3. Культура Беларусі ў др. Пал. Хііі – хv ст.

здаецца, на 1 погляд, менш прыкметным яркімі творча-культурнымі індывідуальнасцямі. - адносна “глухі” пер. збірання творчых сіл народнасці і дзярж-га будавання. У культуры дамінавала выхаваўчая функцыя, неабходна для стабілізацыі растучага ВКЛ. - час “этнізацыі” хрысціянства, калі ідэалы новай веры станавіліся неад’емнай часткай бел. ментальнасці, а само хрысц-ва адаптоўвалася да мясцовай культурнай традыцыі. -

У культуры пераважалі тыя формы, якія спалучаліся з грамадскім быццём (станаўленне старадаўняй мовы беларусаў, развіццё фальклору, архітэктуры, ужытковага мастацтва, складанай містэрыі хр-га бага-служэння). Адбываўся складаны культурны сінтэз: да слав-віз-х традыцый далучаліся зах.еўрап. творчыя імпульсы. Ішоў падрыхтоўчы працэс гуман-га адраджэння, якое паўстала на базе гарадской,ці т.з. “бюргерскай”, культуры, што фармавалася з ХV ст.

Фармаванне бел-га народа. адбывалася фармаванне этнічнай супольнасці беларусаў. Э. С. –сац. група, прасякнутая пачуццём культурнай блізкасці (агульнасць звычаяў, традыцыяў і мовы), свядомасць якой не выходзіць за межы пэўнага рэгіёну. Пад уплывам комплексу этнаўтва-ральных фактараў складваліся важнейшыя этнічныя прыкметы бел. народа. Паліт-я і сац.-экан-я інтэграцыя ў межах адной дзяржавы стварыла амаль што аднолькавыя ўмовы для этнакультурнага развіцця розных зямель, прывяла да нівеліроўкі мясцовых асаблівасцей. На пр. др. Пал. ХІІІ–ХVI ст. на сфармаваўшайся этнічнай тэр-і склаўся своеасаблівы комплекс культуры і сістэмы мовы. Гіст-м этнонімам беларусаў - “ліцвіны”..

Бел. этнас выходзіў на гіст-ю арэну ў складаных абставінах. Аднак культура Б. пачынала паспяхова інтэгравацца ў еўрап-ю культуру. На жаль, час бедна захаваў культурную спадчыну тых далёкіх часоў.

Асвета, пісьменства. Літ-ра. евангеллі Аршанскае, Лаўрышаўскае, Мсціжскае, Жыровіцкае, Друцкае, Смаленскі Псалтыр. На бел-й. м. ў дзяржаве вялося справаводства і судаводства, пісаліся статуты, граматы, соймавыя пастановы, ствараліся летапісы, хронікі, мастацкія творы.

развівацца дзелавое пісьменства і гістар-я проза — летапісанне, якое стала бел.-літ-м паводле зместу і агульнадзярж-м паводле накіраванасці. 1 летапіснымі творамі, складзенымі з новых агульнадзярж-х пазіцый, - «Летапіс вялікіх князёў літоўскіх» і Бел.-літоўскі летапіс 1446 г.

XIV–XV ст. 1 этапам станаўлення ўласнабел-й літ-ры. старабел-я мова - функцыі дзярж-й мовы. ў XV ст. пераклады на бел. мову розных твораў рэліг. хар-ру («Жыццё Аляксея», «Пакуты Хрыста» і інш.), (Бібліі).

- мясцовы Смаленскі летапіс др. Пал.XIV ст., “Хаджэннне Ігнація Смаляніна”. Створаны ў рэчышчы старых літар-х і моўных традыцый. Выдатнай з’явай XV ст. - дзейнасць таленавітага царкоўнага пісьменніка і прапаведніка Рыгора Цамблака, балгарына па паходжанню.

Архітэктура. Рам-га і гат-га стыляў ў формах замкаў, крэпасцяў, умацаваных палацаў і храмаў. Сімвалам станаўлення новай дзяржавы - Наваградскі замак.. Крэўскі замак і Гродз. верхні замак, замак у Лідзе і інш.. XV–XVI ст. Супрасльская і Сынкавіцкая цэрквы-крэпасці, царква ў в.Мураванка, касцёл ў Ішкалдзі.

Мастацтва.Бел. жывапіс XIV–XV ст. прадстаўлены манументальнымі роспісамі, іканапісам і партрэтам. Развіваліся скульптура, кніжная графіка. адчувальнымі былі заходнееўрапейскія ўплывы.

4. Асаблівасці і праявы Рэнесансу ў Беларусі. Дзеячы культуры Б.эпохі Адраджэння. XVI – пер. Пал. XVIІ ст. – “залаты век”, час найбольшага культурнага, ітэлектуальнага, экан-а росквіту Б., час вялікіх людзей, дзярж-х і культурных дзеячоў сусветнага маштабу. На ВКЛ распаўсюдзіўся інтэлектуальны ўздым эпохі Адраджэння (Рэнесансу) – эпохі ў развіцці дух-й культуры Еўропы ў пераходны перыяд ад сярэднявечча да новага часу (ХІV – пер. Пал. XVII ст.), хар-ся ўздымам свецкай навукі і мастацтва, станаўленнем нац-й мовы, літ-ры і нац-й свядомасці, гуман-м светапоглядам, зваротам да антычнай спадчыны. - ахапіў усе сферы кул-га жыцця краіны.

Бел. культура развівалася складана і своеасабліва. Гуманізм і Рэнесанс у Б. адрозніваліся па хар-ру - у Італіі, Германіі, Польскай Кароне і інш.. Асаблівасці—дэмакр-ны хар-р, выхаваўча-асвет-я накір-ць, цесная сувязь з традыцыямі папярэдняй эпохі, кампраміснае злучэнне новага светапогляду з элементамі старога — сярэдневяковага. Цэласнасць светаўспрымання, цесная су­вязь з прыродай, жыццярадаснасць і аптымізм, сцвярджэнне фізічнай і дух-й магутнасці чал-ка, гуман-х ідэалаў і маральных прынцыпаў, імкненне да хараства і справядлівасці, вера ў канчатковую перамогу дабра над злом —асаблівасці народнай культуры, вусна-паэтычнай тв-ці хар-ны як для еўрап-й культуры эпохі Адраджэння, і культ.жыцця Б.

зараджэнне рацыяналізму, навуковых ведаў па гісторыі, геаграфіі, праве, філалогіі, філасофіі, медыцыне, прыродазнаўстве. Навука - аддзяляцца ад рэлігіі, актывізавалася грам.-паліт-я думка, цікавасць да свецкай кнігі.

_Новай_з!явай_- мецэнацтва. Нек-я адук-я бел.-літ. арыстакраты сталі апекаваць здольных і таленавітых маладых людзей, садзейнічалі іх адукацыі ў лепшых ВНУ Мік. Радзівід Чорны - кнігадрукавання.

.У_ 1553 і. для прапаганды рэфарм-х ідэй заснаваў пры Берасцейскім зборы 1 на тэр. Б. друкарню, працавалі запрошаныя з Польшчы друкары Бярнард Ваяводка, Станіслаў Мурмэліус, паэт, перакладчык і кампазітар Ц. Базылік. друкавалася рэлігійная, і свецкая літ-ра. У 1563 г.на сродкі М.Р. Ч. «Брэсцкая, ці Радзівілаўская, біблія». Пад апекай дзейнічала пратэстанцкая друкарня і ў Нясвіжы, -С.Будны, Мацей Кавячынскі, Лаўрэнцій Крышкоўскі.

3 развіццём гарадоў, з актывізацыяй у іх грам.-паліт. і культ-га жыцця мецэнаты пачалі з'яўляцца і сярод заможных мяшчан, Заснаванне бел. Кнігадрук-ня ажыццёўлена дзякуючы матэр-й падтрымцы багатых віленскіх гараджан Багдана Онькава і Якуба Бабіча. - мецэнатамі Фр. (д.н.1486 ці 1490 г.) Нарадзіўся ў сям'і полацкага купца Лукаша Скарыны. У 1504 г. Кракаўскага універсітэта, філасофію і праз два гады атрымлівае 1 вучоную ступень бакалаўра. У 1512 г. у Падуанскім універсітэце ступень доктара медыцыны. сту­пень доктара вольных навук. едзе ў чэшскую Прагу, стварае 1 ў гісторыі бел-е выдавецтва і з 1517 г. пачынае перакладаць і друкаваць кнігі Бібліі. 1 кнігай, - «Псалтыр», 6.08.1517 г. У 1521 г. у Вільні выдавецтва, абсталяваў у доме Бабіча друкарню, выпусціў на царкоўна-слав-й мове «Малая падарожная кніжка» (каля 1522 г.), у 1525 г. «Апостал». Каля 1535г. выехаў у Прагу, працаваў каралеўскім батанікам; і памёр.

Сутнасць новай эпохі вызначыла вынаходніцтва друкарства. выданне ў 1491 г. у Кракаве Швайпольтам Фіёлем, немцам па паходжанню, богаслужбовых зборнікаў для праваслаўнай царквы “Актоіха” і “Часаслова” – 1 кірылічных кнігадрукаў на царкоўнаслав-й мове. - адрасаваліся правасл-му нас-ву ВКЛ.

У прадмовах і пасляслоўях да кніг «Еклесіяст», «Лічбаў», «Суддзяў», «Прытчы Саламонавы», «Юдзіф», «Эсфір» С. фармулюе сваю задачу як асвету і маральна-этычнае ўдасканаленне сваіх суайчыннікаў.

5.Рэлігійны рух ў XVI – пер. Пал. XVII ст. Дзеячы Рэфармацыі. Побач з Рэнесансам цэнтр-й падзеяй XVI ст. – Р. – шырокі сац.-паліт. і ідэалагічны рух у Еўропе, накіраваны с/ць засілля рымска-катал. царквы ва ўсіх сферах жыцця грам-ва, які прывёў да ўзнікнення розных формаў пратэстантызму. Цесная сувязь Адраджэння і Р-і, інтэграцыя рэлігійна-рэфармац-х і гуманітарных ідэй – хар-я рыса гісторыка-культурнага працэсу на Б. ў XVI ст. Выдатныя постаці бел. Адр-ня адначасова былі дзеячамі Р-і.

Літаратура і мастацтва У літ-х тв. ВКЛ дамінуе рацыяналістычны пачатак, публістычная завостранасць, асабліва ў палемічных і тэалагічных трактатах, казаннях і прадмовах. сфармавалася рэлігійная палемічная літ-ра ў абарону праваслаўнай царквы (М.Сматрыцкі) і ў абарону уніі (І.Пацей). Берасцейская унія, яе вынікі на некалькі дзесяцігоддзяў вызначылі змест і хар-р айчын-й публіцыстыкі, сталіся імпульсам развіцця бел-га пісьменства.

У пер. Пал. XVI ст.– рэнесансная лацінамоўная паэзія. - паэты-лаціністы Мікола Гусоўскі і Ян Вісліцкі. 1- “Песняй пра зубра”, а 2 – паэма “Пруская вайна”, услаўлена перамога пад Грунвальдам.

Выдатнымі ўзорамі бел-й патрыятычнай літ-ры пер. Пал. XVIІ ст. - “Дыярыуш” - праваслаўнага публіцыста А.Філіповіча, ананімныя “Прамова Мялешкі” і “Ліст да Абуховіча”.- шмат агульнага –псіхалагічная матывацыя ўчынкаў герояў – прыкмета літ-ры Новага часу.

летапісання. У XVI – пач. XVIІ ст. – Баркулабаўскі летапіс, Хроніка ВКЛ і Жамойцкага, Хроніка Быхаўца і інш. У др. Пал. XVI ст. ствараюць свае хронікі Мацей Стрыйкоўскі і Аляксандр Гваньіні. Пакідаюць мемуары пра сваю эпоху бел-я шляхціцы Фёдар Еўлашоўскі і Ян Цароўскі.

Спецыф. рыса архітэктуры– сінтэз гатычных і рэнес-х традыцый, паступова (у к. XVI – пач. XVIІ ст.) спалучаюцца з элементамі маньерызму і барока. хар-на як для палацава-замкавай, і для культавай і грамадз-й арх-ры.

Рэнесансавы стыль у арх-ры вызначаўся яснасцю, лагічнасцю, прапарцыянальнасцю, суразмернасцю чал-ку. Хар-ны зварот да культурнай спадчыны антычнасці, інтэрпрэтацыі антычных формаў у дачыненні да новых гіст-х умоваў- Мірскім, Нясвіжскім, Гальшанскім палацава-замкавых комплексах. мураванай арх-ры кальвінскіх збораў (у в.Асташына Навагрудскага р-на, Койданова (зараз г.Дзяржынск), Смаргоні, Заслаўі).

1 спробы рэканструкцыі некаторых бел-х гарадоў. Цэнтрам гарадской кампазіцыі - ратуша. Замак траціў ролю гарадской цытадэлі, будаваўся на ўскраіне гарада і злучаўся з яго цэнтрам гал-й вуліцай. -Нясвіж, цалкам перабудаваны ў к.XVI ст. Мікалаем Радзівілам Сіроткай. перапланаваны Мір, Быхаў, Слуцк, Любча і інш.

У к. XVI – п. п. XVIІ ст. Б. - 2 краінай у свеце (пасля Італіі),– барока. 1 (РП, на тэр. Ўсх. славян) - касцёл Божага цела ў Нясвіжы, ў 1593 г. па праекце італ. дойліда.Бернадоні (на 9 гадоў пазней за рым. Ц. Іль Джэзу).

выяўленчае і дэкар.-прыкл.мастацтва. У XVI – пач. XVIІ ст. сфармавалася арыгінальная бел. іканапісная школа. Захоўваючы візантыйскія каноны, ўмоўнасць і сімвалізм, мясцовыя іконапісцы ўнеслі ў свае творы прыкметы рэнесанснага рэалізму – выяўленне індывід-га хар-ру, этнаграф-я элементы, светлы і мажорны каларыт, лірычнасць. Развіццё кнігадрукавання выклікала да жыцця новы від кніжнай графікі – гравюру.

Т. ч., Культ. цэнтрамі - сядзібы магнацкіх і шляхецкіх бел-х родаў, - У наступную эпоху М. стала больш разнастайным, акрамя літаратуры і пісьменства, ахапіла архітэктуру, выяўленчае і тэатральнае мастацтва і інш.

6. Гістарычныя ўмовы і асн. тэндэнцыі развіцця бел. культуры ў др. Пал. ХУІІ – пер. Пал. ХУІІІ ст. Рэлігійная сітуацыя. перыяды, плённыя ў галіне мастацтва, прыпадаюць на часы паліт-га і сац.-экан-га крызісу і застою. = ў др. Пал. XVIІ – XVIІІ ст. Войны, барацьба магнацкіх груповак, экан. і культурны заняпад, разгул рэлігійнага фанатызму. Аднак ад тых “змрочных” часоў да нас дайшло шмат помнікаў архіт-ры і мастацтва.

хар-ца як час пол-й дамінацыі ў культ-м жыцці краю, заняпаду бел-й мовы і кул-ры. абумоўліваўся амаль поўнай самапаланізацыяй бел-й шляхты, асн-м творцам і спажыўцом элітарнай культуры ў РП. Аднак працэс маст-й ТВ-ці не прыпыняўся. ажыццяўляўся пераважна ў польскамоўнай форме.

Заняпад бел-й культуры не быў абсалютным. Нягледзячы на ўсе катастрофы, захаваўся “генетычны фонд” нацыі – сял-ва і блізкая да яго дробная шляхта. Народная (этнічная) культура – аўтэнтычны фальклор, абрады, міфы, гутарковая мова, народнае дойлідства, ужытковае мастацтва, разнастайнасць бытавой і гаспадарчай культуры – склалі жыццястойкае ядро бел-й культуры. Тут выявіліся самабытная народная філасофія, эстэтыка, мараль, нац-ны менталітэт. У.Конан - вяртанне культуры на этнаграфічны ўзровень “першапачатковай прастаты”, дзе фармаваліся крыніцы, з якіх у ХІХ ст. пачаўся новы, уласна нац-ны этап развіцця бел-й культуры.

С.Куль-Сяльверставай, у межах адзінай ардадамінантнай культуры (культуру пануючых класаў і адукаваных варстваў грамадства) РП існавала адметная “ліцвінская” шляхецкая культура. Паралельна культура народная (традыцыйная) – культура вёскі, мястэчка. Пазней, з разбурэннем феад-х і фармаваннем бурж-х адносінаў, адбываецца зліццё і сінтэз гэтых пластоў культуры, пачынаецца новы этап у развіцці бел-й культуры.

У культуры Б. XVII – XVIII ст. панавала барока. вызначаецца кантраснасцю сэнсавых і пластычных пабудоў твораў, імкненнем да велічнасці і пышнасці, да аб’яднання ў пластычных мастацтвах рэальнага і ілюзорнага, да ансамблевасці рашэнняў. У адрозненне ад інш. краін у Б.і барока склалася ў арыгінальную школу. Паколькі Рэнесанс у нас выступаў разам з готыкай, барока - 1 агульнаеўрап-м стылем, які сфармаваўся ў самастойны напрамак . ўзнікнення ў Б-сі новых відаў, жанраў і тэхнік мастацтва (манум-я скульптура на франтонах культавых помнікаў, сармацкі партрэт, жанры нацюрморта і краявіду ў жывапісе, медзярыт і інш.)

З Б.і пасля сяр. XVII ст. б. пачало пранікаць у рус. мастацтва. Станаўленне барока ва ўкраін-м мастацтве таксама звязана з удзеяннем Б-сі.

Бел-е мастацтва захавала сваю адметнасць. Бо яго візантыйская першааснова не знікла, а заставалася адным “са складовых” у фармаванні новага стылю. У розных відах нашага мастацтва стыль барока выявіўся не аднолькава. Найбольш ярка ён сфармаваўся ў дойлідстве.

праблема распаўсюджання барока ў нізах грам-ва, пранікненне ў плебейскае асяроддзе, дзе адбывалася істотная “дапрацоўка” стылю, вынайдзенага і сфармаванага ў прафес-х мастацкіх колах. Сфера нізавога функцыянавання стылю ўяўляе багатую і каларытную з’яву. Па разнастай-насці мастацкіх форм, разгалінаванасці і ўсеабдымнасці творчай практыкі нізавое барока ні ў чым не саступае прафесійна-арыстакр-му варыянту.

Працэс актыўнага фармавання ў эпоху барока бел-й школы адпавядаў тэндэнцыям развіцця мастацтва Зах. Еўропы, аднак вылучаўся меншай інтэнсіўнасцю і больш сціплымі вынікамі. Тым не менш у станаўленні барока Б. ішла наперадзе іншых усходнеслав-х народаў і прычынілася да станаўлення барока ў розных відах і жанрах рускага і ўкраінскага мастацтва.