7.Эканамічная рэформа 1861г. У Беларусі.

К сяр._ХІХ ст. рэзка абвастрыўся крызіс ФПС. Паступова с/г губляла рысы тыпічна панскай, на яе развіццё аказвалі таварна-грашовыя адносіны. Паскорыўся працэс абеззямельвання сялян, вырасла запазычанасць памешчыкаў. Прыгонная сістэма скоўвала развіццё прам-ці, перашкаджала ўжыванню наёмнай рабочай сілы, стрымлівала накапленне капіталу. Палітыка царскага ўрада па сял-м пытанні ў 30 — 50-я гг. XIX ст. сур'ёзных вынікаў не дала. нарастаў сялянскі і грам.-паліт. рух. Сяляне патрабавалі адмены паншчыны і бязвыплатнай перадачы ў іх рукі тых зямель, якія яны апрацоўвалі. У 1858 — 1860 гг. -40 выступленняў сялян. Сац-я супярэчнасці асабліва абвастрыліся пасля паражэння Расіі ў Крымскай вайне (1853 — 1856).

Усведамленне сац.-экан-й і ваенна-тэхнічнай адсталасці Расіі, і небяспека хуткага нарастания антыпрыг-га сял-га руху вымусілі ўрад прыступіць да падрыхтоўкі адмены ПП. афіцыйна аб'яўлена 30 красавіка 1856 г., калі Аляксандр II прапанаваў маскоўскім дваранам абдумаць умовы паступовага вызвалення сялян. Фактычна падрыхтоўка рэформы пач. са студзеня 1857 г. з нагоды стварэння "Сакрэтнага камітэта па сял-й справе". Але ўрад жадаў, каб ініцыятыва адмены ПП ішла ад памешчыкаў, - ад Беларусі і Літвы. 1) у большай ступені падрыхтаваны да адмены ПП, ( гаспадаркі ўцягнуты ў тав-граш. адносіны праз усходнееўрапейскі рынак). 2) памешчыкі Б-і і Літвы даўно лічылі неабходным вызваліць сялян, хоць і без зямлі. 3) у бел-х і літ-х губ. узмацніўся сял. рух, небяспечна для царызма ва ўмовах нац.-вызвал. руху ў Польшчы.

У кастрычніку 1857 г. памешчыкі Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губерняў паслалі ў Пецярбург сваю пастанову. = вызваліць сваіх сялян пры ўмове, што ўся зямля застанецца ўласнасцю памешчыкаў, а сяляне могуць карыстацца ёю па ўзгадненні з імі. ( на выгадных для сябе ўмовах.)

20 лістапада 1857 г. на імя віленскага генерал-губернатара Назімава Аляксандрам II накіраваны рэскрыпт. 1 ўрадавы дакумент аб сял-й рэформе. - дазваляў стварыць у Віл-й, Гродз-й і Ковенскай губ.х камітэты і агул. камісію ў Вільна. Кожнаму губ-му камітэту даручалася выпрацаваць свой праект адмены ПП. На аснове - скласці агульны праект. У адпаведнасці з рэскрыптам за пам-мі захоўвалася права на ўсю зямлю, а сялянам пакідалася сядзіба, выкупіць. + карыстанне сялян выдзяляўся зямельны надзел, - плаціць аброк або адбываць паншчыну. Т.ч., меркавалася поўнасцю захаваць пам-е землеўладанне і феад-ю залежнасць сялян.

Да вясны 1858 г. губ. камітэты ўтвораны ва ўсіх губ-х Б. Узначаліў работу па падрыхтоўцы рэформы Гал. камітэт па ўпарадкаванні сел-га нас-ва, пераўтвораны 8 студзеня 1858 г. з "Сакрэтнага камітэта".

У час падрыхтоўкі рэформы вылучыліся тры зацікаўленыя бакі — памешчыкі, буржуазія і сяляне. Інтарэсы сялян адстойвалі рэвалюцыйныя дэмакраты. -заклікалі да ліквідацыі пам-га землеўладання і перадачы сялянам зямлі без выкупу. = стварэнне свабодных фермерскіх гаспадарак па тыпу гаспадарак ЗША. = амерыканскі, падтрымкі ва ўрадзе не знайшоў.

Сярод памешчыкаў - дыскусіі. 1) звязана з пачаткам дзейнасці губернскіх камітэтаў, у якія ўваходзілі прадстаўнікі самых розных грам.-паліт-х плыняў. ўтварыліся фракцыі ліберальнай "меншасці" і кансерватыўна-рэакцыйнай "большасці". Знач. частка - "прускі" - вызваленне сялян без зямлі і за выкуп. Меншасць, - шляху бурж-х рэформаў вядзення гаспадаркі, выступала за ліберальны варыянт рэ­формы — вызваленне сялян з зямлёй і з умераным выкупам.

большасць - за беззямельнае вызваленне сялян. За надзяленне іх зямлёй - Віцебскі і Магілёўскі камітэты. (зямля нізкай якасці і боль­шасць пам-ў атрымлівала даходы ў выглядзе аброку). У зах. Ч. Б-і зямля - дорага, а вялікая колькасць малазямельных і беззямельных сялян забяспечвала пам-ю гаспадарку таннай рабочай сілай. Таму камітэты Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губ.- "прускі вар." рэф. — вызваленне сялян без зямлі і за выкуп.

Прыярытэт атрымлівае канцэпцыя, сутнасць у пераўтварэнні сялян ва ўладальнікаў сваіх надзелаў і ліквідацыі вотчыннай улады памешчыка. = 4 снеЖня 1858 г. прынята новая ўрадавая праграма, прадугледжвала пераход ад мясцовага заканад-ва д/кожнай губерні і паступовай рэалізацыі яго з захаду на ўсход да стварэння агул. для ўсёй Еўрап-й Расіі аграрнага закону.

8 сакавіка 1859 г. Аляксандр II падпісаў загад аб утварэнні Рэдакцыйных камісій. падпарадкоўваліся імператару і складаліся з ліберальных дзеячаў. =ў суіснаванні двух тыпаў гаспадарак — буйной пам-й і дробнай сял-й. прапанаваныя Камісіямі праекты вызначылі хар-р сял-й, ідр. р.

Рэдакцыйныя камісіі адхілілі прапановы бел-х памешчыкаў аб беззямельным вызваленні сялян. Аднак, улічваючы пажаданні буй­ных мясцовых землеўладальнікаў, было прынята рашэнне распрацаваць асобнае палажэнне для Мін., Віл. і Гродз. губ.

19 лютага 1861 г. Аляксандр II падпісаў адобраныя Дзярж-м Саветам "палажэнні", - з" Агуль­нага палажэння", "мясцовых палажэнняў" і дадатковых правіл, і маніфест аб адмене ПП. У "АП" - правілы, па якіх рэформа праводзілася ва ўсіх губернях Расіі. вызначала асабістыя і маёмасныя правы сялян, парадак кіравання сялянамі і выканання імі дзярж-х павіннасцяў, правілы аб выкупе зямлі. "МП" ўстанаўлівалі парадак надзялення сялян зямлёй і выканання імі павіннасцяў на карысць памешчыка. ДП адносіліся да асобных груп прыг-га насельніцтва.

У адпаведнасці з "АП" сяляне атрымлівалі некаторыя грам-я правы. - займацца промысламі, гандляваць, паступаць у нав. ўстановы і г.д. Памешчыкі не маглі больш прадаваць і караць сялян.

"АП" прызнавала памешчыкаў уласнікамі ўсёй зямлі, якая належала ім да рэформы. Частка гэтай зямлі адводзілася для надзялення сялян, ў пастаяннае карыстанне. На працягу 9 г. сяляне абавязаны трымаць адведзены ім надзел і выконваць павіннасці ў выглядзе паншчыны або аброку. -часоваабавязанымі і не маглі пакінуць сваё месца жыхарства без дазволу памешчыка. Толькі пасля заключэння выкупной здзелкі сяляне станавіліся ўласнікамі зямлі. Пазямельныя адносіны рэгуляваліся ўстаўнымі граматамі, Складанне уг даручалася памешчыкам і міравым пасрэднікам у 2г. тэрмін.

Абвяшчэнне рэформы выклікала пад'ём сял. руху -засталіся незадаволеныя "дараванай" ім свабодай. не падпарадкоўваліся загадам мясцовых улад, адмаўляліся адбываць паншчыну і выконваць павіннасці. с/ць складання УГ (вызначалі пазямельнае падпарадкаванне і павіннасці сялян на ка­рысць памешчыка). Граматы меркавалася ўвесці да 19 лютага 1863 г., аднак ўвядзенне завершана к маю 1864 г. 78 % грамат не падпісана сялянамі. Асабліва шырокі размах сял. pyx набыў у Гродз. і Мін. губ. ў Б. ў 1862 г. звыш 150 сял. выступленняў, 1/2 ў сувязі з увядзеннем УГ.

У пач. 1863 г. сял. рух ўзмацніўся. Сяляне - атрымаць сапраўдную волю ў сувязі з пераводам іх у становішча часоваабавязаных. Узмацненне сял-й барацьбы на Б. супала па часе з нац.- выз. паўстаннем. Паўстанне ахапіла ч.Б. і Літвы, ўзначаліў рэвалюцыянер-дэмакрат К. Каліноўскі (1838 — 1864).

Уздым сял-га руху на Б-сі вымусіў урад пайсці на ўступкі сялянам зах-х губерняў. Па загаду ад 1 сакавіка 1863 г. часоваабавязанае становішча сялян Мінскай, Віленскай, Гродз-й і ч. Віцебскай губ. адмянялася з 1 мая, - пераводзіліся на выкуп і станавіліся ўладальнікамі сваіх надзелаў. 21 лістапада 1863 г. загад пашыраны на аст. паветы Віц. і Магіл. губ. (1 студзеня 1864 г.) Адначасова змяншаліся выкупныя плацяжы. ў Мін. губ. на 75,4 %, у Гродз.- на 68,8, Віл. — на 64, 9, Маг-й — на 23,8 %.

9 красавіка 1863 створаны камісіі, - праверыць памеры сял-х надзелаў і ў двухгадовы тэрмін скласці выкупныя акты. Сяляне, якія былі пазбаўлены зямлі пасля складання інвентароў, надзяляліся трыма дзесяцінамі зямлі на сям'ю, а абеззямеленым пасля 1857 г. выдзяляўся поўны зямельны надзел. У Мінскай, Гродз-й і Віленскай губ. атрымалі зямлю больш за 20 тыс. двароў. Сялянам Віцебскай і Магілёўскай губ. вярнулі ч.зямлі, адрэзанай пры складанні ўстаўных грамат. За імі захоўваліся сервітуты, але толькі ў тых маёнтках, дзе яны існавалі да рэформы 1861 г.

Памешчыкі Б. незадаволены дзейнасцю камісій - павелічэннем надзелаў і змяненем павіннасцяў. пасля падаўлення сял-х выступ-ў работу праверачнай камісіі пачалі пераглядаць з улікам скаргаў пам-ў. = ліквідаваны, а завяршэнне выкупных аперацый даручана павятовым міравым з'ездам.

Складанне выкупных актаў на Б. заверша­на ў асн-м к пач. 70-х гг.

Паліт. падзеі 1863 г. прымусілі пераглядзець і землеўпарадкаванне дзярж-х сялян, - каля 20 % сел. Нас-ва Б-сі. Умовы вызвалення дзярж-х сялян ад феад-й залежнасці больш спрыяльнымі. У адпаведнасці з законам ад 16 мая 1867 г. пераводзіліся з аброку на выкуп і станавіліся ўладальнікамі зямельных надзелаў, але выкуп - не быў абавязковым. Дзярж-я сяляне ў асн-м захавалі свае надзелы, якія аказаліся выш-мі, чым у пам-х. За карыстанне з-й - плаціць дз-ве аброчны падатак.

Да к. 80-х гг. XIX ст. урад прыняў шэраг законаў і ўказаў, вызначалі ўмовы землекарыстання і пераходу на выкуп інш., адносна нешматлікіх катэгорый сел-га нас-ва(чыншавікоў, аднадворцаў, старавераў і т.д.). Захоўваючы істотныя феад-я перажыткі, зако­ны садзейнічалі развіццю капіт-га ладу ў бел-й вёсцы, зліццю асобных груп сел. Нас-ва з асн-й масай сялян.

У Б-сі рэформа праводзілася на падставе "АП" і двух " МП". На Магілёўскую і 8 паветаў Віцебскай губерні пашыралася "Мясцовае палажэнне для вялікарускіх, новарасійскіх і бел-х губерняў". ( панавала абш-чыннае_землекарыстанне, вышэйшы надзел - ад 4 да 5,5 дзес. /калі дарэформенны надзел перавышаў вышэйшы, устаноўлены "П", то памешчык меў права адразаць лішак у сваю карысць.

За карыстанне зямлёй сяляне, - выконваць павіннасці. За вышэйшы душавы надзел устанаўлівалася паншчына ў 40 муж-х і 30 жаночых дзён або аброк у памеры 8 руб. у год. уводзілася будаўнічая, падводная, натур. і інш. павіннасці. уводзілася кругавая парука.

У паветах Мінскай, Гродзенскай, Віленскай і 4 паветах Віцебскай губерні землеўпарадкаванне сялян праводзілася па асобным "Мясцовым палажэнні". - існавала падворнае землекарыстанне, тут не вызначаліся нормы надзелаў. У сялян захоўваліся прысядзібныя і палявыя надзелы, якімі яны карысталіся да 1861 г. Адрэзкі - калі памер сял-га надзелу перавышаў устаноўлены інвентаром або калі ў памешчыка пасля рэформы заставалася менш 1/3 ч. зямель. Аднак памешчыкі абавязаны былі выплаціць сялянам за пабудовы, якія знаходзіліся на адрэзанай зямлі, і выдаць ім грашовую кампенсацыю ў памеры двухгадовага аброку з адрэзанай зямлі. Сялянскі надзел нельга зменшыць больш як на 1/6.

Памешчык, робячы адрэзкі, мог забіраць у сялян лепшыя землі, вадапоі і інш. ўгоддзі. На ўсю Б-сь пашыраны артыкул, -панскія лясы застаюцца ў распараджэнні памешчыка. "МП" абышло і сервітутнае права, выкарыстана памешчыкамі, каб пазбавіць сялян пашы.

Павіннасці ў Мін-й, Гродз-й і Віленскай губернях вызначаліся ад памеру надзелу, але не павінны былі перавышаць інвентарную норму. Для аброку ўстанаўліваўся максімум не вышэй 3 рублёў з дзес., для паншчыны — не больш 23 дзён у год. П/з год пасля апублікавання маніфеста сяляне, якія не мелі нядоімак, маглі патрабаваць пераводу з паншчыны на аброк. Кожны селянін нёс адказнасць перад пам-м за выкананне павіннасцяў. Кругавая парука ўстанаўлівалася для выканання дзярж-х падаткаў і падушнай подаці.

Набыць свой зямельны надзел ва ўласнасць сяляне маглі толькі шляхам заключэння выкупной здзелкі. 3 пераходам сялян на выкуп часоваабавязаныя адносіны спыняліся, і яны залічваліся ў разрад сялян — уласнікаў. Калі сяляне згаджаліся ўзяць 1/4 частку устаноўленага надзелу, то зямля выдзялялася ім ва ўласнасць бясплатна. / браць мізэрныя надзелы.

Сядзібную зямлю селянін мог выкупіць у любы час, а палявы надзел —з згоды памешчыка. Толькі ў 1881 г. -закон, па якім ўсе часоваабавязаныя сяляне да 1 студзеня 1883 г. павінны былі перайсці на абавязковы выкуп.

Правілы выкупу палявога надзелу - аднолькавымі для ўсіх губерняў Расіі. Выкупная сума, якую сяляне п.б.плаціць за надзел, вызначалася шляхам капіталізацыі пераведзенага на грошы аброку з дзесяціны з разліку 6 %гадавых. Атрыманую з сялян выкупную суму памешчык мог пакласці ў банк і атрымліваць у выглядзе б % капіталу такі ж прыбьггак, які раней ён атрымліваў з гадавога аброку. Т.ч., пры завышанай ацэнцы выкупляемых надзелаў сяля­не п.б. заплаціць за зямлю, і выкупіць свае аброчныя павіннасці.

Памешчыкі зацікаўлены атрымаць выкуп адразу, але сяляне не мелі такой сумы грошай. = дзяржава выступала ў якасці пасрэдніка п/ж памешчы-камі і сялянамі. Пры выкупе надзелаў сяляне п. б. заплаціць 1/5 ч.выкупной сумы, калі атрымлівалі поўны надзел, і 1/4 пры атрыманні няпоўнага. Астатнюю – пам-кі атрымлівалі ад дзяржавы ў выглядзе каштоўных папер, = прадаваць або закладваць. У =”сяляне сталі даўжнікамі дзяржавы і 49 гадоў плаціць - выкупныя плацяжы. У склад штогадовых вы­купных плацяжоў уваходзілі і працэнты, якія дзяржава брала за дадзеную сялянам пазыку. У =” да 1 студзеня 1907 г., -адменены, сяляне заплацілі дзяржаве і памешчыкам за зямлю у 4 р. больш, чым яна каштавала да рэформы.

Дваровыя людзі вызваляліся ад аграрнай залежнасці праз 2 г. пасля маніфеста 19 лютага. Hi сядзібы, ні зямельнага надзелу яны не атрымлівалі.

Для кіравання сялянамі ўтвораны сельскія і валасныя ўлады. Сяляне, якія пражывалі на зямлі аднаго памеш­чыка і складалі сел. абшчыну, на агульным сходзе выбіралі старасту, зборшчыка подацей і інш. Некалькі СА утваралі воласць. На валасным сходзе выбіраліся праўленне на чале са старшынёй і валасны суд. Сельскія і валасныя праўленні кіравалі зборам подацяў, аб'яўлялі сялянам дзярж-я законы, сачылі за грам-м парадкам. Для ажыццяўлення рэформаў 1861 г. створаны спец. мясцовыя органы — міравыя пасрэднікі, павятовыя міравыя з'езды і губернскгя па сялянскіх справах установы.

Т. ч., рэформа ў Б-сі і Літве праведзена на больш выгадных для сялян умовах. Сярэднія памеры надзелаў былых памешчыцкіх сялян Б-сі - вышэйшымі, чым у цэлым па Расіі (у Б-сі 4,2 — 5,7 дзесяціны, па Расіі — 3,3 дзес.). Акрамя таго,на перыяд часоваабавязанага становішча бел-м, літ-м сялянам, зменшаны павіннасці.

Аднак гэтыя ўступкі самадзяржаўя не ліквідавалі ся­л-га малазямелля. Памешчыкі ўтрымлівалі ў сваіх руках звыш 1/2 лепшай зямлі. У той жа час каля 40 % былых пам-х сялян атрымалі надзелы, не дастатковыя для самаст-га вядзення гаспадаркі. Калі на адну буйную памешчыцкую гаспадарку прыходзілася ў сяр-м 2915 дзес. зямлі, то на адну сял-ю —к. 12.

Т. ч., гал-м прыгонніцкім перажыткам у эканоміцы пасля рэформы - памешчыцкае землеўладанне. Захоўваліся таксама сервітуты, цераспалосіца, ва ўсх. Ч. Б-сі не было ліквідавана абшчыннае землекарыстанне: 86 % усіх сял-х двароў Магіл-й і 46 % Віц-й губерняў уваходзілі ў абшчыны, якія звязвалі сялян кругавой парукай і прыма­цоўвалі іх як да зямлі, так і да памешчыка. Нават зніжаныя выкупныя плацяжы -не пад сілу сялянам. Ня-доімкі па іх былі настолькі вялікімі, што ўрад вымушаны быў указам ад 28 снежня 1881 г. зрабіць агульнае зніжэнне выкупных плацяжоў.

Сяляне атрымалі асабістыя і маёмасныя правы, саслоўнае самакіраванне. ліквідавана манаполія памешчыкаў на эксплуатацыю сял-й працы, садзейнічала росту рынку рабочай сілы ў прам-і і с/г.Значна хутчэй сталі развівацца прадукцыйныя сілы, склаліся ўмовы для ўстанаўлення капіт-га спосабу вытворчасці.