5.Беларуская літаратурная мова, яе прыметы.

Літаратурная мова –гэта ўнармаваная, агульнапрынятая й абавязковая для ўсіх членаў грамадства, якая існуе ў вуснай і пісьмовай разнавіднасьцях і мае разгалінаваную сыстэму стыляў. Адна з самых маладых. Вырасла з вусных гаворак.

Сучасная бел мова мае наддыялектны характар. Гэта значыць, што яна сынтэзавалася. Істотная асаблівасьць – гэта наяўнасьць нормы.

Норма – гэта выпрацаваная грамадствам і пісьмова замацаваная ў нарматыўных даведніках (ці інакш кадыфікаваная). Правілы, якім падпарадкоўваюцца вымаўленьне й напісаньне, выбар слоў, ужываньне граматычных форм, а таксама пабудова словазлучэньняў і сказаў . Такім чынам кадыфікаваная мова зьяўляецца абавязковай для ўсіх носьбітаў мовы.

Сыстэма норм беларускай літаратурнай мовы.

Артаэпічныя нормы –вымаўленьне гукаў і іх спалучэньне.

Парушэньне артаэпічных норм тлумачыцца артаграфіяй, уплывам расейскай мовы й уплывам дыялектаў.

Акцэнтэлягічныя нормы.

Словаўтваральныя нормы садзейнічаюць захаваньню традыцыйных словаўтваральных тыпаў.

Марфалягічныя нормы – яны замацоўваюць правільнае выкарыстаньне моўных сродкаў паводле іх прыналежнасьці да зьменных часьцін мовы.

Сынтаксычныя нормы – граматычная сувязь слоў

Фразыялягічныя нормы – традэцыйныя ўжываньні фразэялягізмаў, характэрных для іх структурна-граматычнымі й сэмантычнымі асаблівасьцямі.

Лексічныя нормы – выбар слоў і іх спалучальнасьць

Стылістычны нормы рэгулююць выбар моўных сродкаў у залежнасьці ад абраных стыляў.

Пунктуацыйныя й артаграфічныя

Літаратурная норма зьяўляецца рухомай. З разьвіцьцём мовы мяняецца й норма. Побач суіснуюць старыя й новыя элементы. У межах нормы дапускаюцца варыянты.

7. Сыстэма функцыянальных стыляў, падстыляў, жанраў беларускай літаратурнай мовы.

8. Мова як сродак камунікацыі. Камунікатыўны акт, роля гукавога боку мовы ў працэсе камунікацыі

Моўныя зносіны паміж людзьмі з дапамогай вуснай мовы дасягаюцца камунікатыўнымі актамі.

У кожным такім акце ўдзельнічае прамоўца й слухач, якія могуць мяняцца ролямі. Паміж імі адбываецца абмен інфармацыяй. Інфармацыя, якую хоча перадаць прамоўца фармуецца ў мозгу й праходзіць там пэўныя этапы апрацоўкі

Часьцей за ўсё слухач дае зразумець, што яму зразумела. Адсутнасьць адваротнай сувязі ўскладняе працэс гаварэньня, паколькі моўца павінен прадугледзець усе магчымыя непаразуменьні. Моўца слухае й кантралюе сябе. Заўважаныя памылкі выпраўляюцца.

Прамым доказам існаваньня адваротнай сувязі зьяўляецца эфэкт Лі. Альбо эфэкт штучнага заіканьня. Штучнае заіканьне ўзьнікае тады калі чалавек чуе сказанае ім з затрымкай і чалавек пачынае паўтараць слова альбо склад альбо не пачуе яго.

Таксама доказам існаваньня адваротнай сувязі зьяўляецца эфэкт Лямбарда. Калі чалавек гаворыць у шуме, ён значны павышае сілу голаса.

49 кабінэт – узяць 1-ую КР

10 Фанэтычнае чляненьне маўленчай плыні. Сэгмэнтныя й сэгмэнтныя й суперсэгмэнтныя фанэтычныя адзінка

Вуснае маўленьне зьяўляецца ў парадкавай гукавай плыні (калі гукі разьмешчаны адны за адным)

Аднак маўленьне ня можа быць бесперапынным. Пры дапамоозе фанетычных сродкаў вуснае маўленьне падзяляецца на такія фанетычныя адзінкі як тэкст, фонаабзац, фраза, сынтагма, альбо сынома-маўленчы акт, фанетычнае слова, склад і гук.

Тэкст – гэта найбольшая адзінка чляненьне гукавой плыні. Тэкст – гэта вусна аформленая думка, пэўная інфармацыя, якая хар-ца сэнсавай і структурнай завершанасьцю й можа быць запісана з мэтай яго ўзнаўленьня. Для тэксту характэрны абмежаванасьць у пачатку й у канцы працяглымі паўзамі, а таксама наяўнасьць пэўнага інтанацыйнага малюнка (выяўленчы ўступ, узмоцненая кульмінацыя й паніжанае заканчэньне.

Фонаабзац – гэта сукупнасьць кампазыцыйных частак тэксту, якая хар-ца камунікатыўнай і сэнсавай закончанасьцю.

Фраза хар-ца адносназакончаным па сэнсе выказваньнем, а таксама інтанацыяй закончанасьці.

Фраза не супадае са сказам (межы могуць не супадаць)

Фраза падзяляецца на сынтагмы, альбо на маўленчыя такты, якія хар-ца інтанацыяй незакончанасьці. Паўзы паміж сынтагмамі зьяўляюцца карацейшымі.

Сынтагма падзяляецца на фанэтычныя словы. Фанэтычныя словы – гэта адзінкі, аб'яднаныя адным націскам. Столькі фанэтычных слоў колькі й націскаў. Фанэтычнае слова падзяляецца на склады.

Склад – гэта найменшая адзінка вымаўленьня.

Склад утвараецца з аднаго або некалькі гукаў.

Склады ўтвараюцца з гукаў. Гукі – гэта мінімальныя непадзельныя далей адзінкі моўнай плыні. Гукі выконваюць 2 асноўныя ф-цыі: 1. Словаўтваральная. 2. Словаадрозьвальная.

Гукі – аднабаковыя адзінкі, каторыя ня маюць значэньня, а толькі выражэньне.

Адрэзкі альбо сыгмэнты маўленчай плыні ўсё пералічанае вышэй.

Яны разьмешчаны лінейна, пасьлядоўна. І таму нельга ў адзін момант вымавіць некалькі гукаў або складоў. Таму такія фанэтычныя адзінкі называюцца сыгмэнтнымі альбо лінэйнымі фан-мі адзінкамі.

На сыгмэнтныя адзінкі як бы накладваюцца зьверху націск і інтанацыя. Яны ня могуць самастойна існаваць ад сыгмэнтаў, а таму іх называюць супэрсыгмэнтнымі або нелінейнымі фан-мі адзінкамі.

Мя [м’я]

г [γ] і [г]

Швагер, гвалт, вакзал і інш –

[j] –йот

[ ’]

Дж [ ]

з[z]

ДЗ [ ]

[ ]

Межы паміж фразамі пазначаюцца//

Межы паміж сынтагмамі /

Асноўны націск: дам (акут)

- Бравіса

Н кн

Неяк адразу на ўзьмежку ўзбоч дарогі зацьвіла, прыемна запахла ліпа, а лагодны ветрык, які зводдаль дабіраўся сюды, дзе я стаяў, любуючыся кветкамі, прынёс з-за агароду яшчэ адзін добра знаёмы далікатны, але ў той жа час і п’янкі пах.

[н’э’jak адразу н з’м’эжку /збо аро’jі зац’віла/прыjэ’мна запа’хла л’іпа/ аго’дны в’этрык/ jак’ зво’ддал’ даб’іра’ўс’а с’уды’/z ja stajaў/л’убуjучыс’а кв’эткам’і/ прын’ос зза агароду jaшчэ аzін добра знаjомы дал’ікатны/ал’э ў той жа час і пjа’нк’і пах