22.2 Мет емес мат/р. 24.2 - сұрақта
23-23.1 Коррозияға төзімді бол/р. Коррозиялық ортада бүлінбейтін мет/қ мат/р коррозияға төзімді заттар жатады. Корр/,а төзімді бол/р 2 кдасқа бөленіді: 1) хромды, ол ауада суыған соң құрылымы ферритті, мартенситті, мартенситті- ферритт; 2) хромникельді, аустенит – ферритті, ауст- мартенситті. Хромды бол/рдың құрылымы мен қас/рі хром мен көміртегіге байланысты. Құр/нда 12...14проц хромы бар болат ауада, суда, теңіз суында тұзда, қышқылда, сілті мен коррозияға төзімді болып келеді. Эксплуатациялық сипаттамасын жоғарылату үшін бол/ң құрамына ванадий, вольфрам, молибден, ниобий, титан қосады. Бұл рекристализация темп/н жоғарылатады. Бұл эл/р крбид құрғанда бол/рдың ыстыққа төзімділігін жоғарылатады. Оны бормен, цирконимен, цериймен, азотталған бол/рмен қосып, қосымша ыстыққа төзімділігін жоғарылатады. Жоғары хромды 15Х11МФ, 1ХКВНМФ әбден ыстыққа төзімділігін жоғарылату үшін оларды майдың ішінде 1000үү1060С шынықтырады ж/е 700... 740 С жұмсартады. Жұмсартқаннан кейін олардың құрылымиыф сорбит н/е троостит түрінде б/ды. Перлитті, мартенситті, ферритт ж/е мартенситті-ферритті бол/*рмен салыстырғанда ең жоғары отқа төзңмдң бол/р – ол аустенитті болып саналады. Олдардың құрамында хром көп б/ды ж/е молибденмен, вольфраммен, ванадиймен, ниобиймен ж/е бормен легірлейді. Аустенитті бол/р пластикалы б/ды, жақсы піседі, бірақ та кесу арқ өңдеу жаман. Жоғары ыстыққа төзімділігін жеткізу үшін оларды термоөңдеу арқ өткізеді, яғни оларды 1050-1200С – да суда шынықтырады, майдың ішінде, ауада, қартаюы 600...800С темп/да шынықтырады.
23.2 Темір-көм қорыт/ң күй диагр/сы. 22.1 – сұрақта.
24-24.1 Конструк төзімді бол/р.Маш мен мех/рдың бөлшектері саптан шығуы 1 себепке байланысты – ол ескіру бт, сонд өазіргі тех/қ жабдыөтар ресурсының жоғарылауыитриботехника материалтанудың өсуіне байланысты. Конструкциялы бол/р жоғары төзңмдң кедергі қарастырылған, оған легірлеуші қоспалар қосады н/е олар арнайы тәсірдермен өңделеді, ол пайдалану шарттарына байл/ты. Шарикоподшипникті бол/р құрамы ж/е құрылымы б/ша аспапты класқа жатады. Көміртектің құрамы оларды 1 проц-ке дейін б/ды.бол/ң шынықтыру тереңдігін жоғарылату үшін құрамына легірлеуші эл/р (Cr,Si,Mn) қосады, олардың ұүрамы бөлшектерінің өлшеміне байл/ты. мыс: ШХ 6 маркалы болатты қолданады, бөлшектер үшін максималды 10мм-ге дейін, ШХ15ГС – жоғары 300мм, 20Х2Н44 болаттан үлкен габаритті бөлшектер дайындайы. Бол/рдың термиялық өңдеуі (шынықтыру мен төменгң жұмсарту) қаттылық 600...66 HRC3 береді. Теңіз суында, әлсіз қышқыл қорытпаларында, коррозияға төзімді жоғары көміртекті 95Х18 бол/р қолд/ды. графитті бол/р қажалу, сырғанау шарттарымен бөлшектер дасау үшін қолд/ды. оны жоғары көміртекті болаттардан (1,5...2 проц С) алады, олардың құрамында кремний көп б/ды. өйткені ол цементитті графиттейді. Графиттеу құйылған н/е соғылған бөлшектерді 4 сағат бойы 840С темп/ға дейін қыздыру арқ жүзеге асады ж/е оларды соңынан суытады. Графитті бол/ң құрылымы феррітті- цементтитті қоспа ж/е графиттен тұрады.
24.2 Полимерлер. Мет емес мат/рға пластикалық массалар, композитті мат/р, резеңке мат/ры, желім, лак бояу/ры, ағаш, шыны, керамика жатады. Мет емес мат/р қолд/уы экон/қ тиімділігін өамт/з етеді. Мет емес мат/рдың негізі полимер/р б/ды, оның ішінде синтетикалық полим/р. Жоғары молекулалы қосылыстар немесе полимерлер (гр. πολύ- — көп, μέρος — бөлік, бөлігі) — молекула құрамында өзара химикалық немесе координаттық байланыстармен қосылған жүздеген, мыңдаған атомдары бар және өздеріне ғана тән қасиеттермен ерекшеленетін заттар тобы. Жоғары молекулалы қосылыстар көбіне молекулалары көп қайталанып отыратын мономерлер тізбегінен тұрады. Олардың ішіндегі ең қарапайымы — полиэтилен, оның мономері — этилен. Жоғары молекулалы қосылыстар табиғи (белоктар, нуклеин қышқылдары, табиғи шайырлар), жасанды (табиғи полимерді химикалық реактивтермен әрекеттестіру кезінде алынатын), синтетикалық (полиэтилен, полипропилен, полистирол, полиамид, фенолды шайыр, т.б.) болып үш топқа бөлінеді. Жоғары молекулалы қосылыстар машина жасауда, құрылыста, ауыл шаруашылығында, электртехникада, медицинада, т.б. көптеген салаларда кеңінен қолданылады. Пол/р таб каучук, целлюлоза, слюда, асбест, таб графит түрінде кездеседі. Пол/р әр түрлі белгілеріне қарай классификацияланады: ұүқұрамы б/ша, микромолек/қ пішініне байл, фазалық күйіне, полярлылығына, қыздырылуы.а байл. Құр б/ша полимер/р органикалық (смола, каучук) ж/е неорг/қ бб. Кейінгі жылдары өнерк/ң күрт дамуына байл жаңа зат/р: пластмасса/р, түрлі талшықтар, каучуктер мен жұқа қабық түзгіштердің, ион алмастырғыш шайырлар мен лак-бояу, желім/рдің жаңа түрлерінің пб бастады. Барл жоғарыда аталған таб қозғалыстар мен молекулалық қосылыстар н/е полимер/р деген атқа ие б/ды. қазіргі кезде пол/р ғылым мен техн/ң, тұрмыс пен медицина/ң, құрылыс пен ауылшаруашылығы/ң, өнерк/ң, жалпыхалықтық шар/ң жан-жақты салаларында кеңінен қолд/ды. олар жылуға ж/е аязға төзімді, суда еритін ж/е су жұқтырмайтын, тамаша диэлектрик/р мен электр тогын өткізгіш/р, космосты игеруден бастап терең скважиналарды бұрғылайтын, электронды есептегіш маш/рдың өте кішкентай тетіктері мен бүтіндей каналдарды гидроизоляциялайтынпол бұй/рының маңызы зор. Қолд/н барл пол/рдың 4 типі бар: 1) пластмассалар – үзілу берікгігі 50-200 кг/см2 ж/е үзілу кезіндегі салыстырмалы ұзаруы 100проц/ден аспайтын, әдетте қатты зат/р; 2) эластомерлер – каучук, резеңке ж/е оларға кейбір туыстас мат/р жатады. Олар 500проц/ге дейін жететін, үлкен қайтарымда деформацияға қабілетті, яғни жоғары эластикалық қас/рмен сипатталады. 3) талшық/р мен жіп/р – бұлар талшық/рдан жасалған мата/р мен қоқылмаған мата/р. 4) жұқа қабық/р, лактар, бояулар – қорғауды ж/е сәндеуші жабылғылар. Лак-бояу мат/ры үш адгезия да/н, жабылатын негізбен пол/дың ілінісу беріктігі/ң ерекшелік/рі мағызды. Олардың қорғалатын бетке тегіс жұқа қабат жағу арқ қолд/ды.
25-25.1Темір-көм қорыт/ң күй диагр/сы. 22.1 – сұрақта.
25.2 Резеңке мат/ры. Каучуктар табиғи және синтездік болып бөлінеді. Табиғи каучук көксағыз, таусағыз сияқты кейбір өсімдіктердің сүтті шырындарында болады. Табиғи каучукты, негізінен, Бразилияда өсетін гевея ағашынан алады. Каучук алу үшін өсімдіктің қабығын кертіп тіледі. Каучуктың жоғарыда айтылған қолайсыз қасиеттерін жою үшін оны резеңкеге айналдырады. Резеңкенің иілгіш, созылғыш қасиеттері каучуктыкінен де жоғары. Оның үстіне, резеңке каучуктан гөрі берігірек және температураның ауытқуына төзімдірек болады. Каучукты вулканизациялап (вулкандап), яғни күкірт қосып қыздырып, резеңкеге айналдырады. Ол үшін каучукке күкірт пен толықтырғыштар (күйе мен бор сияқты) қосып, 130—140°С шамасында қыздырады. Күкірт атомдары каучуктың қос байланыстарының кейбіреулері бойынша қосылып, оның сызықтық молекулаларын бір-біріне "жөрмеп" байланыстырып, полимер кеңістіктік құрылымға ие болады. Кеңістіктік полимердің қасиеттері сызықтық полимерден өзгеше. Резеңке каучукпен салыстырғанда берік болады. Каучук бензинде біртіндеп ериді, ал резеңке бензинде ерімей, тек ісінеді. Каучукты вулканизациялағанда, оның массасының 2-3%-індей күкірт қосады. Егер күкірт резеңкеге қажетті мөлшерден көбірек қосылса, онда созылмайтын қатты зат — эбонит алынады. Резеңкеден шиналар, шлангтер, конвейер ленталары және тұрмыста қолданылатын көптеген заттар алынады. Рез/ң ерекшелігі – деформациялануы, газ ж/е суға төзімді, хим/қ төзімді, аздаған тығыздығы, электр тоғын өткізбейді. Дөңгелектерге покрышка ретніде, машина бөлшектерін хим/қ қорғау үшін, жанар майды сақтау үшін ттара жасау өнрісінде қолд/д. Құрамы ж/е классификациясы: рез/ң жоғары жылулық қасиеті бар (мыс табиғи каучук 90С темп/да жұмсарады, рез 100С жоғары темп/да жұмыс істейді.). рез/р ұолданылуына қарай жалпы ж/е арнайы жағдайларда қолдану деп бөледі. Жалпы қолдануға рез/р тобына полярлы емес каучук – табиғи каучук, синтетикалық бутандиен каучугі, изопренсинтетикалық каучугі жатады. Жалпы қолданудағы рез/р суда, ауада, сілтіде, қышқыл қорытпаларында жұмысістейді. Бұл рез/ден шина, ремень, әр түрлі рез заттары жасалынады. Арнайы рез/р май-мұнай төзімді, сәулелі төзімді, электротехникалық, гидросұйықтарға төзімді деп бөлінеді.
26-26.1 Мет емес мат/р. 24.2 - сұрақта
26.2 Шой ж/е оның түр/рі. Шойын/р – құр/нда көм/ң мөлшері 2,14% -тен артық болатны темір қор/ры. Ш өте морт, болаттан қатты, созымталдығымен ерекшеленетін ж/е омырыдғыш мет бк. Ш/ды созу, соғу, кесу тәс/рімен қңд өте қиын. Сол себепті ш/нан жасалған бұйымдар әдетте құйма әд/рінен алынады. Тығ 7,8 г/см3. Ш кристалдары арасындағы көмірт/ң шоғырланған ерітіндісі оларға қосымша кернеу туғызып, шойын металының қаттылығын арттырады. Мұндағы ерітіндіге кірмеген ш/ғы көмірт мөлшері темір мен көмірт/ң хим/қ қосындысы – цем н/е бос графит түрінде б/ды. егер ш/ң құр/ғы көм бос графит түрінде кристалданса, оны сұр ш да. Себебі, оның омырылған сынған жері сұр б/ды. сұр ш/рды ң белг/уі: СЧ10,СЧ15,СЧ25 ж/е тсс. Сұр ш құр/ғы көмірт/ң мөлш темірмен хим/қ қоспа түзіп, поастикалыө түрде б/ды. Құрылымдық бөлігіндегі қорытпа құрастырушысы феррит пен пласт/қ графит (феррит-перлитті сш), перлит пен пласт графит (перлитті сш) б/ы мүмкін. Егер де ш/ң құр/ғы көмірт цем түрінде қалыптасса, оны ақ ш да. Себебі, омырылып сынған жері ақшыл б/ды. Ақ ш сұр ш/ға қарағанда қатты келеді, өйткені цем құрастырушысының қаттылығы жоғары. Ақ ш құр/ғы көмірт мөлшері темір мен хим/қ қосылыс цем түрінде н/е басқа карбид түрлерін түзеп кездеседі, яғни ақ ш құр/ғы көмірт темірмен бірлесіп цементит түрінде б/ды. Ақ ш/ң құрылымдық бөлігіндегі қорытпа құрастырушысы ледебурит пен цем б/уы мүмкін. Ақ ш/р морт омырылғыш б/ды, сонд/н олар маш жасау өнерк/нде өте аз қолд/ды. Өнерк/те жиі кездесетін сұр ш/ң 1 түрі – беріктігі жоғары ш, оған қосымша зат/р (модификатор/р) косады. Ол қосымша з/р ш/ң құрамын майдалап, жұмыр домалақ шар сияқты түрге айналдырады. Қосылған қосымша з/р әсеріне құрылымы майда түйіршіктерден қалыптасқан бұл ш/ң беріктігі басқа марка/ры ш/мен салыстырғанда өте жоғары б/ды. Бш/ң жоғары ш/қ құрылымындағы графит шар тәрізді б/ды. Құрылысы келесідей б/ды: феррит пен шар тәрізді графит (фер-пер бш), пер пен шар тәр гр (пер бш). ВЧ35,ВЧ40,ВЧ80 ж/е тсс. Ш/рдың 4-ші түрі созылғаш ш. Құр/ғы граф жапалақ қар тәр б/ды. Ол созылғыштығы анағұрлам артық, қызулық өңдеуге ықтимал ш/р. Созылған ш/ды алу үш ақ ш/рды белгілі технол/қ тәртіппен қызулық өңдеуден өткізіледі. Қызулық өңдеу проц/і кезінде ақ ш құрамындағы темір/ң бос графит түрінде қалыптасады, шғы графиттің ұзындығынан әлдеқайда үлкен қысқа келеді. Қызулық өңдеу арқ алынған созылғыг ш/ң беріктігі сұр ш/р мен беріктігі жоғарымодификацияланған ш/рдың механикалық қас/рігің аралығында орн/ды. құрылысы келесідей б/ды: фер/ті, фер-пер құрылымдық құраст/р. Созылғаш ш/рдың белг/уі КЧ-38-8, КЧ 37-12, КЧ 50-4 ж/е тсс. Созылғыш, сұр, беріктігі жоғары ш/р әсіресе ауыр машина жасайтынғ әдетте ж/е тб өнерк/рде кеңінен қолд/ды.
27-27.1 Мет/рдың қаттылығын ан/ң 3 тәс/рі. Мет/р мен қор/рдың көптеген мех/қ қас/рі бар. Мыс: беріктігі, сырттан түскен күшке шыдамдылығы, қажалуға төзімділігі, серпімділігі, салыстырмалы ұзаруы мен қысқаруы. Мет/рдың негізгі қас/рінің 1і болып олардың қаттылығы табылады. Қаттылық деп мет/ң өзінен қаттырақ дене/ң енуіне қарсылық көрсету қабілетін айтады. Машина, прибор ж/е басқа өнеркәсіптерде әр түрлі қондырғы/р, аспап/р, тб бұйым/р дайындауда мет/р мен констркуциялық мат/рдың ең басты қас/рінің бірі – қаттылығы жөніндегі мәлемет/р жиі пайд/ды. мет/ң н/е конст/қ мат/ң қаттылығы әр түрлі тәс/рмен (Бриннель, Виккерс, Роквелл)ан/ды. Бриннель тәс б/ша мат/ң қаттылық мәні шынықтырылған болат шаригін көп н/е аз жүк мөлшерімен басып енгізіп, сол күштің әсерінен үлгінің бетінде түскен дақтың ауданын 1-1іне перпенд/р 2 бағытта өлш арө ан/ды. Бұл тәс б/ша көбінесе диаметрі 2,5 ж/е 10 мм шыныөт/н болат қолд/ды. Шарикке түсірілген күш мөлшері мат/ң негізгі қас/ріне байл 3000 кг/нан 15,6мың кг/га дейін өзгеруі мүмкін. Брин тәсмен ан/ған қаттылық НВ әр/рімен белг/п, НВ = Р/Ғ кг/мм2 форм/мен есептеледі (Р – шар/ке түсіріл/н күш мөлш, Ғ – үлг/ге түскен дақ (шар сегменті/ң) ауд). Шар сегменті/ң ауд мына форм/н ан/ды: Ғ= ПДһ. Һ сегментін шарик диам Д мен дақ/ң диам д арқ ан/з: һ= (Д- )/2. Сонда шар сегменті беті Ғ =0,5*ПД*(Д- ). Ал мет қаттылығы НВ = Р/Ғ= (2Р/ПД)* (Д- -1.. Роквелл тәс б/ша конст/қ мат/рдың қаттылыңы мет/ға диам 1,59мм шынықтырылған болат шаригін н/е бұрышы 1200 алмахдан жас/н конус ұштықты арнаулы күш салмағымен үлгіде алдын ала ж/е ақтық рет батыру арқ ан/ды. жалпы күш мөлшері форм: Р= Р0-Р1. Сыналатын мат/ң қаттылығы әлдеқайда жоғары б/са да Рокк тәс/ң көмегімен олардың қаттылық мәнін ан/ға мүмкіндік бар. Себебі, алмаз/н жас/н конус ұштық ең қатты зат. Ан/ған қаттылық өлшем/з сан, ол НКА,НКВ,НКС шкаласымен ан/ды ж/е мына форм/н ан/ды: l=(һ-һ0)/0,02 (һ0 – алғ жүк/ң әсерінен сыналатын үлгінің денесіне енгізілген ұштық/ң тереңд, һ – жатпы -//-). Рокк әд/мен жұмсақ, жұқа ж/е өте қатты мат/рдың қат/н ан/ға толық мүмкіндік беретіндіктен, оны өнерк/р кеңінен қолд/ды. Виккерс тәс б/ша мет/р мен қор/рдың қаттылығын сынау үш тазартылған үггінің бетіне қырлы алмаз пир/ң ұшы енгізіледі. Алмаз пир ұші/ң қ-қ қырларының төбесіндегі бұр 1360тең б/уы к/к. НВ= Р/Ғ кг/мм 2. Бұл тәс б/ша мет/ң қатталағы оған түсірілген күш мөлшері/ң (Р) үглг/е түскен таңба бетінің ауд/на (Ғ) қатынасына тең.
27.2 Түсті мет/р. Түсті металдар. Алюминий-жеңіл, ақ күміс тәрізді металл, оның р 2,7 г/см3, балқу t 600о С. Таза алюминий тоқты және жылуды жақсы өткізеді. Ол суық және ыстық күйінде ққысумен жақсы өңделеді. Алюминий мыстан 3 есе, темірден 2 есе жеңіл металл. Магний-жеңіл, созылғыш, ақ күміс тәрізді металл. Оның р 1,74 г/см3, беріктігі төмен осал металл. Балқу t 650. Ол Ал-ден 1,5 есе, титаннан 2 есе, темірден 5 есе жеңіл металл. Магний отта жанады. Магний қорытпа қортпалары авиация, ракета, автомобиль өндірісінде және әр түрлі оптика бұйымдарын жасауда қолданылады. Титан-ақ күміс тәрізді жарқырағыш, көркем, қиын балқитын металл, оның р 4,5 г/см3, балқу t 1690о С. С-н аса қатты карбид түзеді. Титанға басқа қоспа қосқанда оның беріктігі, қаттылығы бірнеше есе артады. Титан металы химия өнеркәсібінде әр түрлі қорытындылар алуда және самолет пен ракета жасау өнеркәсіптерінде түрлі мақсатта қолданылады. Кадмий-майысқақ, созылғыш, жұмсқ, күміс түсті ақ металл. Оның р 8,65 г/см3, балқу t-321о С. Кадмий металының буы және тұздары улы болып келеді, сол себептен тех-қ процесстерде тех-қ қауіпсіздік ережесін сақтау керек. Кадмий қышқылдарда нашар еріп, сілтілерде тіпті ерімейді. Мырыш металына қарағанда кадмийдің беріктігі жоғары. Берилий-жеңіл, ақсұр түсті металл, р 1,85г/см3, балқу t 1282. Б-ң р аз болса да, оның беріктігі титан мет-на қарағанда айтарлықтай жоғары. Берилий коррозияға төзімді болғандықтан, ракета құрылысында, ядролық тех-да, авиацияда қолд. Хром-жылтыр, шыны тілетін, ақ металл. Балқу т 1520-1830, р 7619 г/см, хром металына қышқылдар ерітінділері онша әсер етпейді, ылғалды және құрғақ ауада тотықпайды. Хром меиалы ең алдымен металл өн/н өнеркәсіп-де ыстыққа төзімді болат-ды алу пр-де негізгі легірлеуші элемент б.т. Сонымен бірге әр түрлі бұйым-ды коррозиядан қорғау қаптағыш-н жасауға пайдаланады. Вольфрам-ақ күміс тәрізді, ең ауыр салмақты мет-ң бірі. Балқу t 3377, р 13,3. Ыстыққа өте төзімді, оның реңі платина металына ұқсайды. Вольфрам көбінесе күрделі түзілістер қалпына марганец, Са н/се темір тотық-н араластыруға болады. Олардың табиғатта ең көп кездесетін түрі- вольфрамит минералы, ол қаттылығы өте жоғары, жылтырауық қоңыр түсті металл. Оны радио, электроника ж/е электротехника детальдарын, әр түрлі төзімді қаттылығы мен ыстыққа беріктігі анағұрлым жоғары қорытынды дайындау үшін пайд. Молибден-жылтыр, сұр, күміс тәрізді, қиын балқитын металл. Р 10,2, балқу t 2617С. Қазіргі кезде молибден болат металын легірлеу электровакуум, электр жарық бергіш приборларын жасау және коррозияға берік қортпа-р дайындауда қолд. Ванадий-жылтыр, сұр түсті металл. Балқу t 1700С, р 6,11. В көбінесе темір, мыс, мырыш, титан, уран кен-де кездеседі. Ал таза түрінде кездеспейді. В тотығын хим-қ реакция-да тотализатор ретінде және қымбат платина мет-ң орнына қолд. В қара мет өн/н өнерк-де түрлі легірленген болат мет-н әне автомашина-р жасау үшін колд. Күміс-созылғыш, жылтыр, жақсы тапталатын, өте жұмсақ, түсті металл. Р 10,52, балқу t 96С. Күміс металы өте жылтыр болғанмен, құрғақ ауада күкірт-сутегі әсерінен күңгірт тартады. Ол жылуды және электр тоғын жақсы өткзеді. Ол тұз қышқылы мен сілтіде ерімейді, бірақ күміс күкірт қышқылында еруі біршама қиын болса, ал азот қыш-да жақсы ериді. Қазіргі кезде күміс металын зергерлік бұйым-ды дайындауда, радио және элкетроника,электротехника өнерк-де қолд. Алтын- созылғыш, жақсы қапталатын, жұмсақ сары түсті металл. Р 19032, балқу t 1063С. Алтын коррозияға өте төзімді Сәнді металл. Алтынды зергерлік бұйымдар жасауда, дәл өлшейтін прибор өндірісінде және әр түрлі бағалы қортпалар алуда қолд.
28-28.1 Қара мет/р. Металдар деп металдық жылтыры бар, электр тогын және жылуды жақсы өткізетін, сонымен қатар соғуға, балқытып пісіруге болатын немесе мөлдір заттарды айтады. Металдар қара және түсті металдар болып бөлінеді. Қара металдар. Темір-ақ түсті, жылтыр түрі бар, кесу және қысу тәсілдерін оңай өңдеуге болатын металл. Оның р 7,8 г/см3, балқу t 1593о С. Темір таза күйінде беріктігі кем, морт сынғыш металл. Болат-құрамындағы 2,14% көміртегі және басқа элементтері бар қортпа. Болаттың р 7,7-7,9 г/см3. Болат металдарын өндірісте қолдану ретінде қарай әр түрлі класқа бөлуге б/ды (консрук легірл, көмертекті, сап, қалыпт сап, ерекше сап). Көмірт/і бол/рдың т-т күй жағдайы порттарында құрылым/қ қоспалар құрастырушысына цементит, феррит, аустенит, перлит жатады. Цементит – тем-көм/і қор/ң ең қатты бөлігі ж/е мөлшерінде 4,3 % көмірт б/ды. Феррит – көм/ң α темірдегі қатты ер/сі. Бөлме темп/нда көм/ң α тем/гі ерігіштігі 0,006 %-ке теңғ ал қызу темп жоғарылаған сайын оның ерігіштігі едәуір артады Аустенит – көм/ң γ тем/гі ұатты ер/сі ж/е темір карбидінің күй диаг/нда ең көп орынға ие болатын құрылымдық құрсат/шы. Перлит – эвтектоидты болат құр/нда 0,8 көм/ң мөлшері бар аустенитті баяу салқындатып, оның темп/н 727С/қа дейін төмендеткенде түзілетін цементит пен ферриттің мех/қ қоспасы. Шойын- құрамында С-ң мөлшері 2,14%-тен артық болатын темір қортпалары. Шойын өте морт сынғыш, болаттан қатты, созымталдығымен ерекшеленеді және омырылғыш металл болып келеді. Шойынды соғу, созу, кесу тәсіл-н өңдеу өте қиын, сол себептен құйма әдісімен алады. Шойынның р 7,8 г/см3. Егер шойын-ң құрамындағы С бос графит түрінде кристалданса, оны сұр шойын д.а, себебі омырылған жері сұр болады. Егер де шойынның құрамындағы С цементит түрінде қалыптасса, оны ақ шойын д.а, себебі омырылып сынған жері ақшыл болады. Өндірісте жиі кездесетін сұр шойын-ң бір түрі-беріктігі жоғары шойын, оған қосымша заттар қосады. Ол қосымша заттар шойынның құрылымын майдалап жұмыр домалақ шар сияқты түрге айналдырады. Шойынның төртінші түрі-созылғыш шойын. Ол-созымталдығы анағұрлым артық, қызулық өңдеуге ықтимал шойындар.
28.2 Мет/рдың қас/рі. Қолд/на байл мет/рға түрлі талап/р қой/ды. Мыс: кесу аспаптарын жасау үш мет/рдығ жоғары беріктілігі, қаттылығы, тозуға төзімділігі к/к б/са, ұшу аппараттарын жасау үш мет беріктігімен қоса ол жеңіл б/уы к/к. Мет/рдың мех, физ, хим, технол ж/е эксплуатациялық қас/рі б/ды. Физ қас/рі: мет/р мен қорытпалардың физ/қ қас/ріне балқу темп, тығыздығы, көлденің ж/е көлемді ұлғаю коэффиц/ті, электрөткізгіштігі мен жылуөткіз/і жатады. Қорытпа/рдың физ қас/рі олардың құрамы мен құрылысына байланысты б/ды. Мет/рдің мех, хим қас/рі. Қолд/на байл мет/рға түрлі талап/р қой/ды. Мыс: кесу аспаптарын жасау үш мет/рдығ жоғары беріктілігі, қаттылығы, тозуға төзімділігі к/к б/са, ұшу аппараттарын жасау үш мет беріктігімен қоса ол жеңіл б/уы к/к. Мет/рдың мех, физ, хим, технол ж/е эксплуатациялық қас/рі б/ды. Мет/рдың хим/қ қас/ріне оның сыртқы ортадағы (қышқыл, сілті, су, ылғал, ауа, газ, жоғ темп) демек корризияға (тот баспау) қарсы беріктігі жатады. Мыс, қорғасын қышқыл мен сілтілерге жоғары бекемділік көрсетсе, темір мен мыс ондай төзімді емес. Алтын мен платина суда жоғары төзімділік көрсетсе, темір, кальц ж/е магн/ді суда тот басады. Мет/рдың мех қас/рге беріктік, қаттылық, созылғыштық ж/е серпімділік жатады. Қатты денеге сырттан түсірілген күш онда кернеу мен деформация тудырады. Кернеу – түскен күштің бұйым/ң көлденең қимасы ауданына қатынасы МПа; σ= Р/Ғ. Мұнд Р – түсетін күш, Ғ – көлд қимасының ауд. Металдағы пб/ған кернеу нәт/нде деформация пб. Деф – күш түскендегі дене/ң формасы мен мөлшерінің өзгерууі. Деф серпімді (күш алынғаннан кейін бұрынғы қалпына қайта келуі) ж/е созылғыш (күш алынғ/н кейңн өзгермеуі) болып бөлінеді. Күш мөлшері асқан сайын серпімді деф созылғыш деф/ға айналып, күш әсері тым өскенде металл сынып кетеді. Беріктік – қаты дене/ң статикалық н/е динамикалық күш/р түскендегі қирамай карсылық көрсету қабілеті. Беріктікті созу, сығу, ию ж/е бұрау сияқты статикалық күш/р түсіру арқ ан/ды. Дин/қ күш түскендегі беріктік соғу тұтқырлығымен ан/ды, Дж/м2. КС=А/Ғ (А – үлгіні қирауға жұмсалған жұмыс Дж, Ғ – үл/ғ тілінген ауд м2). Қаттылық – металдың ішіне басқа қаттырақ дене/ң кіруіне қарсылық жасау қабілеті. Қаттылық саны престің салмаө мһлшерін оның дақ түсірген айдынына қатынасы арқ ан/ды. НВ = Р/Ғ /кГ/мм2/ (Р – шарикке түсетін күш Н, Ғ – дақ айдыны мм2). Созылғыштық – материалдың қирамай формасы мен мөлшерінің өзгеру қабілеті. δ= (l-l0)*100%. (І – үлг/ң үзілгеннен кейінгі ұз мм, І0 – үлг/ң баст ұз мм). Серпімд – металдардың күш түскенде өз пішінін өзгертіп, күш қайтқанда бұрынғы қалпына келу қабілеті. Тех қас/рі-не оның түрлі әдістермен өңделе алу қабілеті жатады (мет өңдеу станократында, соғу, штамптау, пісіру әд/рімен тек болаттарды ж/е түрлі қоспаларды өңдеуге б/ды. сұйық ағымы қасиетін құю өндірісінде болатқа қарағанда шойын көбірек иемденеді. Мет өңдеу станоктарында болат пен шойын кесу аспаптарының материалдарына байл өңделеді. Бол/рды титан-вольфрам-кобальт, шой/рды вольфрам-коб қатты қорытпалы карбидтермен өңдейді. Экспл қас-рі: олардың қатарына мет/р мен қор/рдың төменгі ж/е жоғары темп/да, радиациясы жоғ жағдай/рда жұмыс атқару қабілеті жатады. Қайсыбір механизм н/е машина болмасын оның жұмыс режимі бұзылмаса, к/к май, су, эмульсия ретімен берілсе онда оның эксп/қ қас/і төмендемейді. Мет/рдың эксп/қ қас/рін арттырудың ең маңызды шарасы ретінде конструктор/қ шешім дұрыс б/п, қолд/н мат/рдың сапасы оның жұмыс жағдайына сәйкес б/ы к/к. Дегенмен, эксп/қ қас/р қатарына мыналар жатады: ТОТ БАСПАУ, СУЫҚҚА ж/е ТӨЗІМДІЛІК, ыст/қа беріктік, антифрикциялылық. Тот баспау – қор/рдың қышқыл мен сілтілер орталығында тот баспау қабілеті. Суыққа төз/к- қор/ң 00тан төмен темп/да пластикалық қас/рін жоғалтпауы. Ыстыққа төз/к – қор/ң жоғары темп/да газ орталығында тотықпауы. Ыст/қа беріктілік – қор/ң жоғары темп/да мех/қ қас/рін сақтау қабілеті. Антифрикциялық қас – 1 қор/ң жұмыс барысында 2-ші қор/мен нәт/лі жұмыс атқаруға бейімделу мүмкіншілігі.