38.Көмекші есімдер және олардың тіркесімділігі.

Көм.есімдер — негізгі сөздерге телене жұмсалып, олардың кеңістікке (мекенге), уақытқа (мезгілге) қатысын толықтырып, нақтылап тұратын сөздер. Оған алд, арт, аст, қас, маң, жан, іш, туп, сырт, бас, бет, шет,  сияқты толық лексикалық мағынасы жоқ сөздер жатады. Көмекші есімдер мекенді, заттың жақын-алыстығы (ауылдың шеті, жаны, төңірегі, маңы), қыры (көпірдің асты, үсті, бойы); аралығы (екі үйдің ортасы, екі көшенің арасы) тұрғысынан саралап атайды. Кейбір көмекші есімдер қыс, жаз, түн тәрізді сөздермен тіркісіп келіп, оларды мезгілдік жағынан нақтылап, дәлдеп тұрады (қыстың басы, түннің ортасы). Көмекші есімдер өзі тіркескен негізгі сөздермен көбіне изафеттік байланыста қолданылады. М: өзеннің бойы, ауылдың сырты, қаланың маңы, құдықтың түбі, жолдың үсті, айдың ортасы, жылдың басы, аптаның аяғы т. б. Көмекші есімдер сөйлемнің дербес мүшесі болып жұмсалмайды. Негізгі сөздермен тіркесіп барып, сөйлемнің бір мүшесі болады: Мысалы, Ауылдың жаны — терең сай (Абай). Мұндағы ауылдың жаны — бастауыш. Көмекші есімдер — негізгі сөздерге телене жұмсалып, олардың кеңістікке (мекенге), уақытқа (мезгілге) қатысын толықтырып, нақтылап тұратын сөздер. Оған алд, арт, аст, қас, маң, жан, іш, туп, сырт, бас, бет, шет, түс, бой сияқты толық лексикалық мағынасы жоқ сөздер жатады. Көмекші есімдер мекенді, заттың жақын-апыстығы (ауылдың шеті, жаны, төңірегі, маңы)\ қыры (көпірдің асты, үсті, бойы); аралығы (екі үйдің ортасы, екі көшенің арасы) тұрғысынан саралап атайды. Кейбір көмекші есімдер қыс, жаз, түн тәрізді сөздермен тіркәсіп келіп, оларды мезгілдікжағынан нақтылап, дәлдеп тұрады (қыстың басы, түннің ортасы). Көмекші есімдер өзі тіркескен негізгі сөздермен көбіне изафеттік байланыста қолданылады. Мысалы: өзеннің бойы, ауылдың сырты, қаланың маңы, құдықтың түбі, жолдың үсті, айдың ортасы, жылдың басы, аптаның аяғы т. б. Көмекші есімдер сөйлемнің дербес мүшесі болып жұмсалмайды. Негізгі сөздермен тіркесіп барып, сөйлемнің бір мүшесі болады: Мысалы, Ауылдың жаны — терең сай (Абай). Мұндағы ауылдың жаны — бастауыш.^[1]Көмекші есімдер.Зат есім атаулының лексикалық мағынада дербес сөз ретінде қолданылатын негізгі тобымен бірге, осындай дербес сөздерге тіркесіп қолданылатын сөз табы бары. Мұндай сөздерге көмекші сөздер жататыны. Көмекші сөздердің мағынасы, оның жалпылығы, толық мағыналы сөздерге тіркесе қолданылып, оған мағына үстеуші тілдік нұсқалардың қызметін атқаруы. Тілдегі белгілі қосымшалардың көмекші есімдерді дербес сөзбен тіркесетін қызметті атқаратыны, оның тұрақтылығы. Қосымшалардың көмекші есімнің дербес сөзге тіркесе қолданылу қызметінің тұрақтылығына, әбден қалыптасқанына байланыстылығы. Көмекші есімдердің ішкі мағыналық құрамы оның тіркесетін сөздің мағынасына байланыстылығы. Көмекші есім мағынасының зат есімге қатысы, зат есім мағынасына байланыстылығы.Көмекші есімдердің түрлену қабілеті, ол арқылы шылаулардан ерекшеленетіні. Көмекші есімдердің зат есімдерше түрленуі, зат есім категорияларының қосымшалармен түрленуі. Көмекші есімдердің түп төркіні туралы қалымдардың пікірі.Көмекші есімдердің қолданыста кейде дербес сөзсіз жеке тұрып кездесетіні, оның себебі: 1) үстіне кигені, 2) сыртта тұр, 3) үсті-үстіне жатыр, 4) сырттағы адам. Бұлардың өзіндік ерекшеліктері, көмекші есімге жататыны, көмекші есімге жатпайтындары, себебі. 

41.Зат есімдегі аналитизм.Зат есімдер көп жағдайда тұтас сөзжасам жүйесімен астас, негіздес болып келеді. Сондықтан ол әдетте сол тұтас сөзжасам жүйесі тұрғысынан қарастырылады. Жұрнақты зат есімдер:

1. –лық/-лік, -дық/ік, тық/тік. Бауырлық, қымыздық, көрімдік.

2. –шы/ші: жылқышы,айраншы, қазаншы, бедерші,

3. лас/лес, дас/дес, тас/тес.замандас, ұялас, қарындас.

4. лақ/лек, дақ/дек, тақ/тек: бойдақ, кеңірдек, тайлақ.

5. ған/ген, қан/кен: сазген, желкен, құмған.

6. сыз/сіз: жеңсіз, балақсыз.

7.зада: гүлзада, бекзада, пакизада.

8.шылық/шілік: құлшылық, қазақшылық, итшілік, жігітшілік.

9. ақ/ек, ық/ік, қ/к: мойнақ, шырақ, атақ, көнек,түбек.

10. стан. Қазақстан, өзбекстан

11. хана: асхана, кітапхана, баспахана.

12. ман/мен, пан/пен: атаман, құтпан, тұрман, салақпан.

13.гер/кер. Балгер, жауынгер, жәдігер, кейіпкер.

Зат есім аналитизмінде бірігу де, қосарлану да, тіркесі амалдары көрініп отырады.

Септік категориясымағынасының көмекші сөздердің қатысуы арқылы күрделенген түрі аналитикалық сптік деп аталады. Мыс: үйдің іші, үйдің ішіне,жұмыстан кейін,үйге қарай, үй ішін сияқты көмекші сөздер арқылы септелген зат есімдер немесе септелген зат есім мен септеулік шылау тіркескен сөздер аналитикалық септікке жатады да, ол сөздер септіктің аналитикалық тұлғасындағы сөздер.

Аналитикалық септікте әр септіктің негізгі мағынасы сақталады, ол мағынаның үстіне қосымша мағына үстеледі. Көмекші есім мен септеулік шылау көрсеткіштері септік категориясының мағынасын кеңейтіп, нақтылай түседі.

Көмекші есімді аналитикалық септік. Тілімізде мынадай тілдік деректер бар. Мыс: ауылда терең сай бар,ауылдың жанында терең сай бар, қалада цирк бар, қаланың ортасында цирк бар, 4 грамматикалы0 қарай олар бірінің орынына бірі қолд. Осындағы септік жалғауларының мағынас көмекші есім, септеулік шылаумен қолданылғанда сақталған. Бұл олардың бәрінің септіктің грамматикалық мағынасы барын дәлелдейді.