17.2 Конструк бол/рдың калассиф/ы. 16.2 - сұрақтап
18-18.1 Титан алу жол/ры. Құр/нда ильменит бар руда флотация н/е магнитті сеперация әд/мен 40-42 проц-тік концентратқа жеткенше байытылады. Титан концент/ң орташа құрамы: 40,5% TiO2, 2707% FeO, 22.4% Fe2O3, 1.3% CaO, 4.3% SiO2, 3.6% Al2O3, 2.1%MgO. Оттегі мен титан берік қосылыста болғ/тан, көміртегі, сутегі сияқты ежелгі тотықсыздандырғыштар титан тотығынан оттегін ажырата алмайды. Сонд, титан алу үшін тотықсыздандырғыш ретінде басқа эл/р пайд/ды. Титан алу жолы 2 кезеңнен тұрады: 1) титан тотығын хлорлау арқ оның тетрахлоридін алу; 2) титан тотығын сәйкес эл/рмен тотықсызданждыру арқ таза титан алу. Титан тетрохлоридін алу үшін рутил концентратына ағаш көмірі, графит ж/е байланыстырғыш зат өосып, қоспаны престеу арқ брикетке айналдырады. Брикетті герметикалы электр пешіне салып, 973-11730К (700-900С) темп/да қыздырған соң, ол кокстеліп, қуысталады. Бұдан соң концентраттағы титан концентрациясын арттыру үшін концентрат графитпен астарланған электр пешінде балқытылады. Балқыту проц/нде ильменит рудасының құр/ғы темір тотықсызданып, көміртегімен әрекеттеседі де, пештің түдіне жиналып, титан тотығы шлак күйінде қорытпаның бетіне шығады. Шлактың құрамы: 65-85% NiO2, 15-20% SiO2, 0.1%- CaO. Бұл шлакқа тағы да көміртегімен байланыстырушы зат/р қосылып, брикеттеп пісіріледі, енді концентрат электр пешінде балқытылып, астыңғы жағынан хлор үрленеді, яғни хлорлайды. Титан алу проц/ң келесі кезеңі – оның терохлоридінен таза титан алу. Бұл кзеңде титан тетрохлоридін магний, натрий, кальций элементтерімен тотықсыздандыруарқ одан титанды бөліп алады. Ол үшін арнаулы пештің реакциялық стаканына жеткілікті мөлшерде таза магний салып, қақпағын жабады. Пештегі ауа сорылып, оның кеңістігі инертті аргон газымен толтырылады. Реакц/ң жүру жылд/ғы арттыру үшін оның қызу темп/н 1073-1123К- ке дейін қыздырады. Түзелген титан кристалл күйінде сткаанның түбі мен бүйір бетіне жиналады. Алынған титанның құрамында магний хлориді сияқты зиянды қоспалар болғ/н, оны арнаулы вакуум пештерінде тазартады. Титан тазартудың перспективті жолдарының 1і- йод арқ тазарту. Бұл әд б/ша титан былай тазартылады: а) шыныдан жасалган ыдыстың қабырғасына тазартылмаған титан орналастырылады; б) шыны ыдыста вакуум туғызылып, жеткілікті мөлшерде оған йод енгізіледі; в) шыны ыдыстың тік осі б/ша орналастырылңан титаннан жасалған сымды оның балқу темп/нан аздап кем темп/ға дейін қыздырады. Г) тазартылмаған титанды жылдам йодтау үшән ыдыс 523К (150С) –ке дейін қыздырады. Осы уақыттан бастап процесс өздігінен жүреді.тазартылмаған титанмен әрекеттесіп тетроиодит түзіліп, ыдыстың түбіне шөгеді. йиод Міне, осы проц шыны ыдыстың қабырғасындағы тазартылмаған титан таусылмағанша өздігінен жүре береді. Тазартудың бұл түрі 99 проц –тік титан алуға мүмкіндік береді.
18.2 Магний руда/ры түрлері. Магний эл/і таза күйінде алғ рет хим/қ жолмен 1828 ж алынды. М – жеңіл, созылған, ақ, күміс тәрізді метғ тығ 1,74г/см3, беріктігі төмен, балқ темп 650С. М мет/рдың әр түрлі жеңілдікте, алюм/н 0,5 есе, титаннан 2 есе, темір/н 5 есе, сонымен қоса м/ді авияция өнерк/нде (реактивті, поршенді мотор/р жасауға,), ракета техн/нда (электроника ақп/н жасауға ж/е баллистикалық ракета), автомобиль өнерк/нде двигатель/рдің бөлшектерін жасайды. Станок жасау өнерк/нде (фрезер стан/рының бұрғылау бөлшектерін жасауға) ж/е әр түрлі оптика бұйымдарын жасауда кеңінен қолд/ды. Деформацияланатын М қорытпаларынан қысым арқ өңделетін дайындама/р жасалады. Олардың беріктігі 200-350 Мпа шамасында. Құймалы М қор/ры ның құр/нда 10 %Аl, 6% Zn, 3 % Ni – дейін б/ды. бұлардың сұйық аққыштығы жоғары б/тан, массасы шамалы құйма деталь/рын жасауда қолд/ды. мұндай қор/рдың беріктік шегі 200-250 Мпа б/ды. М руда/ры М өнерк/нде магнизид, доломит, карнолит ж/е дишофит жиі қолд/ды. Магнизит – М эл/ң табиғи карбонаты (МгСО3). Құрамында 28,7проц М оксиді бар ж/е кремний, темір, кальц эл/рінің қоспасы кездеседі. Руда/ң бай кендері АҚШ-та (Коллифорния, Вашингтон), Канада (Клевег), Грецияда, Югославияда, Норвегияда ж/е Үндістан мемл/рінде бар, ТМД-да магнизид рудасы оңт Оралда (Саткинс), Чкалов обл/нда. Доломид – құр/нда 13,8 проц М эл/і бар. Д руд/ң кендері (Жигулевск, Никитовск), Москва обл/нда, Ленинград обл/нда бар. Карнолит – құр/гда 8,8проц М. М мен калий эл/рінің сулы тотығы. Карн рудасының дүние жүзіндегі бай кендері Оралда, шет ел/рде Германияда бар. Бишофит – құр/нда 25,5 проц М бар. М эл/ң сулы хлориді. Биш дол пен карн рудаларын қңдеу арқ алынады. Бай кендері Қырымда (Сақ көлі, Сиваж көлі.)
19-19.1 МЕСТ-380-71б/ша бол/рды маркалау. Маркадағы І сан көміртектің құрамын 100дік пайызда көрсетеді (тек конструкциялы болат/рға) ж/е 10дық пайызда (тек қана сапаптық б/рда). Мыс: болат құрамында 0,07...0,14ппоц С, ол Ст10 деп белгіленеді, ал құр/нда 0,42...0,50проц С- Ст-45 деп белг/ді. Маркада белгіленген әріп/р легірлеуші эл/рді көрсетеді: Б – ниобий, В-Вольфрам, Д – мыс, Н – никель, К – кремний, Х – хром ж/е тб көрсетеді. Мыс: 15Х бол/ң құрамында 0,15процС, 1..1,5проц Сг, 35Мг2 бол/ң құрамында 0,35 проц С, 2проц Мг. Жоғары сапалы бол/рда А деген (40ХНМА) литера қосылса, өте жоғары сапалы бол/рды – Ш деген литера өосылады, бол/*ты құб кезінде Л деген литера қос/ды. Аспаптық легеірленген бол/р мен қор/рда ерекше физ/қ ж/е хим/қ қас/рімен А литера қойылмайды. Кейбір бол/рдың маркаларында әріппен олардың түрлері белгіленеді (ШХ – хромды шарикоподшипникті, Р – жылдамкескіш, Э – электротехникалық, А – автоматты, Е – қатты магнитті). Эксперименталды маркалы бол/р, МЕСТ-қа қосылмаған, ол әріппен ж/е санмен белг/ді. Бол/р клссификациясы б/ша құрылыс, конструкциялы машина жасау, аспаптық, ерекше физ/қ, хим/қ қас/ріне қарап белгіленеді. 5,6 класты бол/р арнаулы, ерекше қасиеттерне жатады, құрылымы б/ша күйген күйінде бол/р классиф/ды: эвтектоидқа дейінгі, эвтектоидты, эвт/тан кейінгі, ледебутитті, аустенитті, ферритті. Нормалаудан кейін құрылымы б/ша бол/р былай бөлінеді: перлитті, мартенсивті, аустенитті, ферритті. Легірленген бол/р аралық класы б/ша жартылай ферритті, жартылай аустенитті б/ды. Пішін беру әд б/ша бол/р құюлы, дөңгелекті б/ды. басқалармен салыстырғанда құюлы бол/рдың мех/қ қас/рі 1 хим/қ құрамында төмен.
19.2 АБВ тобы/ң болат/ры. Көмірт/ті бол/рдың 3 топ класы ретінде шығарады: қарапайым сапалы, сапалы (жалпы шарты б/ша); ерекше. Көміртекті қарапайым бол/рдың құрамында зиянды қоспалар, газдар, метал емес қосылыстар б/ды. қарапайым сапалы бол/рды прокат ретінде шығарады (70 проц жалпы шығару көлемінен). Шарты б/ша бол/рды 3 топқа бөледі: А,Б,В; норма көрсеткіші б/ша алты категорияға бөлінеді. Ол әріппен норма көрсеткіші «Ст» ж/е санмен маркаланады. А тобының бол/ры: тұрақты мех/қ қас/рімен күйдірілген күйінде ыстықсыз өңдеу ретінде беріледі. Олардың хим/қ құрамы белгіленбейді. Негізгі маркасы: Ст0-Ст6. Б тобының бол/ры тұрақты хим/қ құрамымен ыстық өңдеу арқ бөлшектер жасаған кезде өолданады. 1-ші категория бол/рының құр/нда С,Mn.S,P,Si; 2-ші – С, Мn, Si,P,S,Cr,Ni,Cu,As бар ма екенін тексереді. Типтік тобының бол/ры – БСт0, БСт1кп, БСт6сп. В тобының бол/рында (1-6 категория) тұрақты мех/қ қасиеттері ж/е хим/қ құрамы б/ды. оларды пісіру өндірісінде қолд/ды. бқл болат тобының маркалануы: ВСт1, ВСт5.
20-20.1 Көмірт/ті, конструк/лы ж/е төмен легірленген құрылыс бол/р. Көмірт/ті бол/р конструкциялы бол/рға жатады. Өндіру көлемі 80проц-ке дейін жетеді. Бұл бол/рдың мех/қ қас/рі жақсы ж/е құны арзан. Ең басты кемшілігі – ол жоғары критикалық шынықтыру, аздаған шынықтырылу тереңдігі (15мм-ге дейін), аздаған жұмсарту төзімділігі. Көмірт/ті бол/рдың 3 топ класы ретінде шығарады: қарапайым сапалы, сапалы (жалпы шарты б/ша); ерекше. Көміртекті қарапайым бол/рдың құрамында зиянды қоспалар, газдар, метал емес қосылыстар б/ды. қарапайым сапалы бол/рды прокат ретінде шығарады (70 проц жалпы шығару көлемінен). Шарты б/ша бол/рды 3 топқа бөледі: А,Б,В; норма көрсеткіші б/ша алты категорияға бөлінеді. Ол әріппен норма көрсеткіші «Ст» ж/е санмен маркаланады. А тобының бол/ры: тұрақты мех/қ қас/рімен күйдірілген күйінде ыстықсыз өңдеу ретінде беріледі. Олардың хим/қ құрамы белгіленбейді. Негізгі маркасы: Ст0-Ст6. Б тобының бол/ры тұрақты хим/қ құрамымен ыстық өңдеу арқ бөлшектер жасаған кезде өолданады. 1-ші категория бол/рының құр/нда С,Mn.S,P,Si; 2-ші – С, Мn, Si,P,S,Cr,Ni,Cu,As бар ма екенін тексереді. Типтік тобының бол/ры – БСт0, БСт1кп, БСт6сп. В тобының бол/рында (1-6 категория) тұрақты мех/қ қасиеттері ж/е хим/қ құрамы б/ды. оларды пісіру өндірісінде қолд/ды. бқл болат тобының маркалануы: ВСт1, ВСт5. Қарапайым көм/ті бол/рды металл конструкциясын, машина бөлшектерін ж/е механизмдерін жасаған кезде қолд/*ды. Ст5 ж/е Ст6 болат маркасын рельс, теімр жол дөңгелектерін, вал, ауыл шар/на машина жасаған кезде қолд/*ды. Сапалы көмірт/*ті бол/рдың құрамында зиянды қосылыстар ж/е металл емес қоспалар қарапайым бол/рмен салыстырғанда аз кездеседі. Оларды прокат түрінде, поковка, тұрақты мех/қ қас/рімен ж/е хим/қ құрамымен беріледі. Ол 2 санмен 0,5, 0,8, 10...85 маркаланады. Көміртектің құрамы 100 пайызда көрсетіледі.