттар бір-біріне және Парламент палаталарының, комиссияларының және басқа депутаттық адамдарына құрмет сезіммен қарауы тиіс;

- депутаттар өз сөздерінде Парламент депутаттарының және басқа адамдардың ар-намысына, қадір-қасиетіне нүсқан келтіретін негізсіз кінә айтып, дөрекі, қорлайтын сөз қолданбауы керек;

- депутаттар заңсыз және күш қолданатын әрекеттерге шақырмауы тиіс;

- депутаттар Парламент палаталарының, оның үйлестіруші және жұмысшы органдарының қалыпты жұмысына кедергі келтірмеуі қажет;

- депутат шешеннің сөзін бөлмеуі керек;

- депутаттың басқа депутаттың карточкасын алып дауыс беруге құқығы жоқ;

- депутат зорлық-зомбылық, көз алартушылыққа, қорқыту мен азаптауға жол бермеуі тиіс. Сондай-ақ, депутат заңмен қорғалатын мемлекеттік және өзге де құпияны құрайтын ақпараттарды пайдалануға, ол құпияларды белгілі бір тәртіп бойынша қатаң сақтауға міндетті. Депутаттың өз қызмет бабына орай мемлекеттік және өзге де осындай құпия қүжаттарды пайдаланатын кездері сирек кездеспейді. Осындай сипаттағы қүжаттарға ұқыпсыз қарау мемлекет, қоғам мүддесіне елеулі нұқсан келтіруі мүмкін. Тиісті құжаттарды дұрыс пайдаланбау мемлекеттің мүддесіне қайшы келумен қатар, заң шығармашылығының да сапасына кері әсерін тигізеді. ҚР Парламентінің, Сенат пен Мәжілістің регламенттерінде өзге де әдептік-тәртіптік ережелер белгіленген. Заң шығаруда тәртіптің қамтамасыз етілуі оның тиімділігімен қатар өнімділігін, жүйелілігін, сапасын арттырады.

Парламенттің заң шығару барысында Үкіметпен, өзге органдармен, бірлестіктермен байланыс жасауы, халықтың ой-пікіріне сүйенуі - заң шығармашылығының тиімділігінің келесі бір шарты. Бұл айырым белгі заң шығармашылығының демократиялық деңгейін қамтиды. Себебі, заң шығармашылығында халықтың ой-пікіріне, азаматтардың бірігуінің көзқарастарына назар бөлінеді. ҚР Парламенті заң шығаруға мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктердің өкілдерін, шаруашылық жүргізуші субъектілердің басшыларын, мамандарды тарта алады. Демек, ол тиісті шығармашылық барысында барша жүртшылықгың пікірін ескереді, мұның өзі қажетті де сапалы заңдарды қабылдауға ықпалын тигізеді. Жалпы, заң жобасы заңға айналардың алдында, барлық әлеуметтік топтардың мүдделерін ескере отырып, қаралып жатқан нормативтік құқықтық актінің сапасы мен өзектілігін кәсіби түрғыдан бағалауға мүмкіндік беретін заңдарда көзделген рәсімнен өтеді. Заң шығарушы орган заң шығармашылығында белгілі бір маңызды заңның жобасын бүкілхалықтық талқылауға шығару арқылы олардың ой-пікірін зерттеу, олармен байланыс жасауды жөн тапқан. Заң шығармашылығының тиімділігін қамтамасыз ету азаматтардың, қоғам мүшелерінің көзқарастарын ескермейінше болмайды. Халықтан үлкен қолдау тапқан заң ғана тиімді болады және өмірде тез жүзеге асады. Заң шығармашылығында халықтың ой-пікірімен санасудың маңызды жолының бірі - заңның жобасының бүкілхалықтық талқылауға шығарылуы. Заң шығармашылығы туралы пікірді саяси партиялар да қалыптастырады. Олардың заң шығармашылығына қатысу мүмкіндігі - бүгінгі күннің шынайы көрінісі.

Заң шығармашылығы қызметін реттейтін Қазақстан Республикасының заңдылықтарында Парламенттің Үкіметпен және өзге де органдармен өзара байланысы нақты белгіленген. Ал, бұл қатынастардың тиісті деңгейде болуы да заң шығармашылығының тиімділігі мен өнімділігі үшін объективтік алғышарт болып табылады. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Парламенттің Үкіметпен байланыс жасауда жүзеге асыратын әрекетінің бірі - бақылау жасауы. Парламент мәртебесі бойынша бақылаушы орган болмағанымен, ол бақылау қызметін жүзеге асыратын өкілеттіктерге ие. Мысалы, Парламент республика бюджетінің атқарылуы туралы Үкіметтің есебін бекітеді, Үкімет ұсынған заң жобасын қарайды, талқылайды, Үкімет мүшелерінің есептерін тындайды, сауал қоя алады. Парламент пен Үкімет арасындағы қатынас "тиісті саладағы істердің жағдайына талдау жасауға, заңдарды қолдану практикасын қорытуға, қолданыстағы зандылықтағы кемшіліктерді белгілеуге мүмкіншілік береді. Тиісті жүйенің жиналған жұмыс тәжірибесі заң шығармашылығы процесін демократияландыруға әсер ете отырып, оның тиімділігін арттырады" деп кейбір саясаткерлер орынды көрсеткенімен, ол заң шығару бастамашылығы құқығын жүзеге асыру барысындағы Үкіметтің басымдықтарын, оның заң шығармашылығының тиімділігіне тигізетін әсерін көрсетпейді. ҚР Конституциясының 61-бабының 1-тармағына сәйкес Парламент депутаттарымен қатар Республика Үкіметіне де заң шығару бастамашылығы құқығы тән. Заң жобаларын енгізу мәселесінде Парламент депутаттарына қарағанда Үкіметтің мүмкіншілігі мол, қолы үзынырақ, яғни онда мамандар жеткілікті, қаражат та жоқ емес, сондай-ақ Үкімет мемлекет ұстанған экономиканың бағытын жақсы біледі әрі Конституцияға сәйкес мемлекеттік кірісті қысқартуды немесе мемлекеттік шығысты арттыруды көздейтін заңдардың жобалары Республика Үкіметінің оң түжырымдары болғанда ғана енгізілуі мүмкін. Демек, заң шығармашылығында көп нәрсе Үкіметке байланысты. Бұл орайда біршама халық қалаулыларының "егер біз жазған заңға Үкімет экономикалық жағынан оң қорытынды бермесе ол заңға жол жоқ деген сөз" деген пікірімен келісуге ғана болады. Өз сайлаушыларының, яғни халықтың еркін білдіру үшін, белгілі бір қатынастарды құқықтық реттеуде адамдар мен азаматтардың мүдделерінің ескеріліп отырылуын қамтамасыз ету үшін Парламент төрінен орын алған халық қалаулыларының өз сайлаушыларының құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруды, қорғауды көздейтін заң жобаларын енгізе алмауы және олардың қаржылық заң жобаларын енгізуде Үкіметке біршама тәуелділігі заң шығармашылығының тиімділігін көтеруге бағытталмаған шара екендігі аян. Парламент депутаттарының мүндай шарасыздығы жоғарыда атап кеткен заң шығармашылығының тиімділігін көрсететін өлшемдердің бірі - құқықтық реттелуге зәуір қоғамдық қатынастардың толығымен өз уақытында реттеліп отырылуын біршама мүмкінсіз етеді.

Негізгі әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме)

Қосымша әдебиеттер (5 пункітіндегі әдебиеттер тізіміне сілтеме).