1.1А сурет – темір корпусы бар газоразрядтық есептеуіш: — есептеуіш корпусы (катод);

1.1 б— есептеуіш жібі (анод); 3 —шығарулары; 4— изоляторлар.

Газоразрядтық счетчик (ГС) жердiң радиоактивтi жұқтыруларды табуға және (ДП-5В, тағы басқалар) объекттер үшiн қолайлы құралдардағы ион шығару детекторы ретiнде қолданылады. Газ разряды есептеуiш үлкен өлшемді тұрақты кернеу қосылған жіңішке коаксиалдық жібі бар металл цилиндр болып табылады. Электродтардың аралық кеңiстігі төмендетiлген қысыммен оқшау газдарын қоспасымен толтырылған. ГС-тың ИК-дан маңызды айырмашылық ГС-ке газдағы құбылыс есебiнен екпiндi иондауды иондаған тоқтың күшейтуiн қолданылады. АҚ жүйесінде радиациалық тексерудің негізгі құралы болып ДП-5В (А, Б) және ДП-ЗБ доза қуатын анықтайтын құрылғылар саналады..

2. Құрылғылардың классификациясы және олармен жұмыс істеу тәртібі. ДП-5В доза қуатын өлшеуіш жергілікті радиациясын өлшеуге және объекттердің сыртқы бета-жұғуын және жұғудың деңгейлерін анықтайды.

Гамма-сәулеленудi экспозициялық дозаның қуаты анықталады - құралдың (зонд) детекторлауын блок орналастырған ортаның нүктесi сағатқа немесе (мР/с, Р/с) сағатқа рентгендегi сол үшiн. диапазоны - радиометрдiң өлшеулерi - 0,05 мР/с 200 Р/с бөлiнген 6 төменгi диапазондарға диапазонының аспаптың сезгiштiгiнiң жоғарылатулары үшiн (9.1 кесте).

9.1 кестесі – ДП-5В Рентгенометрдің өлшеу поддиопозондары

Поддиапазон	Тоқадарғыштың қолқасының күйі	Шкала	Өлшем бірлік	Өлшеу шегі
I	200	0-200	Р/ч	5-200
II	Х1000	0-5	мР/ч	500-5000
III	Х100	0-5	мР/ч	50-500
IV	Х10	0-5	мР/ч	5-50
V	Х1	0-5	мР/ч	0,5-5
VI	Х0,1	0-5	мР/ч	0,05-0,5

Гамма-сәулеленудiң дозалардың қуаттарының өлшемiнде және 0,05 мР/с 5000 мР/с есептеуге шектердегi жиынтық бета- және гамма-сәулелену тиiстiге келесi көбейтумен апарады - төменгi диапазонды коэффициент, (5-200) төменгi шкала бойынша Р/с дозалардың қуаттарының шамасының есептеуi 5 пен 200 дін аралығындағы. 2-шi төменгi диапазондар, құралға құлақ телефондары көмегiмен дыбыстық индикациясы болады. Актив табылуда - телефондардағы жұқтыруды ного шертулер тыңдалады, және де олардың жиiлiгi гамма-сәулеленудi дозаның қуатының үлкеюiмен үлкейедi.

Құралдың жұмысқа қабiлеттiлiгi (зонд) детекторлауды блок қуыста нығыздалған бақылау бета- препаратымен тексередi. Құралдың қоректенуi 1,6 Пмц-шының түрдiң үш элементтерiмен iске асады, шәкiлдiң жарықтандыруы үшiн екiсi құралдың схемасының қоректенуi үшiн 40 сағ-шi оның ағымда жұмыс iстеуiн қамтамасыз ете қолданылады.

Сурет 7.2 - ДП-5В доза қуатын өлшегіш: 1 – өлшегіш пульт; 2 – иілмелі кабель; 3 – детекторлы блок; 4 – қорытынды қайнар көзі; 5 – микроамперметр шкаласының жарықтану тумбрі; 7 –диапазон ауыстырушысы; 8 – көрсеткіштерді өшіретін кнопка.

ДП-5В құрылғысының жұмысқа әзiрленуi төмендегiдей болады. Қалау жәшiгiнен құрылғыны алып, қораптың қақпағын ашып, белбеулердi оған қосарлап, полярлықты сақтай отырып қоректену көздерiн орнату керек. Төменгi диапазондарды ауыстырып қосқыш қара үшбұрышқа (тәртiп ) қарсы орнатылсын, бұл ретте құрылғының нұсқағышы шкалада белгiленген режимдi секторында тоқтауы керек. Егер бұл болмаса, қоректену көздерiн алмастыру қажет. Содан соң бета-препарат құрылғының жұмысқа қабiлеттiлiгi тексерiлсiн, зондының бұрылатын экранын "К" жағдайына қойсын, бас телефондарды қоссын және дәйектi түрде, ептеген тоқтаумен, төменгi диапазондардың ауыстырып қосқышының құлағын барлық жағдайда Х1000-нан ХО-ға ауыстырсын, 1. Егер құрал iске жарамды болса, телефондарда шертулер болады. Құрылғы нұсқағышының мөлшерден шығуын болдырмас үшін, көрсетулердi тастау кнопкасын басу керек. Х1О төменгi диапазонындағы құрылғының көрсетулерiн формулярдағы жазумен салыстыру. Егер олар мүмкiн қателiктер шекарасынан аспаса, құрылғыны қолдануға болады. Экранды "Г" жағдайында орнатып, төменгi диапазондарды ауыстырып қосқыштың құлағын қара үшбұрышқа қарсы жағдайында орнатылсын. Құрылғы жұмысқа сай.

Зонд экранының айналасындағы гамма-радиациясы деңгейлерiнiң өлшемдерiн алу үшiн "Г" жағдайына қоямыз. Құрылғы құлағы жағына қарай төмен керілген зондты жерден 1 м биіктікте ұстап тұрады. Өлшемдер микроамперметрдiң нұсқағышы ауытқымайынша және шкала шектерiнде тоқтамайынша, 200, Х1000, Х100 төменгi диапазондарында дәйектi түрде жүргiзiледi. Құрылғының көрсетулерi төменгi диапазонның тиiстi коэффициенттеріне көбейедi (200 төменгi диапазонынан басқа).

Объектілердiң гамма-жұқтыру анықтамасы әдетте ереже бойынша жұқтырылмалған немесе нашар жұқтырылған жерде немесе қорғаныш ғимаратында өндiрiледі. Зонд "Г" жағдайына бекiтiледi, бас телефондары қосылады. Есептеу барысында зонд объекттiң бетiнен 1 см қашықтық өлшемде орналасады.

Құрылғы зонды экраны объектісінiң бетiнiң бета-жұқтыруын табу үшiн "Б" жағдайына қоямыз. Өлшемдер объекттен 1 см қашықтықтарда жүргізіледі. Құрылғы көрсетулерiнiң ылғи бiр төменгi диапазонындағы үлкеюі, гамма-сәулеленудегі көрсетулермен салыстырғанда, бета- жұқтырудың бар болуын куәландырады.

Сәуле түсiрулерді дозиметрлiк бақылау үшiн дозаның өлшеуiштерiнiң комплекттерi ИД-1 және ИД-11 қолданылады, сонымен бiрге ДП-22В (ДП-24) комплекттерiнің дозиметрлерi.

ДП-22В (ДП-24) жеке дозиметрлерiнiң комплектi тiкелей көрсететiн ДКП-50А қалта дозиметрлерi көмегiмен гамма-сәулеленудiң жеке дозаларын өлшеу үшiн арналған. ДП-22В (ДП-24) комплектіне 50 (5) дана ДКП-50А жеке дозиметрлерi кiредi, ЗД-5 (6) заряд құрылымы, техникалық құжаттама және қалау жәшiгi (4-шi сурет). ДКП-50А дозиметрі (9.2-шi сурет) дозиметрге кiрiстiрiлген шкала бойынша 2 ден 50 диапазон аралығында гамма-сәулеленудiң жеке дозаларының өлшемiн қамтамасыз етедi. Өлшеу қателiгi өлшенетiн дозадан 10 % аспайды. Дозиметрдiң өздiгiнен дәрежесi бір тәулікте екi бөлулерден (4 Р) аспайды. Құрылғы ұқыпты қатынасты талап етедi. ДКП-50А дозиметрiнiң заряды ЗД-5 заряд құрылымынан өндiрiліп алынады. ЗД-5 қуат көзі екi қайнардан 1,6 ПМЦ-У-8 iске асады. Қуат көзі қайнарының бір комплектісі жұмысының ұзақтығы кемiнде 30 сағатқа созылады. Бір ДКП-50А дозиметрінің салмағы – 30 г.

Дозиметрді жұмыс жағдайына келтіру үшін қажет: дозиметрдiң қорғайтын қалпағын және ЗД-5 заряд ұясының қалпағын бұрап алу; ЗД-5 кернеу реттеуiшiнiң тұтқасын солға толтыра бұру; заряд ұясына дозиметрдi қою; дозиметрді басып және, окулярға қарай отырып кернеу реттеуiшінiң тұтқасын байсалды айналуымен сағат тілі бойынша "0" шкалаға жіп суретiн орнату; заряд ұясынан дозиметрдi суырып алу; дозиметрдiң қорғайтын қалпағын және заряд ұясының қалпағын бұрау.

Иондайтын сәулелену дозасының өлшемi өтетiн жарықта окуляр арқылы дозиметрдiң шкаласы бойынша бақылау жолымен жүргізіледі.

1.2 – сурет. Дозиметр ДКП-50А: а — жалпы түрі, б — шкала, в - ДП-22В жеке дозиметрінің комплектісі: 1- қалау жәшiгi; 2 —ДКП-50А дозиметрі; З –3Д-5 заряд құрылымы.

ИД-1 жеке дозиметрлерінiң комплектiсі гамма-сәулеленудiң жеке дозаларының өлшемi үшiн арналған. Комплекттiң құрамдарына кiредi: ИД-1 дозиметрлерінен 10; ЗД-6 (пьезоэлектриялық түр) заряд құрылымы; 10 ұяларға штативы бар футляр; техникалық құжаттама. ИД-1 дозиметрінiң өлшеу диапазоны 20-дан 500 рад-қа дейін. ИД-1 дозиметрлерінiң конструкциясы ДКП-50А конструкциясына ұқсас.

ИД-11 дозасының жеке өлшеуiштерiнiң комплектiсі ИД-11 дозасының жеке өлшеуiштерiнiң комплектiсі гамма және нейтронды сәулеленудің жеке дозаларын тiркеу үшiн арналған және ИД-11 дозасының 500 жеке өлшеуiштерiнен тұрады, ИУ-1 өлшеу құрылымда бес қалау жәшiктерiнде орналасқан, екi қоректендіру кабелдерi, техникалық құжаттама және қордағы бөлшектер.

Гамма және аралас гамма-нейтронды сәулелену дозаларының тiркелуi күмiспен белсендiрiлген алюмофосфат шынысы көмегiмен iске асады. Тiркеулi дозаның өлшемi ИУ-1 өлшегіш құралының көмегiмен 10 нан 1500 рад аралығындағы диапазонда өндiрiліп алынады. Сәулелену дозасы периодты сәулеленуде жинақталады және дозиметрде 12 ай iшiнде сақталынады. ИД-11-дің салмағы 25 г-ға тең (9.3-шi сурет).

ИУ-1 өлшегіш құралы стационарлы және дала шарттарында да қолданыла алады. Оның қоректенуi 220 В кернеуiмен айнымалы тоқтың желiсiнен, сонымен бiрге 12 немесе 24 В аккумуляторлар кернеуімен iске асады. Өлшеуіш құрылғының салмағы-18 кг.

Қорғалған жердің сыртындағы гамма-сәулеленудi және АҚ басқару пунктін табу үшiн ДП-64 индикатор-сигнализаторы қолданылады.