Антибиотиктерге қойылатын талаптар

Антибиотиктермен емдеу туралы нұсқау болған кезде рационалды емдеу антибиотиктерді таңдау немесе олардың комбинациясы мотивацияланған болған жағдайда ғана мүмкін болады.

1. Организм үшін улы емес дозадағы микробтарға қарсы әсерлерінің жоғары деңгейде таңдалуы

2. Препаратқа, оны қолданған кезде қоздырғыштың тұрақтылығының болмауы немесе баяу дамуы;

3. Организм сұйықтықтарында эксудаттарында және тіндерде микробтарға қарсы әсерінің сақталуы, қан сарысуының белоктарымен , тіндік энзимдермен белсенділігі жойылмауы;

4. Препараттың организмге енгізілген емдік концентрациясы әсерін жылдам көрсетіп, ұзақ сақталуы керек, жақсы сіңуі, тарауы, шығарылуы керек;

5. Зәрде , өтте, нәжісте, зақымдану аймағында жоғары концентрациясының жиналуының маңызы күшті

6. Дәрілік формасы қолайлы және сақтаған кезде тұрақты болуы;

АНТИБИОТИКТЕРДІҢ ЖАНАМА ӘСЕРЛЕРІ

Антибиотиктер ятрогенді аурулардың дамуында лидерлік орын алады. Олардың генезі әр түрлі, көп жағдайда аллергиялық, иммунологиялық, токсикалық және т.б. Сондықтан табылған 6000 – нан астам антибиотиктердің ішінде жүз шақтысы ғана клиникалық практикада қолданыс тауып отыр.

Химиялық құрамына байланысты антибиотиктердің жанама әсерлері де әр түрлі. Бұл терілік, гематологиялық көріністер, бүйректің, бауырдың асқазан – ішек жолдарының және т.б. зақымданулары болуы мүмкін.

Антибиотиктерді ретсіз пайдалану аурудың қоздырғыштарын ғана өлтіріп қоймай қалыпты микрофлораның өкілдерін де қырып жіберіп, нәтижесінде дисбактериозға әкеп соқтыруы мүмкін.

Қазіргі уақытта клиницистердің қолдануында антибиотиктер мөлшері жеткілікті, сондықтан жанама әсерлерден сақтану үшін емдік препаратты дұрыс таңдаған жөн. Антибиотиктермен эффективті және қауіпсіз емдеу жолдары бактерияларға қарсы емнің негізгі принциптерімен құрастырылған көптеген факторлардың есебімен негізделуі керек.

Бактерияларға қарсы заттардың нұсқауына көрсеткіштердің болуы.

Бактерияға қарсы эффективті ем жүргізудің кедергілерінің себептерін табу;

Жұқпалы ауруды қоздыратын микроорганизмді идентификациялау, микробтардың препараттарға сезімталдылықтарын анықтау;

Инфекциялық процессті (эмпириялық емдеу) немесе патогенді микроорганизмнің түрін (бағытталған емдеу) жоюға бағытталған емдеудің оптимальді схемасын таңдау;

Науқастың ауруының ерекшеліктерін және препараттардың клиникалық фармакологиясын есекеріп бактерияларға қарсы препараттарды таңдау;

Бактерияларға қарсы заттардың реттік үйлесімділігінің болуы;

Емдік препаратты енгізудің қолайлы әдісін табу;

Антибиотиктің адекваттық мөлшерін анықтау;

Емдеу кезіндегі адекватық бақылаудың жүзеге асырылуы;

Антибиотиктермен емдеудің оптимальді ұзақтығын анықтау;

Микробтардың резистентті штаммдарының таралуын бақылау және тексеру;

Дисбактериоздың алдын алу;

Қанның құрамы мен организмнің басқа да жүйелерінің жағдайын бақылап отыру;

Микробтардың антибиотиктерге тұрақтылықтары

Антибиотиктерге резистенттіліктің негізгі екі типін ажыратады:

Табиғи төзімділік – микроорганизмнің антибиотиктерге сезімталдығының жоқтығы генетикалық қамтамасыз етілген (мысалы вирустардың антибиотиктерге, грам теріс бактериялардың бензилпенициллинге , анаэробты бактериялардың 1 ұрпақтағы цефалоспориндерге тұрақтылығы).

Жүре пайда болған резистенттілік бактериялық жасушада болатын мутация нәтижесінде геномдағы өзгерістерге негізделген. Біріншілік төзімділік микроб дақылының кейбір варианттарында антибиотикпен емдеуге дейін байқалады(мысалы кейбір певмококк штамдарының немесе алтынды стафилококктың бензилпенициллинге тұрақтылығы). Екіншілік тұрақтылық микроб антибиотикпен жанасқаннан кейін пайда болып, ары қарай дамып күшейе түседі.

Антибиотик бактерияның өсуін басады, егер ол:

7. бактерия жасушасына енсе

8. тіршілікте маңызды қызметті атқаратын жасушаішілік құрлыммен қарым – қатынасқа түссе

9. функциясын барынша басса

бактерия антибиотикке төзімді болады, егер де осы жағдайлардың тек біреуі ғана орындалмаса да.

Көрнекті материал:

«PowerPoint» бағдарламасындағы презентация суреттер, кестелер, видеолар.

Әдебиеттер:

Негізгі:

1.Борисов Л.Б. Медицинская микробиология, вирусология, иммунология.- М.: МИА, 2005. - 734 с.

2.Медицинская микробиология, вирусология, иммунология (под ред. Воробьёв А.А) МИА., Москва, 2004.- 690с.

3.Коротяев А.И, Бабичев С.Л. Медицинская микробиология, иммунология и вирусология. - СПб.: Спец. лит, 2000. - 591 с.

4.Медицинская микробиология /Гл.ред В.И. Покровский, O.K. Поздеев. - М.: ГЭОТАР МЕДИЦИНА, 2006. — 1200 с.

5.Тец В.В. Руководство к практическим занятиям по медицинской микробиологии, вирусологии и иммунологии – М.:Медицина, 2002. - 352 с.

6.Компьютерная программа "Диаморф" - "Медицинская микробиология" - атлас-руководство по бактериологии микологии, протозоологии и вирусологии под редакцией акад.проф. Воробьева А.А.

7.Дикий И.Л, Сидарчук И.И. и др. Микробиология. Руководство к лабораторным занятием. Киев, 2004, 583 с.

Қосымша:

1.Борисов Л.Б., Козьмин-Соколов Б.В., Фрейдлин И.С. Руководство клабораторным занятиямпо медицинской микробиологии, вирусологии, иммунологии. - М.: Медицина, 1993.

2.Н.Красилыников А II. Справочник по антисептике. - Минск. - Выс шк.- 1995. - 367с.

3.Галактионов В.Т. Иммунология. - М. - Изд. "РИЦ МДК". - 2000. – 487с.

4.Воробьев А.А. "Микробиология, иммунология". - М.: МИА, 2002.

5.Воробьев А.А., Кривошейн Ю.С., Широбоков В.П. Медицинская и санитарнаямикробиология. - М.: Издательский центр "Академия" – 2003. – 464 с.

6.Аравийский Р.А., Горшкова Г.И. Практикум по медицинской микологии. - С-Пб. - 1995. - 50 с.

7.Всант P., Мосс У., Уивер Р. Определитель нетривиальных патогенных грамотрицательных бактерий (аэробных и факультативно-анаэробных). - М.: Мир, 1999. – 791 с.

8.Внутрибольничные инфекции // Под ред. Р.П.Венцелла. - М.:Медицина, 1990.- 656 с.

9.Саттон Д., Фотергилл А., Ринальди М. Определитель патогенных и условно-патогенных грибов. - Изд. Мир, 2001. - 470 с.

10.МаянскийА.Н.Микробиология дляврачей. - Нижний Новгород: Издательство Нижегородской государственной медицинской академии, 1999. — 400 с.

11.Котова А.Л. Клиническая микробиология: Методические указания.-Алматы, 2004.- 162с.

12.Тец В.В. Справочник по клинической микробиологии – СП Стройлеспечать. – 1994.– 224 с.

13.Определитель бактерий Берджи /Под ред Д.Хоулта, Н.Крига, П.Снитаи др.// М.: Мир, 1997. - в 2 томах.

14.Вопросы общей вирусологии, под ред. Кисилева И.О. Санкт- Петербург, 2007, 375 с.

15.Поздеев О.К. Медицинская микробиология: Учеб. О.К.Поздеев; под ред. В.И.Покровского.-2-е изд.испр.-М.:ГЭОТАР-МЕД,2004.-768 с

Қазақ тілінде:

Негізгі:

1. Медициналық микробиология , Алматы,2011,683 б Рамазанова Б.А, Кудайбергенұлы К.К редакциялаумен.

2. Б.А. Рамазанова, А.Л. Котова және т.б. Микроорганизмдер морфологиясы.(оқу- әдістемелік құрал) Алматы,2007, 131б.

3. Б.А. Рамазанова, К.К Құдайбергенұлы, А.Л Котова. Инфекция туралы ілім.(оқу-құралы) Алматы 2007,111 б .

4. Б.А.Рамазанова, А.Л Котова және т.б. Микроорганизмдер физиологиясы. (оқу - әдістемелік құрал). Алматы,2007, 126 б.

5. Б.А. Рамазанова, А.Л Котова және т.б. Микроорганизмдер экологиясы. (оқу- құралы). Алматы, 2007, 95 б.

6. Б.А. Рамазанова, А.Л Котова және т.б. Микробтарға қарсы қолданылатын препараттар (оқу- құралы) Алматы, 2007.,47 б.

7. Микробиология және вирусология (жалпы бөлімі): Оқу құралы /Ү.Т.Арықпаева, К.Х.Алмағамбетов, Н.М.Бисенова, Н.Б.Рахметова, Г.Д.Асемова, Койшебаева К.Б., Бисимбаева С.К., Калина Н.В./. 1-ші басылым. (Медициналық және фармацевтикалық мамандық бойынша жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы) - Астана, 2005. – 208 б.

8. «Микроорганизмдердің морфологиясы» оқу құралы, Астана, 2004, 32б.; Микробиология және вирусология (жеке бөлімі): Оқу құралы /Ү.Т.Арықпаева, К.Х.Алмағамбетов, Н.М.Бисенова, Ә.Ө.Байдүйсенова, Н.Б.Рахметова, Г.Д.Асемова /1-ші басылым. (Медициналық және фармацевтикалық мамандық бойынша жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы) - Астана, 2006. – 199 б.

Қосымша:

1. Жалпы микробиологиядан лабораториялық сабақтар бойынша оқу-әдістемелік құрал (А.Л. Котованың ред.). – Алматы, 1997.

Ағылшын тілінде:

Негізгі:

1.Richard V Georing, Hazel M Docrell, Mark Zukerman, Derek Wakelin, Ivan M Roit, Cedric Mims,Peter L Chiodini “Medical Microbiology”,4^th Edithion, 2008, UK, p.656.

2.Jacquelyn G Black “Microbiology”,7 ^th ,WILEY,2010,p.846

3. Patric R Muray,Ken S Rosenthal, Michael F Pfaller “Medical Mcrobiology”,5^th Edithion, 2008,p.962

4. Cedric Mims, Hazel M Docrell, Richard V Georing , Ivan M Roit, Derek Wakelin, Mark Zukerman, “Medical Microbiology”,3^th Edithion, 2004, ELSEVIER MOSBY, p.659.

5. Geo F Brooks,Kaaren C Carroll, Janett S Butel, Stephen F Morse,24^th Edithion, JAWETZ,MELNICK&ADELBERG^S

6. Mark Gladwin, Bill Trattler, “Clinical Microbiology”, 4^th Edithion, MedMaster, Miami, 2007, p.393.

7. Anathanarayan R., Paniker C.K.J. Text book of microbiology. Orien Longman. Seven edition, 2005.

8. Medical microbiology. Ed.by Inta Ozols. Elsevier Mosby, 2004.

Қосымша:

1.Robert M Diamond “Designing Assessing Courses and Curricula”, 3^th Edithion,Jossey-Bass,2008,p.487

2.Patric Leonardi “Microbiology Study Guide: Key Review Questions and Answers”, Silver Educational Publishig,2005,p.78

3.N.Cary Engelberg,Victor DiRita,Terence S Dermondy, “Mechanisms of Microbial Disease” , 4^th Edithion,Lippincton Williams&Wilkins,2007,p.762

4.William F Strohl, Harriet Rouse, Bruce D Fisher, “Microbiology”, Lippincton^s,2001,p.516

5.Jawetz, Melnic & Adelberg. Medical microbiology. Singapore. 2004.

6.Arora D.R. Text book of microbiology. CB. 2001.

7.William A. Stradit, Harriet Rouse, Bruce D. Fisher. Microbiology. 2001, Lippencott, Williams and Wilkins

8.Black Jacquelyn G. Microbiology. Principles & Applications, 1996 by Prentice-Hall, New Jersey

9.Medical microbiology. An introduction to Infectious Diseases. Ed. by Ryan Kenneth J. Appleton and Lange. Stamford, Connecticut, 1998.

10.Toni Hart, Paul Shears. Atlas de Roche de Microbiologie. - Paris., 1997.- 314р.

Бақылау сұрақтары (кері байланыс):

1. Химиотерапиялық заттардың негізгі топтарының сипаттамасы.

2. Антибиотиктер. Жіктелуі.

3. Антибиотиктердің антимикробты белсенділігінің бірлігі.

4.Микроорганизмдердің антибиотиктерге сезімталдығының механизмі.

5.Антибиотиктерді тағайындау принциптері.

12 - тақырып.

Инфекциялық аурулардың иммунды-алдын-алуы және иммунды терапиясы.

Мақсаты:

Студенттерді иммундыбиологиялық препараттармен (диагностикалық және емдік иммунды биологиялық препараттар, вакциналар, сарысу, иммуноглобулиндер, эубиотиктер, пробиотиктер, аллергендер, диагностикумдар) таныстыру. Оларды алу, маңызы емі және алдын-алуы бойынша білімін жетілдіру.

Дәріс тезистері:

Иммундық алдын алу – жасанды спецификалық иммунитет құру жолымен белгілі бір топтар мен жеке индивидуумдарда жұқпалы ауруларды ескертудің түрі . Иммунизацияның екі түрі болады :

10. Белсенді - белсенді иммунитет түзу мақсатында организмге микроб антигендерін (вакциналар) енгізуге негізделген.

11. Пассивті – жасанды пассивті иммунитет түзу мақсатында организмге спецификалық антиденелері (иммунды сарысулар, гамма - глобулиндер) бар препараттырды енгізге негізделген.

Вакциналар –қауіптілігі төмендетілген микробтардан , олардың өнімдерінен немесе бөлшектерінен дайындалатын, енгізгенде жасанды белсенді иммунитет түзуге қолданылатын биологиялық препараттар.

Вакциналарды негізінде профилактикалық, сирек жағдайда емдік мақсатта қолданылады. Олар белгілі бір талаптарға қатаң жауап берулері керек: иммуногендігі жоғары болуы керек, яғни берік және мүмкіндігінше ұзақ уақытқа сақталатын спецификалық иммунитет түзуі керек; организмге мүлдем қауіпсіз болуы керек, реактогенділігі төмен болуы керек, қосымша қажетсіз реакцияларды туғызбауы керк, сақтаған кезде өзінің иммуногендік қасиеттерін тұрақты сақтаулары керек; кешенді вакциналарға қосылуға мүмкіндіктері болуы керек, басқа да бекітілген халықаралық стандарттарға жауап берулері керек. Антигендерінің құрамына байланысты , бір серовардың антигенінен тұратын моновакциналарды, бірнеше сероварлардың антигендерінен тұратын, поливакциналарды, құрамында антигендер немесе микроорганизмдердің бірнеше түрлерінен, не әр варианттың бір түрінен тұратын кешенді, немесе біріктірілген, не ассоциацияланған (корпускулярлы және химиялық) вакциналарды ажыратады. Біріктірілген вакциналар ретінде алты антигендік компоненттерден тұратын (дифтериялық анатоксин, көкжөтелдік компонент, сіреспелік анатоксин, және сал вирусының үш типі) вакцинаны айтуға болады, “Пастер - Марье” фирмасы өндіреді.Сарысулар мен иммундыглобулиндер. Инфекцияның дамуын организмге дайын антиденелерді ауру дамымай тұрып енгізу жолымен ескерту, сероиммундыпрофилактика деген атау алған. Сарысулар токсинге қарсы және микробқа қарсы деп, сокғысы бактерияларға қарсы және вирустарға қарсы деп тағыда екіге бөлінеді. Сарысуларды ірі малдарды (әсіресе жылқы) сәйкес антигендермен гипериммунизациялау жолымен алады. Сондай – ақ сарысуларды адмдардан – донорлардан да алады. Тәжірибелік мәні бары токсинге қарсы сарысулар, себебі олар адам организміндегі экзотоксиндерді бейтараптайтын бірен – бір зат болып саналады. Токсинга қарсы сарысулардың әсерінің күшін 1 мл антитоксинді бірлікпен (АБ) өлшейді. Күлге қарсы сарысудың 1 АБ – ы, 250 грамм салмағы бар теңіз шошқасына 100 ДЕТ – ін енгізгенде бейтараптайды.Бұл препараттар антиденелердің жоғары титрі бар, бластық заттардан тазатылған және концентрацияланған.Бактерияларға қарсы сарысулар химиотерапия күші дами бастағалы өздерінің мағыналарын жоғалтып алып, қазір сирек қолданылады. Вирустарға қарсы препараттар ерте енгізгенде, инкубациялық кезеңнің соңында және аурудың бірініші күндрінде жақсы нәтиже береді.

Егу әдістері. Егу әсерлілігі:

• Безыгольный (пистолетный)

• Пероральный (таблетки, драже)

• Аэрозольный

Индекс эффективности - отношение числа заболевших или погибших среди невакцинированных

к числу заболевших или погибших среди вакцинированных особей при их инфицировании.

Индекс эффективности

Среди 1000 вакцинированных заболело 10, среди 1000 невакцинированных- 100:

ИЭ= 100: 10 = 10

ИЭ для различных вакцин варьирует от 1,5-2 до 500.

ИЭ гриппозных вакцин 1,,5-2,5, оспенной вакцины- до 500

Календарь вакцинации обязательных прививок и по показаниям

Поствакцинальные (побочные) реакции:

• Местные

• Общие

Степень интенсивности: диаметр отека, гиперемия на месте иньекции, температура\

Сывороточные иммунные препараты

1. Иммунные сыворотки (из крови гипериммунизированных животных (лошади, ослы, кролики) соответствующей вакциной или крови иммунизированных людей (донорская, плацентарная, абортивная)

2. Иммуноглобулины- очищенные и концентрированные иммунные сыворотки

Иммунноглобуллины

Гетерологичные - из крови гипериммунизированных животных (лошади, ослы, кролики) соответствующей вакциной (строго ограничено)

Гомологичные – препараты из крови иммунизированных людей (вирусный гепатит, корь, ботулизм, столбняк)

Активность сывороточных иммунных – в титрах антител (антитоксинов, гемагглютининов, комплементсвязывающих, вируснейтрализующих)

Иммунные сывороточные препараты

• Применяют для специфического лечения и экстренной профилактики

• Основной механизм- связывание и нейтрализация антителами бактерий, вирусов и их антигенов

• Различают: противовирусные, антибактериальные, антитоксические иммунные сывороточные препараты

Моноклональные антитела (МАТ)

• МАТ- используются только в диагностических целях.

Иммуномодуляторы:

Гомологичные: эндогенные (ИФН, интерлейкины, ФНО, миелопептиды и др)

Гетерологичные: леваизол (декарис), циклоспорин А (иммунодепрессант), нуклеинат натрия и др.

По эффекту действия:

- иммуностимуляторы

- иммунодепрессанты

- средства заместительной терапии

По механизму действия:

- вещества, влияющие на Т-систему

• вещества, влияющие на В-систему

• - на систему мононуклеарных фагоцитов.

Диагностические иммунобиологические препараты

• Принцип действия основан на иммунологических реакциях (реакция АГ-АТ, клеточные реакции)

Көрнекті материал:

презентация в «PowerPoint» с фотографиями, схемами, таблицами, фильмами

Әдебиеттер:

Негізгі:

1.Борисов Л.Б. Медицинская микробиология, вирусология, иммунология.- М.: МИА, 2005. - 734 с.

2.Медицинская микробиология, вирусология, иммунология (под ред. Воробьёв А.А) МИА., Москва, 2004.- 690с.

3.Коротяев А.И, Бабичев С.Л. Медицинская микробиология, иммунология и вирусология. - СПб.: Спец. лит, 2000. - 591 с.

4.Медицинская микробиология /Гл.ред В.И. Покровский, O.K. Поздеев. - М.: ГЭОТАР МЕДИЦИНА, 2006. — 1200 с.

5.Тец В.В. Руководство к практическим занятиям по медицинской микробиологии, вирусологии и иммунологии – М.:Медицина, 2002. - 352 с.

6.Компьютерная программа "Диаморф" - "Медицинская микробиология" - атлас-руководство по бактериологии микологии, протозоологии и вирусологии под редакцией акад.проф. Воробьева А.А.

7.Дикий И.Л, Сидарчук И.И. и др. Микробиология. Руководство к лабораторным занятием. Киев, 2004, 583 с.

Қосымша:

1.Борисов Л.Б., Козьмин-Соколов Б.В., Фрейдлин И.С. Руководство клабораторным занятиямпо медицинской микробиологии, вирусологии, иммунологии. - М.: Медицина, 1993.

2.Н.Красилыников А II. Справочник по антисептике. - Минск. - Выс шк.- 1995. - 367с.

3.Галактионов В.Т. Иммунология. - М. - Изд. "РИЦ МДК". - 2000. – 487с.

4.Воробьев А.А. "Микробиология, иммунология". - М.: МИА, 2002.

5.Воробьев А.А., Кривошейн Ю.С., Широбоков В.П. Медицинская и санитарнаямикробиология. - М.: Издательский центр "Академия" – 2003. – 464 с.

6.Аравийский Р.А., Горшкова Г.И. Практикум по медицинской микологии. - С-Пб. - 1995. - 50 с.

7.Всант P., Мосс У., Уивер Р. Определитель нетривиальных патогенных грамотрицательных бактерий (аэробных и факультативно-анаэробных). - М.: Мир, 1999. – 791 с.

8.Внутрибольничные инфекции // Под ред. Р.П.Венцелла. - М.:Медицина, 1990.- 656 с.

9.Саттон Д., Фотергилл А., Ринальди М. Определитель патогенных и условно-патогенных грибов. - Изд. Мир, 2001. - 470 с.

10.МаянскийА.Н.Микробиология дляврачей. - Нижний Новгород: Издательство Нижегородской государственной медицинской академии, 1999. — 400 с.

11.Котова А.Л. Клиническая микробиология: Методические указания.-Алматы, 2004.- 162с.

12.Тец В.В. Справочник по клинической микробиологии – СП Стройлеспечать. – 1994.– 224 с.

13.Определитель бактерий Берджи /Под ред Д.Хоулта, Н.Крига, П.Снитаи др.// М.: Мир, 1997. - в 2 томах.

14.Вопросы общей вирусологии, под ред. Кисилева И.О. Санкт- Петербург, 2007, 375 с.

15.Поздеев О.К. Медицинская микробиология: Учеб. О.К.Поздеев; под ред. В.И.Покровского.-2-е изд.испр.-М.:ГЭОТАР-МЕД,2004.-768 с

Қазақ тілінде:

Негізгі:

1. Медициналық микробиология , Алматы,2011,683 б Рамазанова Б.А, Кудайбергенұлы К.К редакциялаумен.

2. Б.А. Рамазанова, А.Л. Котова және т.б. Микроорганизмдер морфологиясы.(оқу- әдістемелік құрал) Алматы,2007, 131б.

3. Б.А. Рамазанова, К.К Құдайбергенұлы, А.Л Котова. Инфекция туралы ілім.(оқу-құралы) Алматы 2007,111 б .

4. Б.А.Рамазанова, А.Л Котова және т.б. Микроорганизмдер физиологиясы. (оқу - әдістемелік құрал). Алматы,2007, 126 б.

5. Б.А. Рамазанова, А.Л Котова және т.б. Микроорганизмдер экологиясы. (оқу- құралы). Алматы, 2007, 95 б.

6. Б.А. Рамазанова, А.Л Котова және т.б. Микробтарға қарсы қолданылатын препараттар (оқу- құралы) Алматы, 2007.,47 б.

7. Микробиология және вирусология (жалпы бөлімі): Оқу құралы /Ү.Т.Арықпаева, К.Х.Алмағамбетов, Н.М.Бисенова, Н.Б.Рахметова, Г.Д.Асемова, Койшебаева К.Б., Бисимбаева С.К., Калина Н.В./. 1-ші басылым. (Медициналық және фармацевтикалық мамандық бойынша жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы) - Астана, 2005. – 208 б.

8. «Микроорганизмдердің морфологиясы» оқу құралы, Астана, 2004, 32б.; Микробиология және вирусология (жеке бөлімі): Оқу құралы /Ү.Т.Арықпаева, К.Х.Алмағамбетов, Н.М.Бисенова, Ә.Ө.Байдүйсенова, Н.Б.Рахметова, Г.Д.Асемова /1-ші басылым. (Медициналық және фармацевтикалық мамандық бойынша жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы) - Астана, 2006. – 199 б.

Қосымша:

1.Жалпы микробиологиядан лабораториялық сабақтар бойынша оқу-әдістемелік құрал (А.Л. Котованың ред.). – Алматы, 1997.

Қазақ тілінде:

Негізгі:

1.Richard V Georing, Hazel M Docrell, Mark Zukerman, Derek Wakelin, Ivan M Roit, Cedric Mims,Peter L Chiodini “Medical Microbiology”,4^th Edithion, 2008, UK, p.656.

2.Jacquelyn G Black “Microbiology”,7 ^th ,WILEY,2010,p.846

3. Patric R Muray,Ken S Rosenthal, Michael F Pfaller “Medical Mcrobiology”,5^th Edithion, 2008,p.962

4. Cedric Mims, Hazel M Docrell, Richard V Georing , Ivan M Roit, Derek Wakelin, Mark Zukerman, “Medical Microbiology”,3^th Edithion, 2004, ELSEVIER MOSBY, p.659.

5. Geo F Brooks,Kaaren C Carroll, Janett S Butel, Stephen F Morse,24^th Edithion, JAWETZ,MELNICK&ADELBERG^S

6. Mark Gladwin, Bill Trattler, “Clinical Microbiology”, 4^th Edithion, MedMaster, Miami, 2007, p.393.

7. Anathanarayan R., Paniker C.K.J. Text book of microbiology. Orien Longman. Seven edition, 2005.

8. Medical microbiology. Ed.by Inta Ozols. Elsevier Mosby, 2004.

Қосымша:

1.Robert M Diamond “Designing Assessing Courses and Curricula”, 3^th Edithion,Jossey-Bass,2008,p.487

2.Patric Leonardi “Microbiology Study Guide: Key Review Questions and Answers”, Silver Educational Publishig,2005,p.78

3.N.Cary Engelberg,Victor DiRita,Terence S Dermondy, “Mechanisms of Microbial Disease” , 4^th Edithion,Lippincton Williams&Wilkins,2007,p.762

4.William F Strohl, Harriet Rouse, Bruce D Fisher, “Microbiology”, Lippincton^s,2001,p.516

5.Jawetz, Melnic & Adelberg. Medical microbiology. Singapore. 2004.

6.Arora D.R. Text book of microbiology. CB. 2001.

7.William A. Stradit, Harriet Rouse, Bruce D. Fisher. Microbiology. 2001, Lippencott, Williams and Wilkins

8.Black Jacquelyn G. Microbiology. Principles & Applications, 1996 by Prentice-Hall, New Jersey

9.Medical microbiology. An introduction to Infectious Diseases. Ed. by Ryan Kenneth J. Appleton and Lange. Stamford, Connecticut, 1998.

10.Toni Hart, Paul Shears. Atlas de Roche de Microbiologie. - Paris., 1997.- 314р.

Бақылау сұрақтары (кері байланыс):

1.Иммундыбиологиялық препараттар түсінігі

2.Диагностикалық және емдік иммундыбиологиялық препараттар

3.Вакциналар, сарысулар, иммуноглобулиндер, эубиотиктер, пробиотиктер, аллергендер, диагностикумдар.