Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Учебник 8 класс.doc
Скачиваний:
4
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
12.63 Mб
Скачать

«Мунöны» поэмаысь юкöн

Видзöдлöй: лöзалан Сыктывным нюмъялö,

Гож водзö луд вылö водöма Эжваным.

Видзöдлы став Коми му,

Шлывгö кыдз Печора ю,

Из вомöн чеччалö Изва,

Сöдз выйöн визувтö Емва,

Шуньгöны ворсiгтыр рама

Мезень, и Луза, и Кама.

Коми му сöнöдъяс, енэж лöз ю кузя

Пыжаяс лыд ни тшöт кывтöны-катöны.

Тiльсъялö öпаснöй шы,

Сералö посньыдик гы.

В.Лыткин

? Кутшöм ю нимъяс паныдасьöны поэма юкöнын?

Кутшöм кывъяс отсöгöн автор серпасалö найöс?

Кутшöм художествоа средствоöн сiйö вöдитчöма?

Мый позьö тöдмавны тайö юяс йылысь?

Кутшöмöсь найö?

Мöвпышт, позьö-ö поэма юкöныслы сетны торъя ним? Кутшöм ним лöсялас?

 Тöдмав да дасьты ёртъясыдкöд юöр В.И.Лыткин йылысь. Юöрсö позьö вöчны PowerPoint программа отсöгöн.

Кывбердъяслöн кадакыквйысь -са суффиксöн артмöм.

Образование прилагательных от глаголов с помощью суффикса –са

Кывбердъяс вермöны артмыны кадакывъясысь – са суффикс отсöгöн.

Пример вылö: куньны - куньса

Куньса синма кань куткырвидзö öшинь вылын.

… удж. Артмöд кадакывъясысь кывбердъяс, гиж сёрникузяяссö.

  1. (Восьтны) öшинь пыр тыдалö юсайса вöр.

  2. Купайтчыны колö (тöдны) местаын.

  3. (Пöдлавны) пляжын гожйöдчыны да купайтчыны оз позь.

  4. Тайö зонкаыс (сувтны) синма. (Фразеологизм.)

… удж. Комиöд сёрникузяяс, артмöд текст, сет ним да гиж.

Печора – могучая река.

Берёт своё начало в Уральских горах.

Здесь часто встречаются водопады и пороги.

Сначала течёт на запад, а потом поворачивает на север.

В неё впадают реки Илыч, Щугер, Уса, Ижма, Цильма.

Печора впадает в Баренцево море.

Её длина 1809 километров.

На берегах Печоры нетронутая первозданная красота.

…удж. Лыддьы, содтав кольöм суффиксъяс. Лыдпасъяссö гиж кывъясöн.

Эжва – Коми муын Печора бöрын мöд ыджыд ю. Сíйö заводитчö кык ичöтик вож… . Öтиыс босьтö васö Дзурнюр…, а мöдыс заводитчö Мылва дорын пукалысь Нальдöг керöс… . Ыджыд öдöн нуö Эжва ассьыс сöстöм васö Войвыв Двина… . Кузьтаыс Эжва… 1130 километр. Коми му кузя визувтö ыджыдджык юкöныс – 915 километр. Эжва… усьö 200 сайö ыджыд да ичöт ю.

Мичаа лыддьы кывбурсö, инды кывбердъяс да вочавидз юалöмъяс вылö.

Эжва.

Эжва, Эжва, визув Эжва,

Коми парма юöй!

Уна ёльлысь сöстöм васö

Саридзö тэ нуан.

Уджын лун-вой тэнад кольö,

Эбöссьыд он петав.

Пуръяс кылöдан мыш вылад,

Мича чери сетан.

Тэнад кыркöтш йылын быдми,

Кольлì челядь вояс.

Унаысь ме ветки пыжöн

Кывтлì тувсов войö.

Эжва, Эжва, визув Эжва,

Коми парма юöй!

Тэнсьыд чöскыд сöстöм ватö

Олöм помöдз юа.

Г.Юшков

? Кутшöм тöдчанлуныс Эжва юлöн?

Тöдмав, кутшöм юяс усьöны Эжваö?

…удж. Лыддьы да вуджöд текстсö, лöсьöд юалöмъяс.

Емва – Эжвалöн медся ыджыд вож. Сылöн кузьтаыс 499 километр. Рочöн Емва шуöны Вымь. Заводитчö Емва Шöр Тиман гöраясын да визувтö лунвывлань. Юыс то лöнь, то визув. Улìланьыс юлöн пасьтаыс 200-300 метр.

Емвалöн медся гырысь вожъясыс – Весыва, Вöрыква, Йолва, Коин да Пожöг.

Öткымынъяс Емва нимсö йитлìсны ем кывкöд. Ваыс пö юас сэтшöм сöдз, мый весиг ем ва пыдöссьыс тыдалö. Мукöдъяс аддзылìсны татысь ен кыв. Перымса Степан пö уна роч ен вайлöма. Коймöдъяс зìлисны öткодявны юыслысь нимсö вомкöд. Эжваас усигас пö вомыс (устьеыс) паськыд.

Но ем кыв паныдасьлö и мукöд нимъясын, шуам, Емваль, Емгорт. Тайö нимъясыс йитчöмаöсь йöгра кывкöд. Хант сёрниын ем кывлöн вежöртасыс «вежа». Сiдзкö, Емва – вежа ва, вежа ю.

…удж. Гöгöрвоöд шусьöгъяссö.

  1. Ойдысь ютö он потш.

  2. Визув ю лöнинтì оз визувт.

  3. Гудыр ваад чериыд абу.

  4. Ю вылын абу вöрын, шöпкöдчöмыд гора.

…удж. Зумыд кывтэчасъяслысь инды веськыд вежöртассö.

Ваыс вомас кынмöма.

Ва вывтì котöртöма.

Ва пыр видзöдысь.

Ва дор берба кодь.

Ва увса кодь.

Ва вундö сёрнитö.

Ставсö аддзö.

Ланьтöмöн олö.

Статя, мичаник ныв.

Лöсьыда, гöгöрвоана сёрнитö.

Кокньыдик.

Мудер, наян.

…удж. Вочавидз юалöмъяс вылö, медым артмис висьт. Сет ним, гиж.

  1. Кутшöм ю визувтö тìян сикт (кар) дортì?

  2. Кыдз артмöма ю нимыс?

  3. Ыждыд-ö пасьтаыс да кузьтаыс тìян сиктса (карса) юлöн?

  4. Мыйöн нималö тìян сиктса (карса) ю?

  5. Кыдзи тэ шойччан ю дорын?

…удж. Лыддьы текстсö, вуджöд да лöсьöд юалöмъяс. Сет висьтлы ним.

Финн туялысь Даниэль Европеус гöгöрвоöдìс, мый Вычегда - йöгра ним, вежöртö «виддза вож». Мöд финн туялысь Юрьё Вихман, кодì 1901-1902 воясö волìс Комиö, гижлìс, мый Вычегда нимсö важ комияс вуджöдöмаöсь Эжваöн. «Выч» юкöнсö Юрьё Вихман йитлìс хант «ванжи, ванча» - «турун, эжа» да манси «вансин, вансен» ­­- «быдмöма, тырöма турунöн» кывъяскöд.

Роч профессор Б.А Серебренников лыддис, мый «вич» юкöн важ манси кыв – «васöд места».

Сiдзкö, Вычегда да Эжва нимъяслöн вежöртасыс öти - «виддза ю, видзьяс пöлöн визувтысь ю».

…удж. Тöдмав, кутшöм ю йылысь мунö сёрниыс текстын.

Войвыв Урал шöрсянь гырысь изъяс костöд шор моз заводитчö писькöдчыны миян республикаса медыджыд ю. Кузьтаыс сылöн 1809 километр, усьö Баренцов саридзö. Юыслысь нимсö новлö кар.

Туялысьяс гижлìсны, мый тайö кывйыс индö пещера кыв вылö. Нимсö йитлìсны финнй «петая» - «пожöм» да хант «пеши» - «кöрпи» кывъяскöд. Нöшта чайтлiсны, мый тайö юыслöн нимыс артмöма «петшöр» кывйысь.

Но збыльвылас юыслöн нимыс артмöма войтыр нимысь. Самодийскöй кывйын пэ, пэа – «вöр, вöрса» да чер – «чера олысь».

… удж. Ребус отсӧгӧн тӧдмав, кутшӧм войвыв ю петкӧдлӧма серпас вылын. Ӧткодяв серпасъяссӧ, пасйы юыслысь аслыспӧлӧслунсӧ.

Рис. Ребус: олень – 2 запятые, земляника – 1 запятая, 2 запятые - творог, подушка – 4 запятые

…удж. Гиж диктант колана кывбердъяс содталöмöн.