5.Сялянскі рух у першай палове хіХст.

узрастаў. выклікана ўзмацненнем феад.-прыг. ўціску, - павелічэнні феад-х павін-й, захопе ці скарачэнні сял-х надзелаў, гвалтоўным перасяленні сялян на горшыя, неўрадлівыя землі, пераводзе на вотчынныя фабрыкі, ператварэнні вольных людзей у прыгонных, у жорсткім абыходжанні з імі памешчыкаў, аканомаў, арандатараў казённых маёнткаў (пасэсараў). = адпор.

Формы: скаргі, "іскі аб волі", адмова ад выканання павіннасцей, уцёкі, падпалы панскіх і дзярж-х будынкаў, супраціўленне землеўласнікам, аканомам, пасэсарам, паліцыі і войску, забойства памешчыкаў, іх служачых. Сял-ва не абмяжоўвалася барацьбой за змякчэнне прыг-га ўціску. - выступала за поўную ліквідацыю прыг-й залежнасці. Масавы антыпрыг. рух сял-ва аказваў ўздзеянне на памешчыкаў і палітыку ўрада. Барацьба сялян стрымлівала імкненне першых да бязмежнага павелічэння феад-х павіннасцей, прымушала змякчаць прыг-кі ўціск, ідучы на ўступкі.

Хваляванні сялян у 1800-1839 гг. - 160 выступленняў сялян. ахоплена 147 маёнткаў, звыш 200 паселішчаў у 40 паветах. 109 - панскімі і 31 - дзяржаўны. У 37 -для падаўлення выклікалася войска. Наибольшая колькасць (44) - 1818-1823 гг.

Сял-ва супраціўлялася ўзмацненню феад.-прыг. ўціску, змагалася з панскім самавольствам. формай - прашэнні, скаргі, "іскі аб волі" ці змяншэнні памераў павіннасцей. Скаргі падаваліся губернатару, маршалку, пракурору, у Правячы Сенат або на імя цара. ўказвалі на цяжар павіннасцей, частыя перасяленні, катаванні,. скаргі прызнаваліся несправядлівымі, а скаржнікі сурова караліся. У "ісках аб волі" сяляне даказвалі сваё свабоднае паходжанне ці незаконнае запрыгоньванне іх памешчыкамі. адмова ад выканання ўзросшых феад. павіннас­цей

Б-сь у ліпені і жніўні 1812 г. ахоплена бурнымі сял. хваляваннямі, месцамі пераходзілі ў адкрытыя паўстанні. Памешчыкі беглі ў Вільню, Віцебск, Магілёў, Мінск, прасілі ўзброенай дапамогі с/ць сялян.

Пасля вайны бел. сяляне, якія зведалі цяжар акупацыі і ўдзельнічалі ў барацьбе с/ць французаў, спадзяваліся атрымаць вызваленне ад прыг-й залежнасці, ўрад палепшыць іх становішча. Аднак прыгнёт, павіннасці павялічв'аліся. апалячаныя памешчыкі, якія падтрымлівалі Напалеона, помсцілі сваім прыг-м за іх удзел у вызваленчай вайне. У 1800 - 1839 гг.: забойства памешчыкаў, іх аканомаў і арандатараў маёнткаў - 10 выпадкаў, разгром маёнткаў, падпалы будынкаў - 8, напад на памешчыкаў, пасэсараў - 4. адбыліся ў панскай вёсцы.

Сяляне часта ўцякалі ад сваіх прыгнятальнікаў. У час неўраджаяў і голаду - масавы характар. Пытанне аб уцёках усх.бел-х сялян разглядалася на пасяджэнні Камітэта міністраў. Царскі ўрад у 1822 г. задаволіў хадайніцтва памешчыкаў усходніх паветаў Б. аб вяртанні сялян іх уладальнікам.

Сялянскія хваляванні ў 1840 - 1860 гг. 3 павелічэннем памераў паншчыны, узмацненнем панскага прыгнёту і свавольства ва ўмовах крызісу феад.-прыг-й сістэмы сял. рух ўзрос. 350 выступленняў сялян, якія ахапілі 330 маёнткаў, 380 паселішчаў у 39 паветах. Т.ч., большасць прыпадае на панскія ўладанні. 32 выступленні падаўлены ваеннай сілай. (90) у 1858-1860 гг. формай - прашэнні, скаргі, колькасць ўзрасла. Сяляне падавалі "іскі аб волі" або змяншэнні велічыні павіннасцей. Колькасць іх асабліва павялічылася пасля апавяшчэння 20 лістапада 1857 г. рэскрыпта цара на імя віленскага генерал-губернатара У. Назімава аб вызваленні сялян ад прыг=й залежнасці. Прашэнні, скаргі, "іскі аб волі" падаваліся павятовым уладам, у губ-я і цэнтр. ўстановы, часам - на імя цара. Але ўсе прашэнні пераходзілі ў найніжэйшыя інстанцыі, пападалі да мясцовых улад, якія каралі сялян, саджалі ў турму.

масавай формай - ўцёкі. час голаду і інш. бедстваў выкліканы чуткамі аб дараванні волі, перадачы іх у казну. Арганізатары - пакараны,. У 1845 г. на Каўказ.

Сярод актыўных формаў барацьбы сялян па­шыранымі - масавыя адмовы ад выканання павіннасцей і распараджэнняў памешчыкаў, аканомаў, мясцовых улад. 146 маёнтках. с/ць адбывання паншчыны. хваляванні заканчваліся сутычкамі з прадстаўнікамі мясцовай улады, паліцыяй і вой­скам.

3 др. Пал. 40-х гг. XIX ст. СР ўзмацніўся з увядзеннем у панскіх уладаннях абавязковых інвентароў. У некаторых месцах увядзённе інвентароў суправаджалася скарачэннем сял-х надзелаў, павелічэннем павіннасцей.

рух цвярозасці, асаблівага размаху дасягнуў у З.Б-сі і Літве. Сяляне добраахвотна адмаўляліся ад ужывання спіртных напіткаў. У Віленскай і Гродз. Губ. рух пачаўся ў жніўні-верасні 1858 г., ахоплена палова нас-ва. Асн. масу удзельнікаў – сял-ва. Рух накіраваны с/ць па­мешчыкаў - уладальнікаў вінакурань; адкупшчыкаў, феад. дзяржавы і карчмароў. вынікам - ліквідацыя ў пач. 60-х гг. у зах-х губернях акцызна-адкупной сістэмы вінакурства і замена апошняй новай акцызнай сістэмай.

Т. ч., у пер. Пал.XIX ст. у Б. адзначалася ўзмацненне сял-га руху. Сял. рух натхняўся ідэяй вызвалення ад пры­г. залежнасці. Хар-ся распыленасцю, лакальнасцю, слабай арганізаванасцю, адсутнасцю выразных паліт-х пазіцый, што абумовіла яго няўдачу.