Związki zawodowe

Związki zawodowe to organizacje pracowników, których celem jest obrona interesów pracowniczych, zwłaszcza w zakresie płac i warunków pracy. Głównym zadaniem związków zawodowych jest równoważenie siły przetargowej pracodawców w negocjacjach płacowych. Związki zawodowe negocjują z pracodawcami umowy zbiorowe, określające warunki pracy i płacy wszystkich pracowników objętych układem zbiorowym. Takie umo­wy mogą być zawierane w przedsiębiorstwie lub w ramach całej gałęzi, mogą też dotyczyć pracowników określonego zawodu zatrudnionych w róż­nych gałęziach gospodarki.

Zasługą związków zawodowych jest wyeliminowanie rażących przeja­wów wyzysku pracy i dyskryminacji, zapewnienie w wielu krajach stałego wzrostu płac realnych w tempie zbliżonym do wzrostu wydajności, skróce­nie obowiązującego czasu pracy, obniżenie wieku uprawniającego do emerytury, poprawa zaopatrzenia emerytalnego oraz stała poprawa warun­ków bezpieczeństwa i higieny pracy.

Krytycy związków zawodowych wskazują jednak, że w swych rosz­czeniach płacowych związki zawodowe często posuwają się za daleko, wykazując swoisty egoizm branżowy i nie zważając na negatywne następst­wa wygórowanych płac dla gospodarki i społeczeństwa jako całości. Prawdą jest również, że walcząc o podwyżki płac związki zawodowe dbają o bezpo­średni interes swych pracujących członków, ograniczając jednak szanse zdobycia pracy przez osoby nie zatrudnione. Ustalając stawki płac na wygórowanym poziomie, związki zawodowe godzą się na wynikające z tego dodatkowe bezrobocie. Niektóre związki celowo ograniczają dopływ no­wych zasobów pracy do danej gałęzi, a niekiedy nawet godzą się na redukcję zatrudnienia, aby umożliwić w ten sposób osiągnięcie wyższych płac swoim członkom, którzy pozostają przy pracy.

Ilustruje to rys. 8.8. Część (a) rysunku pokazuje, że doprowadzając płacę do poziomu vv_v związek zawodowy godzi się na wynikające z tego bezrobocie AB. Część (b) pokazuje sytuację, w której związek zawodowy działający w przedsiębiorstwie lub gałęzi celowo ogranicza podaż pracy z Lo do L, (utrudniając angażowanie nowych pracowników lub godząc się na zwolnienie części pracujących), aby uzyskać dzięki temu podwyżkę płac z w₀ do W]. Zakładamy tutaj, że krzywa podaży pracy bez związku zawodowego byłaby pozioma przy płacy w₀.

Drastycznym, ale w praktyce najbardziej skutecznym środkiem nacisku związków zawodowych na pracodawców są strajki. Po fali strajków, która przetoczyła się przez Europę w latach siedemdziesiątych, obecnie ta forma protestów pracowniczych jest znacznie rzadsza. W większości krajów obciążenie gospodarki z tytułu strajków nie przekracza 1 dnia roboczego na 1 zatrudnionego w ciągu roku. W Polsce w 1997 r. analogiczny wskaźnik wyniósł 0,8 dniówki na 1 zatrudnionego w jednostkach, w których wystąpiły strajki. Te wskaźniki nie powinny jednak prowadzić do bagatelizowania

strajków. Powtarzające się strajki i protesty w pewnych grupach zawodo­wych, gałęziach i regionach świadczą o istnieniu nie rozwiązanych dotąd problemów i konfliktów.

Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Polska wstrząś­nięta została potężną falą strajków o podłożu nie tyle ekonomicznym, co politycznym. To właśnie strajkującym wówczas robotnikom i ich przywód­com zawdzięczamy dokonanie pierwszego kroku na drodze przemian ustrojowych, których rezultatem jest obecny kształt Polski i jej pozycja w świecie. Na płaszczyźnie pracowniczej efektem strajków było powstanie wolnych i niezależnych związków zawodowych, które przejęły sprawy pracownicze w swoje ręce. Na płaszczyźnie politycznej - protesty społeczne zapoczątkowały radykalną zmianę systemu politycznego w kierunku zapew­niającym demokrację i niepodległość.