Лекцыя № 20 Жанры маўленчых зносін. Маналагічнае і дыялагічнае маўленне

План

1. Маналагічнае маўленне і яго асаблівасці.

2. Дыскусійна-палемічнае маўленне.

2. 3. Бытавое дыялагічнае маўленне.

1. Маналагічнае маўленне і яго асаблівасці.

У залежнасці ад колькасці ўдзельнікаў зносін выдзяляюцца маналагічнае і дыялагічнае маўленне, кожнае з якіх мае некалькі разнавіднасцей:

Маналагічная прамова, маналог (грэч. monologos < monos “адзін” + logos “мова”) – публічнае выступленне ад першай асобы, якое выкарыстоўваецца ва ўсіх родах аратарскага маўлення.

Маналагічнае выступленне мае форму даклада, лекцыі, агляду, прамовы, паведамлення, пропаведзі, віншавання, тоста.

У залежнасці ад мэты маналагічныя прамовы падзяляюцца на інфармацыйныя, пераконваючыя, заклікаючыя да дзеяння, натхняльныя, займальныя, давяральныя, якія былі разглзджаны вышэй, у раздзеле “Лінгвапрагматыка”.

Маналог можа перадавацца як у вуснай форме (выступленне, расказ), так і пісьмовай (пісьмо, запіска).

У залежнасці ад формы перадачы маналагічнага маўлення вызначаюцца таксама такія яго разнавіднасці:

Расказ – размоўнае маўленне ў маналагічнай форме, якое адбываецца ўнутры дыялогу або палілогу.

Расказ – запланаваны від маўлення, тэмай якога з′яўляецца пэўная падзея або факт, што адбыліся з расказчыкам або кім-небудзь іншым. У расказе аратар дае сваю ацэнку апісваемым падзеям.

Гісторыя – перадача ў форме маналагічнага маўлення звестак аб мінулых падзеях, якія супастаўляюцца з сучаснымі падзеямі і фактамі.

Гісторыя – запланаваны від маўлення, у якім адлюстроўваюцца ўсе асаблівасці размоўнага стылю.

Пісьмо – жанр маўленчых зносін, у якім выражаюцца ў пісьмовай форме пачуцці і думкі аўтара. Неабходная ўмова гэтага жанру – шчырасць і непасрэднасць адносін з адрасатам. У пісьме выкарыстоўваюцца прывітальныя і развітальная формула-клішэ, адлюстроўваюцца асаблівасці размоўнага маўлення.

2. Дыскусійна-палемічнае маўленне

Дыялагічнае маўленне, дыялог (грэч. dialogos “размова, гутарка”) – маўленне, якое адбываецца ў форме дыялогу, размовы дзвюх і больш асоб, вуснае міжасобаснае вербальнае ўзаемадзеянне.

Дыялагічнае маўленне мае дзве асноўныя разнавіднасці – дыскусійна-палемічнае маўленне (спрэчка, дыспут, дыскусія, палеміка) і бытавое дыялагічнае маўленне (гутарка, размова, расказ).

Дыялагічнае маўленне можа адлюстроўвацца і ў пісьмовай форме (перапіска, палеміка ў друку і інш.)

Дыскусійна-палемічнае маўленне выдзяляецца як асобная разнавіднасць дыялагічнага маўлення. Яно ўключае спрэчку, дыспут, палеміку, дыскусію.

Спрэчка – публічнае абмеркаванне актуальнай, найбольш цікавай праблемы, у час якога сутыкаюцца розныя пункты гледжання. Мэта спрэчкі – глыбока і грунтоўна разабрацца ў абмяркоўваемых пытаннях.

Неабходным і асноўным лагічным элементам структуры спрэчкі з′яўляецца тэзіс, які даказваецца ўдзельнікамі спрэчкі. У ходзе спрэчкі апанент знаходзіць пункты разыходжання, указвае на “слабое” месца тэзіса і прапануе свой антытэзіс, які падмацоўвае аргументацыяй, даказваючы гэтым самым сваю ідэю.

Барацьба паміж рознымі думкамі і складае сутнасць спрэчкі. Даказваемая ідэя павінна быць сфармулявана проста і сцісла, а тэзіс – выражаць толькі адну думку.

Спрэчка можа прывесці да абвастрэння адносін яе ўдзельнікаў, таму вельмі важна праводзіць яе правільна і карэктна, аргументавана выкладаць свой пункт гледжання, умець выслухаць і ацаніць апанента і сумеснымі намаганнямі вырашыць сутнасць праблемы.

Дыспут (лац. disputare “разважаць, спрачацца”) – калектыўнае абмеркаванне навуковых, сацыяльна-палітычных, маральна-этычных, прафесійных і іншых праблем, якія не маюць агульнапрынятага адназначнага выражэння. Удзельнікі дыспуту выказваюць розныя меркаванні і погляды, абмяркоўваючы пэўную праблему.

Палеміка (франц. polemigue < грэч. polemikos “ваяўнічы, варожы”) -- спрэчка пры абмеркаванні пэўнай актуальнай праблемы ў друку, на дыспуце, сходзе.

Для ўзнікнення палемікі павінна быць сфармуляванай і агульнапрызнанай важная праблема і прапанавана хаця б адно вырашэнне гэтай праблемы, якое знаходзіцца паміж дзвюма крайнасцямі і мае як сваіх прыхільнікаў, так і праціўнікаў.

Дыскусія (лац. discussio “разгляд, даследаванне”) – публічнае абмеркаванне актуальных праблем, спрэчных пытанняў у друку, на сходзе, у размове. Абавязковай умовай дыскусіі з′яўляецца наяўнасць тэмы, пытання, на якія ўдзельнікі дыскусіі даюць альтэрнатыўныя адказы.

У ходзе дыскусіі адзін з удзельнікаў абараняе тэзіс, які з′яўляецца адказам на яго пытанне, другі імкнецца абвергнуць гэты тэзіс. Таму першым элементам дыскусіі з′яўляецца крытыка прапанаванага вырашэння праблемы. Дыскусіі нярэдка выкарыстоўваюць як метад актывізацыі працэсу навучання.

Важным элементам дыскусіі з’яўляецца моц і паслядоўнасць доказаў. Аратар павінен абгрунтаваць сваё сцвярджэнне, выказаць свае доказы, паказаць прычынна-выніковыя сувязі, падагульніць вывады. Рыторыка вучыць надаваць падабраным аргументам найбольш прымальную для слухачоў форму. У працэсе аргументацыі выкарыстоўваюцца, як вядома, два асноўныя доказы: абсалютны і адносны. Абсалютны доказ з’яўляецца бясспрэчным, ён пацвярджаецца агульнавядомымі даставернымі дадзенымі (напр., тэзіс “Аварыя на ЧАЭС – самая вялікая тэхнагенная катастрофа ХХ ст.” ніхто не будзе аспрэчваць, гэта ўжо даказаны, агульнавядомы факт). Адносны доказ мае справу з тэзісамі, якія канчаткова даказаць немагчыма (напр., тэзіс “У. Чэрчыль – самы выдатны палітычны дзеяч ХХ ст.” заўсёды можна аспрэчыць, паколькі можа быць і іншае меркаванне).

Для паспяховай аргуменцыі неабходны ўважлівы падбор даставерных фактаў, паслядоўнасць і несупярэчлівасць сцвярджэнняў, уважлівае абдумванне контраргументаў для абвяржэння тэзісаў апанента. У працэсе дыскусіі неабходна пазбягаць агульных, абстрактных разважанняў, імкнуцца да канкрэтных палажэнняў, прыкладаў і ілюстрацый, якія лягчэй аспрэчыць і абвергнуць. Доказы павінны быць паслядоўнымі і важкімі. У навуковай літаратуры сцвярджаецца, што індуктыўны спосаб доказу больш паспяховы, чым дэдуктыўны, паколькі ён дазваляе ўцягваць слухачоў у працэс разважання, сумеснага абдумвання вывадаў і дасягнення мэты [9, с. 280].

У рытарычнай літаратуры выдзяляюцца разнастайныя прыёмы аргументацыі:

– прыём фундаментальнасці (абвяржэння): для доказу пэўнага тэзісу або для абвяржэння довадаў апанента выкарыстоўваюцца канкрэтныя факты, лічбы, статыстычныя дадзеныя, якія цяжка аспрэчыць (“факты – упартая рэч”);

– прыём супярэчнасцей: трэба знайсці ў разважаннях апанента, у прыведзеных ім фактах пэўныя супярэчнасці і , адзначыўшы іх, паставіць пад сумненне яго доказы;

• прыём выніку: аргументацыя павінна быць паслядоўнай, сачыце за паслядоўнасцю аргументацыі апанента, за наяўнасцю абгрунтавання ўсіх тэзісаў, за правільнасцю прычынна-выніковых сувязей;

• прыём параўнання: параўнанне выкарыстоўваецца для таго, каб супаставіць прыведзенае апанентам меркаванне з аналагінымі фактамі, раскрытыкаваць яго і абвергнуць яго доказы;

• прыём абмежавання: не варта прымаць сістэму доказаў апанента цалкам, неабходна падзяліць іх і знайсці слабыя бакі. Напр., “тое, што вы гаворыце, тэарэтычна выглядае спакусліва, на практыцы ж усё выявіцца па-іншаму: вось гэта і гэта ў нас непрымальна, таму што...”;

• прыём бумеранга: апаненту вяртаюцца яго абвінавачванні (Дуглас: “Містэр Лінкольн не можа быць сенатарам. Ён трымаў шынок і гандляваў віскі”. Лінкольн: “Містэр Дуглас мае рацыю. Я вельмі добра помню яго, ён быў маім лепшым кліентам. Я хоць і стаяў за стойкай, але гэта было даўно, а містэр Дуглас так і не кінуў свой пост ля стойкі”);

• прыём апярэджання: неабходна прадугледжваць аргументацыю апанента і апярэджваць яго;

• прыём пытанняў: можна парушыць ход разважанняў апанента, задаўшы яму пытанне або серыю пытанняў;

• прыём перабольшвання: заснаваны на падагульненні – адзінкавы факт паказваецца як тыповы, рэгулярны або на пашыраным тлумачэнні;

• прыём жарту: жартаўлівая, дасціпная заўвага таксама можа парушыць аргументацыю праціўніка;

• прыём звароту да аўтарытэтаў. Цытата не з’яўляецца доказам, але паспяхова выкарыстоўваецца для аргументацыі выказаных палажэнняў;

– прыём ухілення: апанент не ўспрымае вашых доказаў, не рэагуе на іх, прыцягвае ўвагу для іншых праблем, тут неабходна вярнуць яго ўвагу да пастаўленых пытанняў;

• метад заблытвання: апанент стараецца заблытаць логіку вашых разважанняў, аспрэчваючы вашы доказы, перабіваючы вас і крытыкуючы. Яго неабходна спыніць і прапанаваць разблытаць ход разважанняў;

• прыём звароту да пачуццяў: калі аргументы вычарпаныя або недастаткова моцныя, апанент звяртаецца да пачуццяў. Калі апанент прымяняе такі прыём, неабходна вярнуць абмеркаванне на канкрэтную аснову і інш. [9, с. 286 – 306].