- •Кире сöс
- •Бажалык II. Бузулбас сöсколбулар Jыбаш Каинчинни
- •I.I.Орус тил билимде бузулбас ссколбуларды шидегени
- •1.2. Тÿрк тилдерде бузулбас ссколбуларды шидегени
- •1.3. Алтай тилде билимде бузулбас сöсколбуларды шиндегени
- •Бажалык II. Бузулбас ссколбулар ыбаш Каинчинни
- •2.1.1. Кижини тыш бдмин кргскен адылу
- •2.1.2. Баш деп тqс компонентту адылу бузулбас сqсколбу
- •2.1. 3. Кqс деп компонентт адылу бузулбас сqсколбулар
- •2.1.4. Рек деп компонентт адылу бузулбас ссколбулар
- •2.1.5. Кп, уу деген сстр адылу бузулбас ссколбуларда ссколбуларда
- •2.1.6. Оос деп компонентт адылу бузулбас ссколбулар
- •2.1.7. Кол деп компонентт адылу бузулбас ссколбулар
- •2.1.8. Ок деп компонентт адылу бузулбас сqсколбулар
- •Сок аыс соколчо – сокы бала ошкош бир ле деп эмезе сок jаныс согоон бажындый деп айтканы.
- •2. 2. Глагол бдмд бузулбас ссколбулар
- •2.2.1. Куучындаарыла колбулу бузулбас сöсколбулар
- •2.2.2. Jакшы, орто, аман кÿÿн-санааны кöргÿскен
- •2.2.3. Jадын-јÿрÿмле колбулу глагол бÿдÿмдÿ бузулбас сöсколбулар
- •2.2.4. Балдар ла аан улуска ууландыра айдарыларыла колбулу бузулбас сöсколбулар
- •2.2.6. Кижинин ижи-тожын, јÿзÿн-јÿÿр керектерин кöргÿскен
- •Бузулбас сöсколбулар
- •2.2.8. Кижини jаман кылык-jаын кргскен глагол бдмд бузулбас ссколбулар
- •2.2.9. Лм-согуш, чыгым-чыгыш кргскен глагол
- •Мойны чöйилди – сакыштан арыганы
- •J.Б. Каинчиннин бичимелдери
- •Литература
I.I.Орус тил билимде бузулбас ссколбуларды шидегени
Бузулбас сöсколбуларды (фразеологизмдерди) шиндеери орус тилде XVIII чактан ала башталган.
М.Ломоносов орус литературный тилдин сöзлигинин планын тургузып јадала, темдектеген: ондо (сöзликте) «российские пословия», «фразесы» ле «идиоматизмы» бойлорынын јерлеринде турар учурлу деп.
Билимде элден озо бузулбас сöсколбуларды швейцар билимчи Ш.Балли «Французская стилистика» [1905] деп ижинде кöргöн. Бу ижинде бош эмес сöсколбуларды ол мынайда бöлиген: 1) сстрди колбузы јайым, бир канча варианттарлу болор аргалу; 2) сöс-компоненттер бир де солынгылабас.
Орус тил билим бузулбас сöсколбуларды шидеери ХХ чактын 40-50 јылдарынан ала эрчимдÿ öзÿп башталган. Орус бузулбас сöсколбулардын теориязынын баштамы алтамдары А.А. Потебни, И.И. Срезневский, А.А. Шахматов, Ф.Ф. Фортунатовтын иштеринде берилген..
Бузулбас сöсколбуларды тил билимнин бир бöлÿгинде – фразеологияда шиндеери керегинде сурак ХХ чактын 20-40 јылдарында ÿредÿ-методический литературада Е.Д. Поливановтын, С.И. Абакуловтын, Л.А. Булаховскийдин иштеринде тургузылган.
Бузулбас сöсколбулардын теориязынын öзÿм алынарына јаан једимин Б.А. Ларин, Е.Е. Фимов, С.И. Ожегов, В.В. Виноградов, И.М. Шанский, В.Н. Телия, А.И. Молотков ло о.ö. јарлу лингвисттер јетирген.
Бузулбас сöсколбуларды шиндеер билдирлÿ ичкери барарына камаанын В.В.Виноградовтын иштери ууламјылаган. В.В.Виноградов бойынын иштеринде Ш.Баллинин тöс шÿÿлтезин онон ары апарган. Jуунын кийнинде јылдарда В.В.Виноградовтын орус тилдин бузулбас сöсколбулары керегинде статьялары ла «Русский язык. Грамматическое учение о слове» [1947] деген шинжÿ ижи чыккан. Бу ижине ол бузулбас сöсколбуларга учурлалган бир кичинек бöлÿк кошкон. Бу öрöги адалган иштеринде ол ФЕ компоненттеринин ортозында темделген учуры аайынча кöрöт.
В.В.Виноградов бузулбас сöсколбулардын ÿч бÿдÿмин анылап јат: фразеологический сращениелер, фразеологический единстволор ло фразеологический сочетаниелер, је бу билимчи бузулбас сöсколбулардын бÿдÿмдерин аныларында башка-башка ээжилер (критерийлер) тузаланганын кезик тил билимчилер јаратпаган [Орлова,1951]. Андый да болзо, билимчилер В.В. Виноградовтын фразеология билимге öзÿм берген иштеринин јаан учурын темдектегилейт.
В.В.Виноградов ло Н.М.Шанский фразеологияны элбеде ондоп турган (широкий подход) лингвисттердин тоозында. Бу лингвисттер фразеологизмдерге, фразеологический сращениелерге единстволорго, сочетаниелерге ле выражениелерге келижип турган бастыра сöстöрдин колбуларын кийдирип јат.
Фразеология билимде анайда ок фразеологиянын кемин (объем) чичке ондоп турган (узкий подход) лингвисттер бар. Олордын тоозында А.И. Молотков [1977], А.И. Федоров [1980] ло о.ö. Бу фразеологтор фразеологизмдерге јаныс ла фразеологический сращениелерди ле единстволорды – идиомаларды кийдирип јат. Фразеологический сочетаниелерди ле выражениелерди фразеологизмдерге кийдирбей турганынын шылтагы олордын иштеринде элбеде јарталган.