Qur᾽anda düzlük vә sәdaqәt

Islamın yalana olan münasibəti bəlli oldu. Burada düzlük və sədaqət barədə də söhbət açmağı məqsədəuyğun hesab edirik. Tövbə surəsinin 119-cu ayəsində deyilir:

«Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və [imanında, sözündə, işində] doğru olanlarla olun!...»

Başqa bir ayədə isə Allah-taala düz danışan və düz yolda olanlara böyük ne᾽mət (Cənnəti) müjdə verir:

«Allah buyurdu: Bu, [qiyamət günü] elə bir gündür ki, düz danışanlara düzlükləri fayda verər. Onları [ağacları] altında çaylar axan cənnətlər gözləyir. Onlar orada əbədi olaraq qalacaqlar. Bu, [mö᾽minlər üçün] böyük uğur və qurtuluşdur!»¹

Peyğəmbər (s) bu haqda buyurur:

Qiyamət günü sizlərdən mənə ən yaxın olanınız düz danışanlarınızdır.

Әli (ə) buyurur:

Düz danışmaq böyük şərəf və ucalıqdır.

Başqa bir yerdə buyurur:

Düz danışmaq ədalətlə qardaşdır.

Imam Sadiq (ə) buyurur:

Allah elə bir peyğəmbər göndərməmişdir ki, düz danışan və əmanətdar olmasın.

Icazә verilәn yalanlar

Yalan böyük günahlardan olmasına baxmayaraq, bə᾽zi zəruri hallarda həqiqətin gizli saxlanılması və yalanın həqiqət kimi qələmə verilməsinə icazə verilir. Dərsimizin sonunda onların hər biri haqda ayrı-ayrılıqda söhbət açmağı məqsədəuyğun hesab edirik:

1. Zəruri hallar;

Bə᾽zən can, mal, şəxsiyyət böyük təhlükə ilə qarşılaşdıqda yalan danışmaqdan savayı heç bir çıxış yolu qalmır və bu kimi hallarda yalan danışmağa icazə verilir.

Qur᾽ani-Kərim ikrah və çarəsizlik üzündən, habelə təzyiq altında qalan şəxslərin qəlbən Allaha iman gətirib, dildə küfr etmələrindən qəmgin olmamalarını istəyir. Nəhl surəsinin 106-cı ayəsində [bu şəxslərə təskinlik verilərək] deyilir:

«...[Küfr sözünü deməyə] məcbur edilən [dil ilə deyib ürəyində onu təsdiq etməyən] şəxs istisna olmaqla...»

Peyğəmbər (s) bu haqda buyurur:

«Iztirari hallarda (çıxılmaz vəziyyətdə) Allah-taalanın halal etmədiyi bir şey yoxdur».

Qeyd etdik ki, çarəsizlik dedikdə, insanın istər canı, istər malı, istərsə də şəxsiyyəti ciddi təhlükə ilə qarşılaşmış olsun. Cüz᾽i və bir o qədər əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdə isə yalan danışmağa heç bir zərurət yoxdur.

2. Islah və vasitəçilik;

Tərəflər arasında (məsələn, ailə və dostlar arasında) ixtilaf və anlaşılmamazlıqların aradan qaldırılmasında — başqa heç bir çıxış yolu olmadıqda — yalan danışmağın heç bir nöqsanı yoxdur. Bu kimi hallarda düz danışıb tərəflər arasında ədavət və düşmənçiliyin daha da güclənməsinə səbəb olmaq isə günah və olduqca nalayiq bir işdir.

Peyğəmbər (s) Әli (ə)-a tövsiyə edərək buyurur:

Ey Әli! Allah, tərəflər arasında sülh və əmin-amanlıq məqsədilə yalan danışmağı sevər, həqiqəti deyib ixtilafların daha da güclənməsinə isə nifrət edər.

3. Döyüş zamanı [düşməni] aldatmaq məqsədilə deyilən yalanlar;

Islamda rəğbətlə qarşılanan hərbi taktikalardan biri də düşmənin aldadılmasıdır. Düşmənin nizam-intizamını pozmaq və ya hərəkət istiqamətini dəyişmək məqsədilə yalan demək, halal və bə᾽zi hallarda zəruri məsələlərdən birinə çevrilir. Peyğəmbər (s) bu haqda Әli (ə)-a buyurur:

Üç halda yalan danışmaq olar. Onlardan biri də döyüş zamanı [düşmənə] kələk gəlməkdir.