2. Өқ сынауы және калибровкасы. Анықтамалар

?????????????????????????????????????????????????????????

7-билет

1)Ұзартқыш термоэлектродтық сымдар

Т ЭТ-тің бос ұштарына және оларға қосылатын екінші реттік өлшеуіш аспапқа өлшенетін нысан температурасы әсерін тигізбеуі үшін, оларды айнымалы температура аумағынан алысқа орналастыру керек. Ол үшін ТЭТ термоэлектродтарын ұзартпай-ақ, арнайы ұзартқыш сымдар қолдану керек (4.1 сурет).

 4.1 Сурет – ТЭТ-ті F және D ұзарқыш сымдармен ӨА-на жалғау сұлбасы

Бұл тізбекте түзілетін термоЭҚК

Е = е_АВ(t) + е_ВD(t₁) + е_DC(t_o) + е_CF(t_o) + е_FA(t₁). Егер барлық дәнекерлердің температурасы t₁  болса, онда

0= е_АВ(t₁) + е_ВD(t₁) + е_DC(t₁) + е_CF(t₁) + е_FA(t₁).

Бұл теңдеуді алдыңғы теңдеуден алып тастасақ

Е-0=[е_АВ(t)-е_АВ(t₁)]+[е_DF(t_o)-е_DF(t₁)]=Е_АВ(t,t₁)+[е_FD(t₁)-е_FD(t_o)]=Е_АВ(t,t₁)+Е_FD(t₁,t_o).

Егер F және D сымдары таңдалу кезінде екеуінің термоэлектрлік сипаттамасы, А және В термоэлектродтардан құрылған ТЭТ сипаттамасымен бірдей болса, онда                    

Е_FD(t₁, t_o) = Е_АВ(t₁, t_o).                                (4.3)

Яғни  Е = Е_АВ(t, t₁) + Е_АВ(t₁, t_o) = Е_АВ(t, t_о).

Сонымен, ТЭТ тізбегіне (4.3) сәйкес термоэлектродтық  сымдарды  жалғаса тізбекте ешбір қосымша термоЭҚК туғызбайды,сондықтан өлшеудің нәтижесінде қателік болмайды. Сонымен қатар А және В термоэлектродын  F и Dұзартқыш сымдармен жалғау орындарында температуралар бірдей болуы керек. Олардың абсолютты мәні әсер етпейді.

Термоэлектродтық сымдардың негізгі сипаттамалары 4.2 кестеде  берілген.

 4.2 Кесте – Стандартты ұзартқыш термоэлектродтық сымдардың негізгі техникалық сипаттамалары

ТЭТ түрі	Термоэлектродтық сымдар			Қателік,          мВ
	Белгілеу	Оң таңбалы	Теріс таңбалы
ТХК	ХК	Хромель	Копель		0,20
ТХА	М	Мыс	Константан		0,15
ТПП	ПП	Мыс	Қоспа ТП (99,4%Cu +0,6% Ni)		0,03

         Кейбір жағдайда ТХА үшін  хромель мен алюмельден термоэлектродтық сымдарды қолданады. ТВР және ТПР  үшін  мыс және мыс-никельді (98,2% Cu + 1,8% Ni)   сымдарды пайдаланады.

2) Өқ негізгі метрологиялық мінездемелері. Олардың классификациясы.

Өлшеу құралдардың метрологиялық сипаттамалары

Өлшеу құралын пайдалану кезінде оның шығыс сигналындағы өлшенетін шама туралы ақпараттың шындық мәніне сәйкестік деңгейін білу өте маңызды. Осы мақсатпен әрбір өлшеу құралына анықталған метрологиялық сипаттамалар еңгізіледі және нормаланады.

Метрологиялық сипаттамалар (МС) – өлшеулер нәтижелеріне және қателіктеріне әсер етуші өлшеу құралдар қасиеттерінің сипаттамалары. Нормативті-техникалық құжаттармен тағайындалатын сипаттамалар нормаланатын деп аталады, ал эксперимент арқылы анықталатын – шындық. Метрологиялық сипаттамалар номенклатурасы, өлшеу құралдар үшін нормаланатын МС кешендерін таңдау ережелері және оларды нормалау тәсілдері МЕСТ 8.009-84 «МӨҚ. Өлшеу құралдардың нормаланатын метрологиялық сипаттамалары» стандартымен анықталады.

Өлшеу құралдардың метрологиялық сипаттамалардың номенклатурасы 4.2 суретінде келтірілген.

4.2 суреті – ӨҚ метрологиялық сипаттамалар номенклатурасы

Метрологиялық сипаттамалар толық тізімінде олардың келесі топтарын белгілеуге болады:

- градустау сипаттамалары, статикалық режимінде өлшеу құралдың кірісіндегі және шығысындағы сигналдардың қатынасын анықтайтын. Оларға қатысты болатын, мысалы, аспаптың номиналды статикалық түрлендіру сипаттамасы (градустау сипаттамасы), өлшеуіштің номиналды мәні, өлшеу шекаралары, шәкілдің бөліктену бағасы, цифрлы аспабындағы цифрлы кодтың түрі және параметрлері;

- өлшеу нәтиже қателігінің құрал-саймандық құрастырушысын бағалауға мүмкіндік беретін өлшеу құралдың дәлдік көрсеткіштері;

- өлшеу құралдың инерциялық қасиеттерін бейнелейтін және өлшеулердің динамикалық қателіктерін бағалау үшін қажет динамикалық сипаттамалар;

- өлшеу құралдың метрологиялық сипаттамалары және әсер етуші шамалар немесе кіріс сигналдың ақпаратсыз параметрлері арасындағы тәуелділігін бейнелейтін әсер ету функциялары.

Кіріс сигналдың ақпаратсыз параметрі дегеніміз – ол, өлшенетін шамамен тікелей байланысы жоқ, бірақ өлшеу нәтижесіне әсер етеді, мысалы, айнымалы электр тоғының жиілігі оның амплитудасын өлшеген кезде.

Әдетте өлшеу құралдар қолдану қалыпты және жұмыстық жағдайлары үшін метрологиялық сипаттамаларды бөлек нормалайды. Егер әсер етуші шамалар әсерінен метрологиялық сипаттамалар өзгеруін менсінбейтін болсақ, онда мұндай жағдайлар қалыпты болып саналады. Солай, өлшеу құралдардың көптеген түрлері үшін қалыпты жағдайлар болып табылады: температура (20±5) , атмосфералық қысым 84 ... 106 кПа, салыстырмалы ылғалдық 30 ... 80%. Қалыптымен салыстырғанда жұмыстық жағдайлардың әсер етуші шамалар диапазондары кеңдеу болады.

Өлшеу құралдардың негізгі метрологиялық сипаттамаларын қарастырайық.