20.2 В тобы/ң бол/ры. 19.2 -сұрақта.

21-21.1 Автоматты бол/р. Автоматты деп аталатын (автоматты станоктарда жоғары жылдамдықпен өңдеуге жарамды) А11, А12, А20, А30, АС40, АС14, АС20ХГНМ болаттарының созымдылық және тұтқырлық көрсеткіштері төмен. Сондықтан мұндай болат маркілерінен жауапкершілігі төмен тетіктер жаппай және сериялы өндірістерде автоматты станоктарда өңделеді. АС11, АС12НХ, АС40. «С» деген әріп бол/ң құрамында қосымша қорғасын бар екенін көрсетеді, оны жақсы өңдеу үшін қосады. «С» әріптен кейінгі сан көміртектің мөлшерін 100 пайызда екенін көрсетеді. Аз көміртекті ж/е аз легірленген бол/р құрамында көп пайызды марганецті, кремнийді ыстыөқ проокаттан кейін н/е термиялық өңдеуден кейін, оларды пісіру құрылыс конструкциясын, көпір конструкциясын жасау үшін қолд/ды. марганецті болат маркасын 19Г ж/е 14Г магистральді мұнай өткізу үшін қолд/ды, 35ХС, 25Г2С бол/рды темір бетон конструк/н жасау үш қолд/ды. аз легірленген бол/рдың тех/қ қас/рі прокаттан кейін жоғарылайды. Аз легірленген бол/рдың қолданылуы 15..30проц құрылыс прокатын 50проц азайтады. Аз легірленген бол/р термиялық аз қартаяды, жақсы піседі. Мыс, никель, хром, фосфор мен бол/ң легірленуі коррзияға төзімділікті жақсартады. Аз лег/н бол/рды нормалаудан кейін қатарлас жоғары жұмсарту, шынықтыруданкейін жұмсартумен әкеледі. Бұндай өңдеу мех/қ қас/рін жақсартады (Пластикасын, беріктігін, тұтқыр сынуын).

21.2 Мартенсивті қартаю бол/р. Жоғары беріктікті бол/рдың біріктігі 1800үү2000 Мпа (орташа көміртекті комплексті бол/р төменгі жұмсарту мен термомех/қ өңдеуден кейін, мартенсивті өартаю бол/р). Орташа көмәртекті бол/р кеңінен қолд/дв, олардың шыныөтырылуы ж/е төмен жұмсартуы (180...200С), құрылымы босаған мартенсивті болып келеді. Бұндай бол/рдың беріктігі құр/ғы көміртек пен легірленген эл/рмен ан/ды. оларды шынықтырылу тереңдігін жұмсарту үшін ж/е жұмсартуданкейін тұрақтылығы үшін қолд/ды. 800...860С темп/да ауада шынықтырылады. Бұл кезде Ғе аз еритін титан, берилий, алюминий, мыс, молибден γ- қорытпаға ауысады ж/е суыған кезде шықпайды. Пайда болатын темірникельді мартенсит жоғары беріктікті ж/е пластикалы б/ды. әсіресе бол/рдың көп бекемділігі қартаю кезінде, 450...500С-ға жетеді. Мартенсивті қартаю бол/р төменгі темп/дан газ темп/на едйін жоғары мех/қ сипаттамасын сақтайды. Бұндай бол/р 500...700С-қа дейін жылу ұстайды. Олар пісіріледі, ыстыққа шыдамды, шынықтырылған күйде қыссыммен оңай өңделеді, кесіледі, тем/қ өңдеу кезінде металл бұйымдардың қақырауы, бұйымдардың формасы мен өлшемдері өзгермейді. Мартенсивті қартаю бол/рды кеңінен қолд/ды, олардан жауапты бөлшектер авияцияға, ракета техникасына, кеме салу, криоген техникасын жасауда қолд/ды.

22-22.1 Темір-көм қорыт/ң күй диагр/сы. Темір – т карбиді/ң күй диаграммасы. Т-көм/і қорытпаларында баяу суыту процесінде пб/н құрылымдық өзгерістерді жүйелеп түсіндіреді. Т-көм қорытпа/рдың бастапқы крист/уы оның күй диаг/ң АСД (ликвидус) ж/е АЕСҒ (солидус) сызықтарына сәйкес темп аралығында қалыптасқан. Ал қор/рдың ұатты күйңнде белгілі 1 темп/да қайта қалыптасқан, ішкі құрылысының өзнеруіне байл қосымша ІІ қайтара крист/уы байқалады. Бұл өзгерістер темп/ғ төмендеуіне сәйкес көміртек/ң аустенит пен феррит құрылымдық бөліктерінде ерігіштігі айнымалы б/уына ж/е темір/ң аллот/қ 1 құрылым түріне түрлену проц/ріне байл б/ды. Қор/рдың ІІ қайтара крист/уы GSE ж/е PSK сыз/рына сәйкес ан/ды. жалпы т-т карбидінің күй диаг/сы 2 топқа бөлінеді: 1-топ – бол/р (олардағы көм мөлш 2,14 %), 2-топ – шой/р (көм/ң мөлш 2,14-6,67%). Көмірт/і бол/рдың т-т күй жағдайы порттарында құрылым/қ қоспалар құрастырушысына цементит, феррит, аустенит, перлит жатады. Цементит – тем-көм/і қор/ң ең қатты бөлігі ж/е мөлшерінде 4,3 % -тен көп көмірт қоспалары (СД сыз/нан төмен) крист/ған кезде баст цем І цем (ЦІ) пб, яғни крист/у проц/нде сұйық қор/дан тікелей түзілген цем құрылымдық құраст/ң алғ (ЦІ) цем да. Цем құрылым/қ бөлігі алғ (ЦІ), ІІ (ЦІІ) ж/е ІІІ (ЦІІІ) цем д ажыратылады. Мөлш/нда 0,8 – тен көп көм тар 727С – 1147С темп ар/нда қорытпа/рдың қайта крист/у кезінде цем/ң ІІ реттік құрылым/қ бөлігі (ЦІІ) түз/ді. Мөлш/нде 0,01-0,02 проц көмірт бар ферриттен 727С мен бөлме темп арал/нда цем қорытпа/рында (қайта крист/у нәт/нде ) ІІІ рет/к цем түзіледі. Егер тем-көм/ті қор/рда көмірт/ң мөлшері көп б/са, олардың созылғыштығы 1қатар кеміп, қаттылығы артады. Сонд, құр/нда айтарлықтай цем мөлш бар тем-көм қорытпа/р штамптау, созу, домалатып слзу әд/рімен жаөсы өңделмейды. Феррит – көм/ң α темірдегі қатты ер/сі. Бөлме темп/нда көм/ң α тем/гі ерігіштігі 0,006 %-ке теңғ ал қызу темп жоғарылаған сайын оның ерігіштігі едәуір артады . Мыс: 727С т/д ф/гі көм мқлш 0,025 %-ке дейін жетеді. Егер таза темірдегі фер/ң құрылымдық бөлігін микроскоп арқ зерттесек, оның ұүр/нда көлемі әр түрлі 1ыңғай бейімделіп, тектескен түйірлер бар екенін көруге б/ды, ал көм бол/р фер-цем қоспасынан тұрады. Фер көм/і қор/рдың ең жұмсақ, созымталдығы жоғары құрылым/ң бөлігі бс. Аустенит – көм/ң γ тем/гі қатты ер/сі, егер тем-көм/і қор/рдың темп/н 911С-дан жоғарылатсақ, оның 1 аллотропия/қ күйден ІІ формасына ауысатынын көруге б/ды. Темір карбидінің күй диаг/нда ең көп орынға ие -болатын құрылымдық құрсат/шы, сонымен қатар құр/ғы көм мөлш ерігіштігі өзгергенімен (1147С-да 2,14-ке жетсе), ауст құрастырушысы/ң созылғыштық қас/рі айтарлықтай өзгерістерге ұшырамайды. Перлит – эвтектоидты болат құр/нда 0,8 көм/ң мөлшері бар аустенитті баяу салқындатып, оның темп/н -727С/қа дейін төмендеткенде түзілетін цементит пен ферриттің мех/қ қоспасыПер эытектойды бол болып сан/ды. олардың құрастырушысы тек пер/тен тұрады. Ал темір/ң құр/ғы көмірт/ң мқлш 0,8-ден көп б/са ондай қор/р эытектойдтан кейінгі болат/р да. Бл қор/рдығ негізгі құраушылары перлит пен цем бт. Егер қүр/ғы көміртегі мөлш 0,8-ден кем б/са, ондай болат/рды эвтектойдка дейінгі болат/р да. Эвтектойдқа дей бол/рдығ құраст/сы феррит пен перлиттен тұрады, қаттылығы онша жоғары емес, созымтал бк. Эвтектойдқа дейінгі болат/рда көміртегінің мөлш анағңрлым кемиді. Тем –көм/і қор/ң күй диаг/нда фер пен пел/ті қанша орынға ие болу арақатынасы б/ша бол/рдағы көмірт/ң мөлш/н есептеп ан/ға б/ды.