10 Билет

1-сурак

ТЭТ тізбегіне өлшеу аспабын қосу.

ТЭТ тізбегіне өлшеуіш құралды қосу

ТЭТ-тің термоЭҚК-ін өлшеу үшін оның тізбегіне өлшеуіш құралды ӨҚ көрсетілген екі сұлба бойынша қосу керек.

Екі сұлбада да өлшеуіш құралды тізбекке С өткізгіші арқылы қосылған деп қарастыруға болады (4.2 сурет).

Бірінші сұлбада (4.2 сурет, А) ТЭТ-те бір 1-жұмысшы дәнекер және 2, 3 екі бос дәнекер бар. Мұндай тұйық тізбектің термоЭҚК-і мынаған тең

Е_АВC(t, t_о, t_o) = е_АВ(t) + е_ВC(t_о) + е_CA(t_о). (4.4)

немесе t = t_о (яғни, дәнекердің температуралары бірдей), онда

Е_АВC(t_о, t_о, t_o) = 0 = е_АВ(t_о) + е_ВC(t_о) + е_CA(t_о), (4.5)

е_ВC(t_о) + е_CA(t_о) = е_ВА(t_о)

болғандықтан

Е_АВC(t, t_о, t_o) = е_АВ(t) + е_ВА(t_о) = е_АВ(t) - е_АВ(t_о) (4.6)

(4.6) теңдеуі – ТЭТ-тің негізгі теңдеуі.

А)	Б)
	4
4.2 Сурет – ТЭТ тізбегіне өлшеу құралын қосу сұлбалары

Екінші сұлбада (сурет 4.2, Б) ТЭТ-тің 1- жұмысшы дәнекер, 2-бос дәнекер, 3,4 екі бейтарап дәнекер. 3 және 4 ұштарының t₁ температуралары бірдей болуы тиіс. t₁ тұрақты температурасы болса

Е_АВC(t, t₁, t_o) = е_АВ(t) + е_ВC(t₁) + е_CВ(t₁) + е_ВA(t_о). (4.7)

е_ВC(t₁) = - е_CВ(t₁) және е_ВA(t_о) = - е_AВ(t_о) болғандықтан,

Е_АВC(t, t₁, t_o) = е_АВ(t) - е_AВ(t_о) (4.8)

(4.8) теңдеуі - ТЭТ-тің негізгі теңдеуі.

Сонымен, егер де А және В термоэлектродтары бірдей болса, және де жұмысшы және бос ұштарының температурасы бірдей болса, онда ТЭТ тізбегіне ӨҚ-дың қосылу сұлбаларының айырмашылығына қарамастан, термоэлектрлік термометрлер арқылы түзілетін термоЭҚК екі жағдайда да бірдей болады.

Жоғарыда көрсетілгендей, егер өткізгіштің ұштарының температурасы бірдей болатын болса, онда термометрдің термоЭҚК-і сол тізбекке жаңа С өткізгішін енгізген жағдайда да өзгермейді.

Тақырыпқа байланысты қосымша мағлұматтарды [1,4-7] қарауға болады.

2- сурак

Эталондар, үлгі және жұмыстық өлшеу құрылғылары.

Үлгілі ­ӨҚ – жұмыстық өлшеу құралдарын тексеру және өлшемдеу үшін арналған ӨҚ. Үлгілі ӨҚ өлшеулерінің жоғарғы шегі тексерілетін аспаптың өлшеуінің жоғарғы шегінен жоғары немесе оған тең болуы қажет. Үлгілі ӨҚ рұқсат етілетін қателігі сынаққа түсетін аспаптың рұқсат етілетін қателігінен елеулі ( 4-5 есе) аз болуы қажет.

Жұмыстық ӨҚ мемлекеттік бақылау Мемстандартында тексеріледі. Үлгілі ӨҚ 1-разрядты мемлекеттік бақылау зертханаларында тіптен дәлірек үлгілі өлшеуіштермен, аспаптармен, түрлендіргіштермен тексеріледі. Үлгілі 2-разрядты ӨҚ сәйкесті жұмыс эталондары бойынша салыстыру жолымен 1-разрядты үлгілі ӨҚ, ал 1-разрядты ӨҚ өлшеуіштер мен өлшеу аспаптардың Мемлекеттік институттарында сәйкестік жұмыстық эталондармен (п.6.1) тексеріледі.

Эталон – жоғары дәлдік өлшеуіш, шама бірлігін жаңғырту және сақтау үшін тағайындалған, оның өлшемін басқа ӨҚ беру мақсатымен. Эталондарды жасау, сақтау және қолдануының жалпы талаптарын, классификациясын, және тағайындалуын орнататын МЕСТ 8.057-80 «МӨҚ. Физикалық шама бірліктердің эталондары. Негізгі ережелер».

Эталондардың келесі түрлерін ажыратады:

- біріншіреттік эталон – физикалық шама бірлігін қазіргі ғылыми-техникалық мүмкіндікке сай аса жоғары дәлдікпен жаңғыртатын эталон. Біріншіреттік эталон ұлттық (мемлекеттік) және халықаралық болуы мүмкін.

Ұлттық эталон метрология бойынша ұлттық органы мен ел үшін бастапқы ӨҚ сапасында бекітіледі.

Халықаралық эталондарды өлшеулер және таразылардың халықаралық бюросы сақтайды және қолдайды (ӨТХБ). Оның міндеті әртүрлі елдердің ұлттық эталондарын халықаралық эталондармен, сондай-ақ өзара жүйелік түрде халықаралық салыстыру болады. ӨҚ жүйесінің негізгі шамалардың және туынды шамалардың эталондары салыстыруға жатады. Салыстырудың белгіленген кезеңдері тағайындалған: метр және килограмм эталоны әр 25 жылда; электр және жарық эталондары – 3 жылда бір рет;

- екіншіреттік эталондар – бірлік өлшемін сақтайды, сәйкес физикалық шаманың біріншіреттік эталонымен салыстыру жолымен алынады. Өзінің метрологиялық тағайыны бойынша екіншіреттік эталондар келесілерге бөлінеді:

- эталон-көшірме – бірлік өлшемін жұмыстық эталондарға беру үшін тағайындалған;

- салыстыру эталоны – кейбір себептері бойынша бір-бірімен тікелей салыстыруға мүмкіндігі жоқ эталондарды салыстыру үшін тағайындалған;

- эталон-куә – мемлекеттік эталонның өзгермегенін және сақталғанын тексеру және оны бұзылған немесе жоғалған жағдайда ауыстыру үшін тағайындалған. Кәзіргі заманда тек қана килограмм эталонның эталон-куәсі бар;

- жұмыстық эталон – жұмыстық өлшеу құралдарына бірліктер өлшемдерін беру үшін тағайындалған. Бұлар ең жиі таралған эталондар. Жұмыстық эталондар қажетті жағдайда разрядтарына бөлінеді. Біздің елімізде «жұмыстық эталондар» термині орнына «үлгілі өлшеу құралдары» термин пайдаланылады, ол басқа елдердің көбісінде пайдаланбайды.

Ең бірінші эталондар Францияда 1799 жылы ресми бекітілді және Францияның ұлттық мұрағатына сақтауға берілді (п.1.2.1).