Тотығудан фосфорлану (тф ).
Энергия алмасуының 4 сатысы – ТФ.
Бұл АДФ пен бейорганикалық фосфаттан БТ энергиясы есебінен АТФ түзілу үрдісі, АТФ-синтетазамен катализденеді: АДФ + Н3РО4 + WБТ à АТФ + Н2О
Р/ О коэффициенті туралы түсінік, тыныс алуды бақылау.
Р/О қатынасы - тотығудан фосфорлану коэффицентi, ол АТФ түзуге қанша моль бейорганикалық фосфаттың жұмсалатынын көрсетедi (оттегiнің бір атомына есептегенде). Яғни, сіңірілген оттектің әрбір атомына сәйкес келетін бейорганикалық фосфаттың моль санын (АТФ–тің түзілуіне кеткен) тотығудан фосфорлану коэффицинеті немесе Р/О коэффициенті деп атайды.
Р/О қалыпты жағдайда 3 немесе 2-ге тең. Егер субстрат ПФ пен тотықса оттектің бір молекуласына бейорганикалық фосфаттың 3молекуласы тура келеді. Бұл кезде
Р/О=3 тең болады; ал егер субстрат ФАД тәуелді ФП–пен тотықса оттектің бір молекуласына бейорганикалық фосфаттың 2 молекуласы тура келеді. Бұл кезде
Р/О=2 болады
БТ жылдамдығын ТФ бақылайды, мұны тыныс алуды бақылау деп атайды. Егер АДФ аз, ал АТФ көп болса, БТ жылдамдығы төмендейді. АДФ мөлшері көп, АТФ мөлшері аз болса БТ жылдамдығы артады.
Иллюстрациялы материалдар:
Презентация (слайдтар)
Әдебиеттер:
Негізгі:
Сайпіл У., Плешкова С.М., Абитаева С.А. «Ферменттер. Энергия алмасуы. Витаминдер.», Алматы, 2001 ж.
2. Плешкова С.М., Өмірзақова К.К., Абитаева С.А. «Заттар алмасуы және оның реттелуі», Алматы, 2006.
3.Сеитов З.С. Биологиялық химия, Алматы, 2007 ж.
4. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.-Қарағанды, 2007.
Е.С.Северин «Биохимия», 2008
Т.Т.Березов, Б.Ф.Коровкин «Биологическая химия», 2004 г.
7. НиколаевА.Я. «Биологическая химия» - М., 2007
Қосымша әдебиеттер:
1. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2.Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
3. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М. Адекеновтің ред. басшылығымен.-Астана, 2003 ж.
4. Плешкова С.М., т.б. Биохимия пәнінен студенттердің жеке дайындығына арналған тесттік сұрақтар. – Алматы, 2007 ж.
Т.Ш.Шарманов, С.М.Плешкова «Метаболические основы питания с курсом общей
биохимии», Алматы, 1998 г.
С.Тапбергенов «Медицинская биохимия», Астана, 2001 г.
В.Дж.Маршал «Клиническая биохимия», 2000 г.
Б.Гринстейн, А.Гринстейн «Наглядная биохимия», 2000 г.
Д.Г.Кнорре, С.Д.Мызина «Биологическая химия», Москва, 1998 г.
Р.Марри, Д.Греннер «Биохимия человека», I-II том, 1993 г.
А.Ш.Зайчик, Л.Г.Чурилов «Основы патохимии», Москва, 2001 г.
Н.Р. Аблаев Биохимия в схемах и рисунках, Алматы 2005 г.
Биохимия. Краткий курс с упражнениями и задачами. Под ред. проф. Е.С.
Северина, А.Я. Николаева, М., 2002 г.
З.С.Сеитов «Биохимия», Алматы, 2001 г
ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАР:
1.Энергия алмасуының сатылары.
2. Көмірсулар, липидтердің және белоктардың арнайы жолдармен ыдырауына сипаттама.
3. Үш карбон қышқылдарының цикліне сипаттама.
4. БТ мен ТФ-қа сипаттама.
№ 4 дәріс.
Тақырыбы: Заттар алмасуы. Метаболизмнің негізгі сатыларына сипаттама
МАҚСАТЫ: Заттар (көмірсулар, липидтер, белоктар) алмасуының негізгі сатылары және олардың негізгі метаболизм жолдары туралы түсінік қалыптастыру.
ДӘРІС ЖОСПАРЫ:
1. Заттар алмасуына кіріспе.
2.Комірсулардың негізгі метаболизм жолдары.
3. Липидтердің негізгі метаболизм жолдары.
4. Амин қышқылдардың негізгі метаболизм жолдары.
ДӘРІС ТЕЗИСТЕРІ:
Заттар алмасуына кіріспе
Заттар алмасуы – бұл бір-бірімен тығыз байланысты, қарама-қарсы 2 процестің – ассимиляция (анаболизм) мен диссимиляцияның (катаболизм) жиынтығы. Заттар алмасуы 4 сатыдан тұрады: 1-сатысы – қорытылуы – күрделі заттардың механикалық және ферментативті жолмен ыдырауы, бұл сәйкес гидролазалардың қатысуымен асқорыту жолдарында (АҚЖ) өтеді; 2-сатысы – сіңірілу – ыдырау өнімдерінің ішек қуысынан ағзаның ішкі ортасына тасымалдануы; 3-сатысы – аралық алмасу – сіңірілген заттардың ағза жасушалары мен тіндерінде өзгерістерге түсуі; превращение в клетках или тканях организма всосавшихся веществ; 4-сатысы – зат алмасудың соңғы өнімдерінің бөлінуі.
Комірсулардың негізгі метаболизм жолдары.
Қақпа венасы арқылы бауырға келген түрлі моносахаридтер глюкозаға айналады. Ағзада глюкозаның 5% гликогенге, 30% липидтерге айналады, 65% тотығады. Глюкозаның үш негізгі тотығу жолдары бар: анаэробты гликолиз, аэробты гликолитикалық жол, пентозофосфатты цикл.
Анаэробты гликолиз нәтижесінде бір глюкоза тотыққанда 2 сүт қышқылының молекуласы және 2 АТФ (энергия шығымы) түзіледі. Аэробты гликолитикалық жолмен тотыққанда 6СО2 мен 6Н2О және 36-38 АТФ (энергия шығымы) түзіледі. Пентозофосфатты жолдың маңызы ерекше : бұл процесте НАДФН2 тотықсызданады; ізінше ол тотықсыздандырғыш ретінде пайдаланады және аралық өнімі пентозофосфаттардан рибоза мен дезоксирибоза түзіледі.
Липидтердің негізгі метаболизм жолдары.
ТАГ (триацилглицериндер) ағзада энергияға бай қосылыстар болып табылады. Олар май тінінде липолизге немесе қан тамырларында қантамырыішілік липолизге ұшырағанда, бауырға глицерин мен бос май қышқылдар (БМҚ) тасымалданады. Глицерин глюконеогенезге пайдаланады немесе тотығады да, нәтижесінде 20-22 АТФ түзіледі. БМҚ β-тотығуға ұшырайды. Мысалы, пальмитин қышқылы тотыққанда 130 АТФ түзіледі.
Фосфолипидтер (ФЛ) негізінен бауырда түзіледі. Олардың түзілуіне липотроптық факторлар (холин, серин, этаноламин) қажет. ФЛ мен ТАГ синтезі - бәсекелес процестер. Егер липотроптық факторлар жеткіліксіз болса онда бауырды май басып кетеді. Себебі ТАГ көбірек түзіледі. Фосфолипидтер құрылымдық қызмет атқаратын липидтер. Олар биологиялық мембраналардың түзілуіне қатысады.
Холестериннің 0,5 г тағаммен түседі, шамамен 1 г тәулігінде ағзада түзіледі. Холестериннің маңызды қызметтері: құрылымдық (мембраналық липидтердің 30 % құрайды), пластикалық (яғни холестериннен витамин Д3, стероидты гормондар, өт қышқылдар түзіледі) болып табылады. Холестерин алмасуы бұзылғанда атеросклероз, өт тас ауруы дамиды. Мысалы, атеросклероз кезінде қанда жалпы холестериннің, ТТЛП мөлшері жоғарлайды, атерогендік коэффициент 3-тен жоғары болады , ал ТЖЛП мөлшері азаяды. Сондықтан, атеросклерозды емдеген кезінде холестерин синтезін реттейтін ферменттің ГМГ-КоА-редуктазаның ингибиторлары қолданады.
Жай белоктардың негізгі метаболизм жолдары.
Амин қышқылдардың негізгі метаболизм жолдары.
Амин қышқылдардың шамамен 90% анаболикалық процестерге қатысады: 80% белок синтезіне, 10% маңызды азотты заттардың (холин, пуриндік, пиримидиндік азотты негіздерінің, гем, глутатион, креатин, т.б.) синтезіне пайдаланады. Амин қышқылдардың бір бөлігі катаболизмге ұшырайды. Катаболизм екі жолмен жүреді: дезаминдену және декарбоксилдену. Амин қышқылдардың декарбоксилдену нәтижесінде биогенді аминдер түзіледі. Олар – биологиялық активті заттар (серотонин, гистамин, ГАМК, т.б.). Серотонин, ГАМК- нейромедиаторлар болып табылады, ал гистамин – қабыну және аллергиялық реакциялардың медиаторы. Амин қышқылдардың дезаминденуі кезінде азотсыз қалдықтар мен аммиак түзіледі. Аммиак –көп мөлшерде ұлы қосылыс. Аммиактың негізгі залалсыздандыру жолдары: бауырдағы мочевина синтезі және бүйректегі аммонийгенез процестері болып табылады.