14.2 Шой/рдың құр/мы. 11-11.1,11.2 – сұрақтарда.

15-15.1 Алюм ж/е олардың қор/ры. Ал – ақ күміс түсті, тығ 2,7г/см3, 600С темп/да балқитын мет. Күйдірілген күйінде оның беріктігі 80-100МПа, созылғыштығы (45%) жоғары, онша қатты емес НВ 25-30, жылу мен электрді жақсы өткізеді ж/е тот баспайды. Ал легірлеу үш Cu, Si, Mg, Mn, Zn, Ni ж/е кейбір басқа эл/р де қолд/ды. бұрадың көбі, белгілі мөлшерде, ал/мен араласқанда морт эвтектикаға түседі. Сонд, ал қор/ры деформацияланған (қысым арұ қңделетін) ж/е құйма қндіретін бб. Деформ/н ал қор/ры термия/қ өңдеуден бекемделмейтін ж/е бекемделетін бб. Термия/қ өңдеуден бек/йтін қор/рға АМц құрамында 1,5%-ке дейін Mn ж/е АМг құр/нда 1,7%-ке дейін Mg, 0,8% - ке дейін Mn ж/е Ті,У,Ве бар қор/р жатады. Бұл қор/рдың созылғыштығы жоғары, жақсы пісірілетін болғ/н құбыр, бак сияқты пісірілетін бұй/р жасалынады. Термиялық өңдеумен бекемделетін қор/рды дуралюминий да. Олардың құрамында 3-5% Cu ж/е 1% -тен Si, Mg, Mn, Zn, Ni б/ды. Оларды Д әрпімен ж/е шартты қорытпа номері (ДІ,Д16) санымен белг/і. Терм өңд/ден кейін бұл қор/рдың беріктігі 450-650МПа болатындықтан, жұмыс кезінде күш түсетін детальдарды жасауға б/ды. Дурал қор/рының қатарына шыңдау мен штапмтау арқ қңд/н – АК2,АК4,АК6 ж/етб жатады. Дурал/ден олардың айырмашылығы құр/нда мыс пен Ni.CR.Ti қоспалары көбірек. Құйма өндіретін ал/рдың қор/рының құр/нда Cu, Si, Mg н/е Zn көбірек б/ды ж/е оның кеңірек тараған түрі силумендер – ал/ң 6-14% кремниймен қорытпас. Құйма ретінде қолд/н түр/ріне ал-мыс (4-11% Cu), ал - магний (8-11% Mg), ал-мырыш (10-14% Zn) қор/ры жатады. Оларды АЛ әрпімен ж/е шартты номерімен белг/ді, мыс АЛ2,АЛ4.

15.2 Магний ж/е олардың қор/ры. Магний эл/і таза күйінде алғ рет хим/қ жолмен 1828 ж алынды. М – жеңіл, созылған, ақ, күміс тәрізді метғ тығ 1,74г/см3, беріктігі төмен, балқ темп 650С. М мет/рдың әр түрлі жеңілдікте, алюм/н 0,5 есе, титаннан 2 есе, темір/н 5 есе, сонымен қоса м/ді авияция өнерк/нде (реактивті, поршенді мотор/р жасауға,), ракета техн/нда (электроника ақп/н жасауға ж/е баллистикалық ракета), автомобиль өнерк/нде двигатель/рдің бөлшектерін жасайды. Станок жасау өнерк/нде (фрезер стан/рының бұрғылау бөлшектерін жасауға) ж/е әр түрлі оптика бұйымдарын жасауда кеңінен қолд/ды. Деформацияланатын М қорытпаларынан қысым арқ өңделетін дайындама/р жасалады. Олардың беріктігі 200-350 Мпа шамасында. Құймалы М қор/ры ның құр/нда 10 %Аl, 6% Zn, 3 % Ni – дейін б/ды. бұлардың сұйық аққыштығы жоғары б/тан, массасы шамалы құйма деталь/рын жасауда қолд/ды. мұндай қор/рдың беріктік шегі 200-250 Мпа б/ды. М руда/ры М өнерк/нде магнизид, доломит, карнолит ж/е дишофит жиі қолд/ды. Магнизит – М эл/ң табиғи карбонаты (МгСО3). Құрамында 28,7проц М оксиді бар ж/е кремний, темір, кальц эл/рінің қоспасы кездеседі. Руда/ң бай кендері АҚШ-та (Коллифорния, Вашингтон), Канада (Клевег), Грецияда, Югославияда, Норвегияда ж/е Үндістан мемл/рінде бар, ТМД-да магнизид рудасы оңт Оралда (Саткинс), Чкалов обл/нда. Доломид – құр/нда 13,8 проц М эл/і бар. Д руд/ң кендері (Жигулевск, Никитовск), Москва обл/нда, Ленинград обл/нда бар. Карнолит – құр/гда 8,8проц М. М мен калий эл/рінің сулы тотығы. Карн рудасының дүние жүзіндегі бай кендері Оралда, шет ел/рде Германияда бар. Бишофит – құр/нда 25,5 проц М бар. М эл/ң сулы хлориді. Биш дол пен карн рудаларын қңдеу арқ алынады. Бай кендері Қырымда (Сақ көлі, Сиваж көлі.)

16-16.1 Магний руда/ры. 15.2 - сұрақта

16.2 Конструкциялы бол/рдың классификациясы. Б/р хим/қ құрамы, сапасы, қышқылдану дәрежесі, өндіру тәс/рі, құрылымы б/ша классиф/ды. Хим/қ құрамы б/а көбінесе конструкторлы б/р деп клас/ды, олар былай бөлінеді: көміртекті, хромды, хромникельді, хромкрмнийлі. Өндіріс тәс/рі б/ша қасарст/ды: а) қарапайым сапалы б/р – оларды конвертерде н/е мартен перштерінде алады. Бұндай б/рдың құрамында көміртегі С 0,6проц – ке дейін, 0,06проц-ке дейін күкірт, 0,07проц-ке дейін фосфор б/ды. өндіріс тәс/рі б/ша бұларды бөледі: ТЫНЫШ, ЖАРТЫЛАЙ ТЫНЫШ, қайнайтын. Б) сапалы б/р: оларды көбінесе мартен пешінде алады, шихтаның құрамына, техн/қ еріту ж/е құю режиміне жоғары сапасына талап қойылады. Құр/нда күкірт пен фосфор 0,035проц-тен көр болмау к/к. 1 болат маркасында көміртектің құрамы 0,08проц-тен көп болмау к/к. В) жоғ сапалы б/р: оларды тоқ пештерде н/е мартен қышқыл пешінде алады. Күкірт пен фосфордың құрамы 0,025проц-тен жоғарыламайды. 1 болат маркасында көміртектің тербеліс құрамы 0,07 проц-тен көп болмауы к/к. г) ерекше жоғары сапалы б/р: оларды тоқ пештерде шлакты ерітіндімен қосу арқ ерітелі н/е прогресс тәс/рімен алады. Онда күкірттің құрамы 0,015проц-ке дейін б/ды. бұндай б/рдың ерекшелігі: жоғары соққыға деген тұтқырлық, төменгі темп/ға бекемділік, шыдамдылық. Конструкциялық сапалы болаттар былайша маркіленеді. Ст10, Ст15, Ст20, Ст25, Ст30, Ст35, Ст40, Ст45, Ст50. Бұл болат маркілерінен машиналардың жауапкершілігі жоғары тетіктері жасалады. Мұндағы: «СТ»-болаттың орысша аталуы; сандар болат нөмірі; сан өскен сайын көміртегі мөлшері арта түсіп, болаттың беріктігі артады, созылғыштығы кемиді.

17-17.1 Титан руда/ры. Титан – болат түстес, балқу темп 1165С, тығ 4,5г/см3, ьеріктігі 250МПа, салыст ұзаруы 20-30%, қаттылығы 100-140, коррозияңға тым бекем мет. Т/ң мех/қ қас/рін арттыру үш ал, хром, мырыш ж/е тб эл/рімен легірдейді. Легірлеу мен терм/қ өңдеу арқ титан қорытпа/рының созылғандығы беріктік шегін 1300-1600МПа-ға жеткізуге б/ды. Қызуға берік титан қор/ры ВТ5, ВТ5-І маркаларынан 400-500С тепм/да жұмыс атқаратын детальдар жасауға б/ды. Тығыздығының тқмендігі, жоғары беріктігі мен коррозияға шыдамды. Негізі титан болатын Қорытпалардың техникалық титаннан айырмашылығы – олардың беріктігінің, қызу мен коррозияға төзімділігінің жоғары болуында және тығыздығының аздығында; титан Қорытпалары авиацияда, ракета техникасында, кеме жасауда, химияда және басқа да өнеркәсіп саласында кеңінен қолданылады. Титан Қорытпалары дыбыстан жылдам ұшатын ұшақтардың сыртын қаптауда, реактивті қозғалтқыш құралымдар тетіктерін, ракета қозғалтқыштарының екінші және үшінші сатысының корпустарын, сығылған және сұйытылған газдарға арналған баллондар және шар баллондар жасау, теңіз кемелерін, сүңгуір қайықтарды және торпедоларды қаптау, т.б. жасау үшін қолданылады. Қорғасын немесе қалайы негізінде дайындалатын антифрикц. Қорытпалар баббиттер деп аталады. Қорытпалардың қасиеті олардың химиялық құрамы мен құрылымына, яғни қорытпа фазаларының өзара әсерлесуі мен араласуына тікелей тәуелді. Қорытпалар, негізінен, екі немесе бірнеше қатты фазалардан құралған біртексіз қоспалар және жалғыз ғана қатты фазадан тұратын біртекті Қорытпалар болып екі түрге бөлінеді. Біртекті Қорытпалар қатты ерітінділерге және химиялық қосылыстарға ажыратылады (қ. Қатты ерітінділер). Екі немесе көп фазадан тұратын эвтектик. (жеңіл балқитын) Қорытпалар электрлік қорғауыштар, дәнекер, баббит жасауға, т.б. мақсаттар үшін пайдаланылады. Өнд/к маңызы бар титан рудаларына жататындар : 1) рутил (ТіО2) – құр/нда 99-100проц титан тотығы бар қызыл түсті руда. Рутил жер қыртысында шашыранды түрде кездесетіндіктен оның өнд/к мағызы төмен. Оралда кездеседі. 2) ильменит (ҒеО*ТіО2) – құр/нда 59 проц ТіО2 бар қара түсті жылтыр руда. Ильм көбінесе титан-магнезит рудаларының құр/нда (20проц) жиі кездеседі. Бұл руданың өнд/к мәні күшті, өйткені ильм рудасы табиғатта 1 жерге шоғырланған кен түрінде кездеседы. 3) Титанит (СаО*ТіО2*SіО2) – құр/нда 34-42 проц ТіО2 бар түрлі түсті (сарыдан қызыл түске дейін) болып кездесетін руда. Бұл руданың бай кендеоі Орал мен Хибин тауларында кездеседі. 4) перевскит (СаО*ТіО2) - құр/нда–58-59 проц ТіО2 бар түрлі түсті болып кездесетін руда. Кендері Оралда ж/е Кобальск жарты аралында кезд/ді. Рутил рудасының кендері табиғатта сирек кезд/ді. Сонд титан өнд/нде рутил рудасының құр/нда титан мөлшері көп болғ/на қарамастан, рутилге қарағанда құр/нда титан аз мөлшерде болса да ильменит жиі қолд/ды. Титан рудасының кендері АҚШ, Бразилия, Индия, Норвегия, Швеция, Португалия, Африка мемл/нде бар.