Сызба 1.3.2 Көне антикалық философия Антикалық философия

Туған жылы, негізгі еңбектері

Таным мәселесі

Жан туралы ілім

Мемлекет туралы ілім

Левкипп,

Б.з.д. 5 ғ. «Ақыл туралы».

Білім сезімді (қараңғы), ол интеллектуалды (жарық) және атомдарға жету мүмкінсіздігі арқылы ақылға негізделіп нағыз табиғат затына енуі.

Жан – атомдардың уақытша бірігуі. Ол денені қозғалысқа әкеледі. Жан екіге бөлінеді: ақылды және ақылсыз.

Мемлекет азаматын құру – бұл тәрбие. Саяси іскерлік бұл адамның табиғатқа «қосқан» үлесі.

Демокрит

Б.з.д. 5 ғ. «Ұлы әлем құрылысы»

Құбылысты тану мәселесі – философиялық танымның негізгі мағынасы. Демокриттің айтуынша, «Персия ханы болғанша, бір себепті түсіндірмені табу».

Жан — от стихиясынан туындауы — бүкіл денеде таралған ерекше ұсақ дөңгелек және тегіс атомдардан тұрады. Демокрит адам ағзасының жүйесі мен ғарыш арасында үйлесімдікті жүргізіп, алғаш «микрокосм» терминін қолданды.

Ең үздік мемлекет – демократия, жеке қызығушылықтан мемлекет қызығушылығы жоғарғы орында, бұл – заңдылық.

Сократ

Шамамен б.з.д. 470 - 399. Өмірбаяны мен ілімі: «Диалогтар», «Сократ жайлы еске түсіру» /Ксенофон/.

Майевтика әдісін — білімнің тууына көмектесетін өнер дейді. Сократтың түсінігінше, әлемнің негізгі әмбебаптылығы оның объективті тектік ішкі мазмұны ретінде шығады, пікір-талас арқылы шындыққа жету, ол өткеннің рационалды – логикалығын білдіреді.

Адам – ол оның жаны таным – жанның жерге жеткенге дейін өткен өмірін еске түсіру. Жан туғанша, ол идеялар әлемінде толып, біліммен сусындайды.

Демократиялық мемлекет, негізгі - әділ заңдар.

Билік «таңдаулы», әділ, мемлекетті басқару өнеріне қанық адам ғана ие болуы керек.

Платон

Б.з.д. 428 немесе 427 – 348 немесе 347. Платон шығармашылығы — жоғары көркемдік диалогтар; соның ішінде маңыздылары: «Сократ апологиясы », «Федон», «Пир», «Федр» (идея жайында ілім), «Мемлекет», «Теэтет» (таным теориясы), «Парменид» және «Софист» (категория диалектикасы), «Тимей» (натурфилософия).

Таным ол анамнез - денемен бірігу алдында оны пайымдауын, жанның идея жайында естелігі дейді. Идеяға махаббат (Эрос) — рухани шыңға шығудың қозғаушы мәселесі. /anamnesis – гр. Сөзі еске түсіру/.

Платон адам жанын атқосшы (ақыл) айдаған ақ пен қара ат жегілген екі доңғалақты арбаға теңейді (адамның асыл және пасық ойлары). Атқосшы пасық бастаманы тежегенде, жан көтеріліп құдайлармен бірге нағыз болмысты пайымдай алады. Платон құдайлар жанынан басқа 9 дәрежелі адам жанын санаған: дананы, ханды, тәжірибелі қайраткер, емдеушіні, көріп келушілікті, ақын мен суретшіні, қолөнершіні, софистті, тиранды және жануарлар жанын есептеген.

Мінсіз мемлекет Шындық пен Игілікке негізделіп құрылуы керек, ал бұл қасиеттер философтарға тән болғандықтан, мінсіз мемлекетті философ басқаруы тиіс. Мемлекет – полисті адам жанының үлкейтілген түрі деп қарастырған ол жанның бөлшектерінің мөлшеріне байланысты, осы мемлекетте өмір сүретін адамдары үш топқа бөледі, қолөнершілер жұмыс істейді, жауынгерлер қорғайды, бәрін әділ дана философ басқарады. («мемлекет»).

Аристотель

Б.з.д. 384., Стагира,

Б.з.д. 322.

1.Логика «Органон» «Категория», «Түсіндірме», «Аналитика», «Топика»;

2. «Метафизика»;

3.«Физика», «Аспан жайында», «Метеорология», «Пайда болу және жойылу жөнінде», «Жануарлар тарихы»;

4. «Этика», «Саясат», «Афиндік саясат», «Поэтика», «Риторика».

Таным теориясы – ғылым теориясы болып табылады (эпистема) – болмыс туралы ғылым классификациясы. Теориялық ғылым философия ғылымымен келіседі. Тәжірибелік ғылымдар (этика, поэтика, саясат). Категория ішінде ең негізгісі – мән. Бірінші мән ретінде нақтылы өмір сүріп жатқан жеке заттарды жатқызады.

Уақыт – қозғалыстың саны. Санды есептейтін адамның жан дүниесі ғана. Олай болса, ол – жан дүниенің қасиеті ғана. Шын дүниеде қозғалыс қана бар. Тіршілік әлемінде, Аристотель оған материя және форма тұрғысынан қарайды. Тірінің денесі материядан тұрса, жаны формадан тұрады. Тіршіліктің жаны оның ішкі энтелехиясын құрайды да, белгілі бір мақсатта қозғалтып дамытады.

Дүниедегі тіршілік негізінен үшке бөлінгеннен кейін, Аристотель жанды үшке бөледі:

1. Өсіп - өнетін жан

(өсімдіктер әлеміне тән)

2. Сезінетін жан (жануарлар әлеміне тән)

3. Ойлайтын жан (адамдарға тән)

Саясатта Аристотель мемлекеттік құрылымды классификациялық түрге бөлді: ол монархияны, аристократияны және саясатты (орташа демократияны) жақсы түрге жатқызды, жаманға – тиранды, олигархтарды, охлократияны жатқызды.