4. Ххі ғасырдың әлеуметтік туризм негізінің даму тенденциялары.

Енді қадам басқан ХХІ ғасырдың алғашқы 10 жылдығындағы әлемдік туризмнің дамуының негізгі тенденциясын бағдарлау – Бүкіл әлемдік туристік ұйым аналитиктерінің ісі Жоғарыдағы информацияның барлығы Бүкіл әлемдік туристік ұйымның Европа аймағы бойынша өкілдің көмекшісі А.Шлевковтың 2001 жылдың қазан айында Алматыда өткен «Экотуризм – ХХІ ғасырда өтпелі экономикалы ТМД, Қытай және Моңғолия секілді елдердің тұрақты дамуының құралы» деген тақырыпта өткен семинарда жасаған баяндамасынан алынды.

Онда әлемдік туризмнің басты аймақтық даму тенденциялары ретінде төмендегі ағымдар аталды:

1. 2020 жылға қарай аймақаралық туризмнің жалпы көлеміндегі үлесі: Оңтүстік Азия – 85%, Таяу Шығыс - 65%, Африка - 43%, Америка - 38%, Европа 15% болмақ;

2. 2020 жылға қарай туристік рыноктың маңызды нысандары: күншуақ пен жағажай, спорттық туризм, хикаялы туризм, табиғи туризм, мәдени туризм, қалалық туризм, ауылдық туризм, тақырыптық парктер, конгрестік туризм, алыс сапарлар, спорттың қысқы түрлері, спорттық судағы түрлері болмақ;

3. туристік бағдарламалардың жеке және жалпы түрлері араласады, электронды технологиялар басым қолданылады, тур тұтынушыларының шарттары басым болады, туристік сұраныстан ерекшелене түседі;

4. туристік рынок туристік өнімнің үш түріне бағытталады:

а) ойын-сауық, өте әсерлі көріністер, ағарту;

ә) туристік орталықтар өз абыройларының артуына көбірек көңіл бөледі;

б) туристік ұйымдар азиялық туристердің келуіне құлықты болады;

5) туризмнің тұрақты дамуын және туризмдегі «әділ сауданың» болуын қамтамасыз ету; тұтынушылардың өсіп келе жатақан әлеуметтік-экономикалық санасы мен туристік өнімдерді белсенді пайдалануға ұмтылу арасындағы қарама-қайшылық;

6) ХХІ ғасырдың жақын арадағы 10 жылындағы ұлттық туристік ұйымдардың басым бағыттары:

а) мақсатты бағыт күшейеді; көтеріледі және маркетингтің өктемділігі артады;

ә)өнімдерді саралау, олардың сапасы мен бағасы арқылы бәсекелестік басымдылыққа жету үшін үнемі ұмтылыста болу;

б) туризм ұзақ та игілкті болуы үшін туризмді тұрақты дамыту қажет;

в) мемлекеттік бақылаудың азайып, мемлекеттік-меншіктік бәсекелестікті артыру;

7) Бүкіл әлемдік туристік ұйым ұлттық туристік ұйымдарды зерттей келе төмендегідей құбылыстарды айқындады:

а) ұлттық туристік ұйымның 78%-ы маркетингтік іс-әрекетін туристік рыноктың шешуші бағыттарына жұмылдырады;

ә) ұлттық туристік ұйымның 77%-ы өз маркетингтік іс-әрекетін сегменттік рыноктың неқұрлым тиімді түрлеріне бағыттайды;

б) ұлттық туристік ұйымның 88%-ы өз маркетингтік іс-әрекетін шет елдерге кеңейткен;

в) ұлттық туристік ұйымдардың 90%-ы өз кооперативі маркетингін жеке сектормен көбейткен;

г) ұлттық туристік ұйымдардың 77%-ы өктем маркетингтік саясат ұстанады.

6-ТАРАУ . Туризмнің Ресей Империясындағы дамуы.

Ресей империясындағы туризмнің ұзақ тарихы бар, егер «шет ел туризмі» деген ұғымының қазіргі түсінігін басшылыққа алатын болсақ орыс дворяндарының шет елге шығуы ХҮІІІ ғ. басынан басталады. Олардың сапарларын «туристік» деп атауға әбден болады, себебеі дворян шет елге барғанда ақша табу үшін емес , білім және әсер алу үшін жолға шықты.

Ресей ішінде немесе шет елге арнайы ұйымдастырған ұжымдық сапарлар алғашқысы деп зерттеушілер 1777 жылы Москвада Вениамин Генш ұйымдастырған «жат елдерде мүмкін болар саяхаттардың жоспарын» санайды. Бұдан ерте мұндай саяхат болады деген құжат табылған емес. Сондықтан да В.Генштің «Жоспарын» Ресей туризмінің тарихының басталуы кездейсоқ жеке адамдардың уақыт өткізу емес алғашқы ұйымдасқан қимыл қозғалыстын бастамасы болып есептеледі.

1977 жылығ желтоқсанда «Московские ведомотидің» түрлі хабарларждыңқатарында ғазет беттерінен «Жат елдерге мүмкін болар саяхаттарды ерекше адамдардың талар етуі бойынша В.Генш мазмұнды да игілікті істі бастап отыр» деген айдармен мақала шықты. Ұйымдастыру ісінің барлығын өз мойнына алған «Жоспар» авторының ресейліктерді Батыс Европа елдеріне топ құрып сапар шегуге алғашқы шақыруы осылай деп аталды.

В.Генштің Москвада пансионы болды, 20 жылдан астам уақыт бойы жасөспірім ұлдардың тәрбиесімен шұғылданды. Ол өте білімдар адам болған, шет елдің бірнеше акдемиясында жұмыс істеп саяхаттың жастар тәрбиесіндегі маңызын саналы түрде біліп, Европаны бірнеше мәрте аралаған.

Саяхаттарға бірнеше маңыз беру оның «Жоспарынан» бастау алады, онда: «Сәби санасын тек қана ғылыммен толтыруға риза емеспін, біз олардың жүрегін мейірбанды іске дағдыландырып, оған әлемге пайдалы саяхаттар жасау арқылы жетуге болады. Олар жат жерлерден көрген есте қаларлық керекті білімдерді өз Отанында пайдаға асыруы керек» деді.

Генш «Жоспарында» немістің не итальянның немесе француздің бір-бір университетіне қысқа оқу курсымен сапар шегуді жобалады.

Университеттерді көріп болғаннан соң Швейцария, Италия және Франция елдерін аралап, ол елдердің көркемөнерімен танысып, фабрика ісін жолға қоюды мақсат етіп еді. Саяхатқа қатысушы әрбір адам В.Геншке, яғни саяхатты ұйымдастырушыға контрактыда белгіленген гонарарды төлеуі керек болды.

В.Геншің «Жоспары» ХҮІІІ ғасырдың соңғы ширегіндегі шет елге туристік саяхат ұйымдастырудың алғашқы ұсынысы болумен қатар онда топ-топ адамдар тәжірибелі жетекшінің бастауымен Батыс Европа елдеріне ұжымдық сапар жасауы керек болатын.

ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап Европадағы жеке-дара жүрген саяхат сүйерлер бастарын біріктіре бастады. 1875 жылы Лондонда әлемде алғаш болып тауға саяхаттауды жақсы көретін бірлестік – Ағылшынның альпинистік клубы құрылды. Ағылшындардың ізін ала ХІХ ғаысрдың 60-жылдарында альпинистік клубтар Австрияда, Италияда, Швейцарияда ұйымдаса бастады. ХІХ ғ. 90-жылдарының басына қарай мұндай клубтар көптеген Европа елдерінде және АҚШ-та құрылып, оларға мүше болып тартылғандардың саны 120 мыңға жетті.

Европаның барлық альпинистік клубтары таулы жерлерге саяхат ұйымдастыруымен қабат тауларды зерттеп-зерделеумен де шұғылданды. Ресейдегі тауды жақсы көретіндердің алғашқы бірлестігі Тифлисте пайда болды. 1877-1878 жылдарда Тифлистің зиялы қауымы клуб ұйымдастырып, ол, «жаратылыстану әуесқойлары мен альпинистік Кавказ клубының қоғамы» деп аталды. Ол ресми түрде орыс неографиялық қоғамының кавказ бөлімшесіне қарады. Ол қоғамның мүшелері өз мәжілістерінде түрлі тақырыптарға арналған баяндамалар жасап тұрды.

Бұл клубтың белсенді мүшелерінің бірі атақты Кавказ зерттеушісі А.В.Пастухов болды, оның есімімен Эльбрустың 5000метріндегі тас алаң «приют Пастухова» деп аталды. Дегнемен де бұл клубтардың мүшелерінің саны 40- тан асқан емес, клуб мүшелерінің белсенділігі 2-3 жылдан соң кеми бастап, 1884 жылға қарай олардың барлығы жұмыс істеуін тоқтатты.

ХІХ ғ. аяғына қарай ресейліктер арасында Қырымның таулары ерекше қызығушылық тудырды. Бұл қызығушылық 1890 жылдың 25 қантарында Одессада Қырым тау клубының құрылуына әкеліп тіреді. Ішкі істер министрлігі бекіткен клуб жарғысында алдарына төмендегідей міндеттерді қоятының баяндады:

1. Қырым тауларына ғылыми зерттеулер жүргізіп, ол жөнінде жиналған мәліметтерді тарату;

2. Тауларға ғылыми немесе өнерлік мақсаттармен келетін жаратылыстанушылар мен суретшілердің тауларға келуін, оларды зерттеуін қолдау;

3. Жергілікті ауыл- шаруашылық салаларын, бағбандықты және ұсақ тау өнеркәсіптерін қолдау;

4. Тауда сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарларды қорғау.

Қырымның тау клубы бірінші жылдан-ақ геология, география, флюра, фауна, этнография, археология, тарих жөнінде мәліметтер жинап, ол материалдарды баспа бетінде жариялап, Қырымды Ресейдің туристік ауданы ретінде насихаттауды міндет етіп қойды. 1891 жылы «Қырым тау клубының » алғашқы саны жарық көріп, бұл тұрақты басылым 25 жыл бойы жарияланып тұрады.

Клубтың даңқы жылдан-жылға арта түсіп, олардың экскурсиялық белсенді іс - әрекеті Ресейдің басқа қалаларында клубтың жаңа бөлімшелерінің ашылуына жетеледі. Клуб бөлімшелерінің негізгі іс - әрекеті экскурсиялар ұйымдастыру болды. 1895 жылдың 15 сәуірінде петербургте Велосипедист туристер қоғамының құрылтай жиналысы болды. Құрылтайдың 27 мүшесі қоғамның іс-әрекетін басқаратын комитет сайлап, комитет қоғамның іс-әрекетінің бағдарламасын жасаумен шұғылданды. Велосипедист туристер бірлестіктерінің пайда болуының негізгі себебі ХІХ ғ. аяғына қарай Ресейде екі дөңгелекті велосипедтердің кең таралуы болса, велосипед ол кездегі дәулетті аламдардың серуеніне ғана қызмет етіп қойған жоқ, көптеген адамдардың қала сыртына ұзап шығып сейіл құруына ыңғайлы құрал бола бастады

7-ТАРАУ. КСРО — ТУРИЗМНІҢ ДАМ (19і7-1919 ЖЖ.)

• Соғысқа дейінгі саяхат.

• Соғыстан кейінгі туризм шаруашылығы.

• Туризм және экскурсия советінің құрылу құрлымы.

• 20- ғасырдың 70-ші жылдарындағы СССР дегі туристтік қозғалыс.

1917 жылғы революциядан кейін де Ресейде туризм мен эк-скурсияның дамуы жалғаса берді. Ол әсіресе жалпы білім беретін мектептерде болды. Оқу ағарту халық комиссариаты құрыла салысымен, Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасы халық комиссары А. В. Луначарский профессор И.И. Полянскийді шақырып алып, 19і7 жылға дейін өткізіп жүрген сабақтарын - солтүстік облыстардың мұғалімдеріне жа-ратылыстану бойынша экскурсия жүргізу жөнінде курстар өткізуін өтінді. Халық ағарту комиссариаты революцияға дейін жинақталған қысқа экскурсиялық дайындықтың тәжірибелерін осылайша пайдалана білді.

1919 жылдан бастап қала сыртындағы жаратылыстану — тарихи станциялары құралып, онда оқушылар тәжірибелі пе-догогтардың жетекшілігімен экскурсиялар өткізуге қатысты. Жаратылыстану — тарихи бағыттағы ұйымдармен қатар бала-ларға эстетикалық және гуманитарлық тәрбие беретін гума-нитарлық станциялар да ашыла бастады. Бұл станциялар гума-нитарлық сипаттағы мұражайларға, архитектуралық ескерткіш-терге, қалалардың көрікті жерлеріне экскурсия жасады.

КСРО-да жаппай туристік қозғалыс 20-жылдардың аяғынан басталады. 1929 жылға қарай Туристердің ресейлік қоғамы ел-дегі туристік қозғалыстардың жетекші орталығына айналды. Қоғамға мүше ретінде енген көптеген жұмысшылар оны Ре-сей Кеңестік Социалистік Федерациясының пролетарлық ту-ризм қоғамы деп қайта атауды талап етті. Қоғам 1929 жылдың 30 қарашасынан бастап жұмысшылардың талап етуіне қарай аталды. Қоғамның төрағасы болып тауда саяхат жасаудың шебері Н. В. Крыленко тағайындалды.

Жарлықға қоғамның төмевдегідей міндетгер қоятынын жазды:

а) еңбеккерлер арасында ұйымдасқан туризм идеясын таратып, еңбек демалысын мәдениетті өткізуді қамтамасыз ететін өзіндік саяхаттар жасап, өз елі және басқа елдерді өз көздерімен көріп хабардар болатын, КСРО халықтарымен қарым-қатымен ж асауға жағдай туғызуға, адамдарға керкем дағдылар мен табиғатқа деген сүйіспеншілігін артгыруға, денсаулықтары мен мінез-кұлықтарын шынықтыруға бағытталады;

ә) туризмге кең үйымдасқан қоғамдық қозғалыс сипатын дарыту;

б) туризмнін техникаларын оқып-үирену және жақсарту;

в) туристерге үйымдасқан өзара көмек көрсету;

г) туризмді әскерилендіру арқылы КСРО-ны қорғауға көмек көрсету;

д) саяхат кезінде туристермен қоғамдық жүмыстар ұиымдастыру;

е) туризмге өлкетанудың элементтерін енгізу [45; 2і].

1929 жыдцың аяғына қарай пролетарлық туризм қоғамының Қазанда, Петрозаводскіде, Қырғызстан және т.б. қалаларда бөлімшелері ашылды.

Пролетарлық туризм қоғамының маңызды міндеті туризм үшін қоғамдық мамандарды дайындау болды. Алғашқы болып 1929 жындың маусымывда орталық Кавказдың Безенг ауданывда тау туризмі инструкторларының курсы жұмысын бастады. Курсқа сол жылдардың туризм мен алышнизмінің ең тәжірибелі маманы В. Л. Сшеновскийлетекшшікетті. 19і7 жылғы революцияғадейін эмиграцияда болған Семеншский швейінриялық Алыгі таулары-ның күрделі емес маршруттарында гид болын істеді, емтихан тапсырған соң кәсіби тау жолсерігі атанды. Семеновский тау туризмі мен альпинизмі бойынша инструкторларды оқыту жөніндегі өз жұмыс тәжірибелерін 1930 жылы басылып шыққан «Горный ту-ризм» атты кітабывда баяндады Бұл кітап көптеген әуесқой саяхатшылар үшін туризм техникасының нағыз оқулығына айналды.

Елдегі туристік-экскурсиялық жұмысты 20-жылдардың аяғына қарай пролетарлық туристік қоғамнан басқа «Советскии турист» деген мемлекеттік акционерлік қоғам да жүргізді. Оны 1928 жылы халық ағарту комиссариаты қүрған болатын. Бұл қоғамға қоғамның акциясын сатып алған кез келген азамат мүше бола алатын. Бір акцияның құны і сом болғанмен, ең кемінде 100 акциясы бар адамның ғана дауыс қүқығы бар еді. кционерлік қоғамға жоспарлы туризмнің дамуы жүктелді, яғный оның міндеті елдің барлық жерлеріне турбаза желілерімен маршруттарын жасау болды. Бірақ екі ірі ұйым кұрылғанымен, елдегі туризмнің дамуына қатысты мәселелердің бәрі шешіле қалған жоқ. Қайта осы ұйымның әркайсысы елде туристік қозғалыска өздері жеке-дара жетекші болғысы келді. Өзара дау-дамайлар басталып, ол КСРО Халық комиссарлар кеңесінің 1930 жылы 8 наурызда екі ұйымды қосып, Пролетарлық туризм мен экскурсияның бүкілодақтық ерікті қоғамын кұру туралы қаулысымен аяқталып, оның басшылығына Н.В.Крыленко тағайындалды.

Бұл үйымның негізгі идеялары мен міндетгерін олардың ұрандары айғақтай түседі: «КСРО-ны жақсы күру үшін оны жақсы білу керек. Ал жақсы білу үшін турист бол,» «Пролетарлы туризм жаңа адамның қырларын ашады», «Пролетарлық туризм — өзіндік білімденудің жақсы тәсілі», «Пролетарлық туризм адамның көркем дағдысын калыптастырады», «Пролетарлық туризм корғаныс қабілетін күшейтуге кызмет етеді», «Кім қарлы тауда адаспаса, сол ұрыстан да қорықпайды».

Қоғамның басты шаруасы туристік шаралардың сауықтыр қызметтерін артыру болды. «Туризм — еқ жақсы демалыс деген таныс ұран сол 30-жылдары туындаған-ды. Туризмде физкультуралық элементерге ғылыми негіз жасау талпыныі тары да болды [45].

Жоғарыда мақсаттар мен міндеттерді іске асыруға ІІролетарлық туризм және экскурсия коғамымен қатар Мемлекетгік орталық Курортология институты да кірісті. 193і жылы осы институттарда туризм және жұмыс демалысы секторы құрылды. Осы сектор жорықтарды өткізудің алғашкы ғылыми ұсыныстары жасады. Қоғам ұйымдастырған барлық маршруттар қиындық деңгейіне қарай үш категорияға, жорыққа қатысушылардың жасына және денсаулығына карай қойылатын талаптар айқындалды.

Туризм кабинетінің биік тауларға экспедициясы 193і жылдан Эльбрустен басталды. «II — приютге» өте биік тау шыңдарына саяхат жасаудың денсаулыққа әсері тексерілді. Дәрігерлердің келесі бір тобы балалар туризміне берілетін физикалық жүктемені анықтау мақсатында жұмыс істеді [45; 23].

Нәтижесінде дәрігерлердің турбазадағы жұмысы, туристерді медициналық тексерістен еткізу бойьшша алғашқы инструкциялық материалдар дайындалып,олар жоспарлы сапарға қатысушыларға да, өздігінен маршрут белгілегендерге де ортақ болды. Туризм Қызыл әскерде де, әсіресе командирлер құрамын дайындайтын әскери оқу орындарында белсенді түрде пайдаланылды. 1929 жылы жазда Қызыл әскердің Орталық үйі жанындағы әскери турбюро Кавказда күндіз-түні жұмыс істейтін 7 туристік база ашты. 1935 жылы бұл бюро туризм белімі больш қайта кұрыльш, осы жылдан бастап әскери округтердегі туризмнің дамуымен туризм және альпинизм секциясы шұгылдана бастады.

1936 жылы КСРО Орталық атқару комитеті елдегі туризмнің жагдайын талдай келіп, ол әрі қарай даму үшін өзіндік ерікті коғам ретінде болуынан пайда жоқ деп тапты. Осы кезенде КСРО-да екі мықты мекеме бар болатын: Одақтық кәсіподақтарда қаржы көп болып, пролетарлық туризм мен экскурсия коғамында ақша тапшы болды да, туризмге материалдық база жасауды тежей берді. Осы жағдайды Орталык атқару комитеті ескере отырып, 1936 жылғы і7 сәуірде пролетарлык туризм жэне экскурсия қоғамын тарату туралы шешім шығарып, Бұл іске жетекшілік пен бақылауды КСРО Орталық атқару коми-теті жанындағы бүкілодақтық дене тәрбиесі кеңесіне тапсырды. Орталық атқару комитетінің қаулысын орындау максатын-да Бүкілодақтык кәсіподак комитеті 1936 жьшы өзінің туристік-экскурсиялык басқармасын құрды. Бұл басқарма өз істерініи бастамасында кегізгі кызметі ретінде жоспарлы туристік мар-шрутғарды жетілдіру деп түсініп, ерікті, өзіндік туризмнің өсіп-өрбуіпе кесірін тигізіп алды.

Дегенмен де он мывдаған оаяхат әуескойларының талап етуімен дене тәрбиесі мен спорт жөніндегі бүкілодақтық комитет 1938 жылдан бастап туризм саласьшдағы ез іс-әрекетін бел-сенді түрде жандавдыра бастады. Комитет 1939 жьшдың 26 наурызында «КСРО турисі» белгісі туралы ережені бекітті. Белтіні алудық талаптарына: 2-категориялы күрделіліктегі бір немесе і-категориялы күрделіліктегі екі саяхат жасауы керек; арнайы бағдарлама бойынша теориялык сынак тапсыру қажет, онда топография, елкетану, туризмнін санитарияоы мен гиги-енасы. геология, ботаника, зоология, метрология, күтқару жүмыстарын үйымдастыру бойынша сүрактар және турист таңдаған туризмнің су, жаяу, шанғы, тау түрлері бойынша сүрақ-тар болды. Ал су туристерінен 100 метрге аяқ киімсіз, сырт киіммен, жүзудІң кез келген әдісімен, уақыты шектеусіз жүзіп өту немесе 300 метрге киімсіз жүзу талап етілді.

«КСРО турисі» деген белгі алғаш рет Боровской корғанын-да болған V Москва слетінде, 1939 жылы маусым айында 36 белсенді туриске тапсырылды [45].

20-30-жылдардағы кеңестік адамдардың үлкен энтузиазмы-ның арқасында отандық туризм тарихында қалған 3 саяхат болды. 30-жылдары туристер арасында саяхатқа ыңғайлы әрі шапшаң жүретін байдарка кең тарап етек алды. Бұл Кеңес мем-лекетіндегі ең бірінші байдаркамен жүзу Москва — Астрахань маршруты 1930 жылы көктемде болды. Екі орындық, жорыққа арналған байдарка Москваның эксперименттік шеберханасында жасалды. Оның ұзындығы - 5, 2 м; ені - 0, 95 м; бортының биіктігі - 0, 42 м еді. Байдарканы 8 мм қалындықтағы қарағай тақтайлармен қаптап, эмалит жапсырып, нитросырмен бояды. Оның түмсык болігіне көлемі 3,5 шаршы метр желкен орнатуға болатын. Байдаркада жүзу С.Аникинге және 30-жылдардағьт атақты боксер Ж.Пелькинге сеніп тапсырылды.

Жорық Москва өзенінде әлі мұз толық кете қоймаған қарғ-ын кезінде басталды. Өзендегі мүз, жүзіп жүрген бөренелер мен ағаштар жүзуді қиындата түсті. Туристерге Москвадан Астраханьға дейінгі бүкіл жол бойы дерлік ескек есуге тура келді, себебі әлсіз болса да жел соғып түрды. Саяхатшылар 38-күн дегенде Астраханъға аман-есен жетті. Бұл жорық байдар-каның мол мүмкіншіліктерін көрсетті. Баидаркамен кез кел-ген үзақ қашықтықтағы үлкен болсын, кіші болсын өзендер-мен жүзуге болатындығын дәлелдеді.

Ал судағы моторлы туризм 20-жылдардың аяғында ғана бас-талды, ол кезде отандық өнеркосіп кІші қайық-кемелерді де. олардың моторларын да жасап шығармайтын. Сондықтан да қайықтарды да, оларға моторларды да энтузиаст туристер өз қолдарымен жасады.

1928 жылы «Автодор» Москваның су моторы клубы судағы моторлы қайық-кемелердің алғашқы жұлдызды жорығын Ниж-ний Новгородта, Волғада ұйьшдастырды. Москвадан, Ярославлъден, Костромадан, Қазаннан, Пензадан, Белозерскіден агғанған і4 моторлы қайықтын, 10-ы мәреге аман-есен жетті. £ң ұзак маршрут Белозерск қаласьшан шыққан «Пиоыерка» мо-торлы қайығының жолы болды. Оны А.Н. Шамарин, В.В.Ки-чагов, В. В. ВоЙк, И. П. Балдин секілді экипаж мүшелері өз қол-дарымен жасаған еді. Қайықтың ағаш корпусынық үзындығы щамамен 3, 6 м; ені 0,9 м, қайықтың суға батып тұратьш бөлігі (батырындысы — осадка) көбірек болатын. Оның басты ерек-щелігі моторы еді, оны жорықкд катысушылардың өздері күра-стырДЫ- Мьвдға жуық шакырым жүзгенде қайық көп сыр бер-ген жоқ. Қолдан құрастырылған мотор еш ақаусыз жеткізді.

30-жылдардың басындағы КСРО баспасөзі үзақ қашықтықкд шащымен жорық, әсіресе елдің шығыс аудандарынан Москваға жасалған сапарлар туралы көп жазды. Сол кезде Қызыл эскердің, 5 сарбазы өздеріне дейін ешкім жүрмеген, күрделілігІ мен ұзақтығы ерекше жорық жасады. Маршруттық шеткі нүкте-лері ретінде Байкал мен Мурманск алынып, жорық ел қонба-ған жерлермен жүріп өтті. Жорық Нижнеанғарскіден баста-лып, Байкал қыратынын ұзақ өр жолдары мен күрт еңістері аркылы кесіп өтіп, Подкаменный Тунгусжіден Енисей мен Ту-руханскіге дейін жаяу жүріп, ол жерлерден батысқа, Обдорск-іге, бұрылып, Орал тауларынан асып Архангельскіге, одан Мурманскіге келді.

1934 жылғы 30 қарашада И. Попов, К. Бражников, А. Щев-ченко, Е. Егоров, А. Куликовтар нарта шанамен ШЫРЫП, оған 64 кг жүк (азық-түлік, қару, оқ, балта, қосалқы шавды, тосек және т. б.), жеке-дара жорықка қажеттінің бәрін артты. Биік өр, жолсыздық, омбы қар, ой-шүңқырдың бәрі қозғалысқа ке-дергі жасап бақты. Аяз 60 градусқа деиін жетті, Щаңғышыла-рға қасқырлар топ-тобымен кездесіп отырды. Саяхатшыларға тағы бір қиындық келтірген нәрсе карталардың дүрыс сызьш-мағандығы еді. Дегенмен де саяхат 1935 жылдық 30 сәуірінде Мурманскіде сәтті аяқталды. Қызыл әскерлер 5і күннің ішінде 9 мың шақьірым жүріп, шаңғымен жүруден қиындығы мен қиырлығы жағыкан рекорд жасады [45; 25]. 1940 жылы КСЮ туризмінде жаяу, су, велосипед, щаңғы және автомобиль ту-ризмдері бойынша инструкторлық атақтар (кіші инструктор, инструктор, аға инструктор) енгізілді. Бұл атақтар теориялык дайындыктан өткен тәжірибелі туристерге берілді."

Кейін келе дайындалған инструктор мамандар Ұлы Отан соғысы кезінде Кеңес әскерінде таулы жердегі аткыштар бөлімінде сарбаздар дайындауға пайдаланылды. Өкінішке орай, туризмге дайындалған инструкторлардық саны аздык еггі.

Соғыстың алғашкы кезеңінде Кеңес әскерінің Кавказдағы ұрыстарда жеңіліс табуы тауда ұрыс жүргізу ушін атқыштар-дың арнайы дайьшдығы қажет екендігі белгілі болды. Сондьж-тан да Алматы қаласына жақын солтүстік Тянь-Шаньдағы Кіші Алматы шатқалында, «Горельник» турбазасында, 1943 жыл-дан бастап мұндай дайындықтар жүргізіле бастады, Осы база кеңес солдаттары мен офицерлерін аз шығынмен, көп тиімділ-ікпен таудағы дайындықпен іске асыруға қолайлы орын болды. 1943-1946 жыддар аралығында «Горельник» базасында Ке-ңес әскері үшін 12 000 тау атқыш, і500 тауда дайындау инст-рукторы дайындалды. Туристік шаруа Ұлы Отан соғысы аяқтала салысымен-ақ қайта жанданды. «КСРО турисі» белгісін беру ережелерін енгізуге байланысты туризмде де спорттық разрядтар беру қажеттілігі туындады. Тәжірибелі туристер кеңес туризмнің өскендігінің бір белгісі енді разрядты туристерге біліктілік белгілерін беру керек дегенді айта бастады.Туристік саяхаттағы қауіпсіздікті көтеру және туризмнің спорттык жүйесін реттеу үшін 1940 жылы ерікті туристік мар-шрутғарды классификациялап, оларды күрделілігіне қарай 3 категорияға белді [2І4; і36]. Бірақ бұл процестердін барлы-ғын Ұлы Отан соғысы үзіп кетті. 1949 жылы ғана КСРО Ми-нистрлер кеңесі жанындағы Бүкілодақтық дене тәрбиесі және спорт комитеті спорттық нормативтер бекітіп, олар біртүтас бүкілодақтық спорттық классификацияға енгізілді. Ерікті ту-ризм спорт түрі ретінде мойындалып, біріншіден бесінші ка-тегориялы күрделіліктегі іі жорық жасаған туриске спорттық разрядтар (үшінші, екінші, бірінші, спорт шеберлігіне канди-дат) және туризм боЙынша «КСРО спорт шебері» деген атак беріле бастады. 1955 жылы елде і4 мың орындық 100-ден астам турбаза жұмыс істеп тұрды, Соғысқа дейінт'і деңгейге 1959 жылы ғана жетті. Туризм бойыніңа разрядты спортшылар мен спорт ше-берлері дайындала бастады. Туристік қозғалыс аяғына тұра бастағанмен, өсу қарқьғаы төмен болды.

Елде жастар саяхатын үйымдастыру үшін комсомолдардық орталык комитетінде 1958 жылы маусымда «Спутник» деген халыкаралық туризмнің бюросы қүрылды. Бул бюро шет ел жастарының туристік топтарын қабылдау, КСРО-дан тыс ту-ризмді үйымдастыру, қыздар мен жігіттерді Кеңестер Одағы территориясымен қыдырту істерімен шұғылданды. Елде туризмнің даму қарқыньға арттыру ушін кәсіподақтар президиумы 1962 жылы 20 шілдеде «Туризмді одан әрі дамы-ту туралы» қаулы қабылдады, онда туризм бойынша кеңестер болыи кайта күрылып, жаппай туризмді дамыту мақсатында туристік клубтар жасақталды. Туристік базалар ] 965 жылы 1962 жылмен салыстырғанда і, 5 есеге артгып, 450-ге жетті. Кепте-ген ірі қалаларда саяхат және экскурсия бюролары ашылды. Қалалық туристік клубтар саны күрт осіп, ерІкті туристердің алғашқы бүкілодақтык слеті өтті. 1975 жылға қарай турбаза саны 943-ке жетті. Туристік істердің көрсететін қызмет түрлері аріты. Туризм мен экскур-сия жөніндегі орталық кеңес (1969 жылдың тамызынан бастап осылай аталды) туристік-экскурсиялық қызметкерлердің біліктілігІн арттыру үшін орталық туристік курстар апіылып, туризм мен экскурсия істері жөніндегі әдістемелік әдебиеттер шығаратын «Турист» орталық жарнамалық-информациялык бюросы құрылды.

Туризм ісіне қажетті құрылыстар мен шаруашылыктар жалға-сын тапты. 1980 жылы елдегі экскурсияға қатысқан адамдар саны і73 млн., турбазаларда демалғандар саны 22, 5 млн. болды [87; 123]. Жоғарыдағы керсеткіштер 80-жылдарда да арта түсіп, 1985 жылы турбазалар мен қонак үйлерінде 28 млн. і48 мың адам демалып, 900-ден аса саяхат және экскурсия бюросы 209 млн. экскурсантқа қызмет етті [45]. Туристік үйымдардың іс-әрекетінің 80-жылдар басындағы маңызды бағыты ретінде түрлі аймақ, облыс, республикалар-дық туристтк-экскурсиялық мүмкіндіктерін зерделеу және же-келеген өңірлерде туризмді дамыту схемасының перспектива-сын жобалау болды. Алынған нәтижелер қорытьғадыланып, КСРО территориясьтнда туристік-экскурсиялык маршруттар мен мекемелердің орналасуы, туршмнің дамуының біртүғас бас схемасы жасалды. Бұл туризмді жоспарлаудың одан әрі перс-пективалы дамуыньвд ғылыми негізі болды.

198і жылы орталық туристік курстар Туристік-экскурсия-лык кызметкерлердің біліктілігін арттьфу институты болып қайта қүрылды. Институттың ашылуы туристік ұйымдардың мыңдаған қызметкерлерінің кәсіби деңгейін көтеруіне мүмкіншілік беріп қана қойған жоқ. туризмді одан әрі дамы-туға байланысты ғылыми мәселелер талдана бастады. 90- жыл-дары бұл институт Ресейдің халықаралық туризм академиясы болып қайта құрылды.

8-ТАРАУ, КӨНЕ ДӘУІРДЕН ҚАЗІРП ЗАМАНҒА ДЕЙІНГІ ҚАЗАҚСТАНДА ТУРИЗМНІҢ ҚАЛЫПТАСУ, ДАМУ ТАРИХЫ

• Ұлы Жібек жолы туристтік объект ретінде.

• Қазақстандағы ұйымдастырылған саяхаттар (1731 жылға дейін).

• Ұлы Отан соғысынан кейінгі туристтік қызмет.

• Қазақстандағы спорттық туризм.

• Балалар және жасөспірімдер туризімінің даму тарихы.

Қазақстандағы үйымдасқан саяхат мен туризмнің тарихы негІзінен әлемдік туризмнің тарихын дәуірлеумен сәйкес ке-леді. Дегенмен Қазақстан туризмінің тарихының өзіндік ерек-піеліктері де бар.

Қазіргі Қазақстан территориясын біздің жыл санауымызға дейін мекендеген адамдар аңшылық пен терімшіліктен өндірісті еңбекке әлемнің басқа аудандарына қарағанда кешірек көшкен. Қазқстан ғалымдардың пікірінше, біздің республикамыздағы ен көне адамдар осыдан шамамен жарты миллион жыл бұрын пайда болған. Онық негізгі дәлелі — адам қолымен жасалған еңбек құралы, Көне Қзақстандагы түрғындардың өндірістік шаруашылығы б.д.д. III мыңжылдықта басталған.

Көне әлемнің тарихында қазіргі Қазақстан территориясын-дағы алғашқы ұйымдаскан саяхаттар басты туристік нысаң -Үлы жібек жолымен байланысты. Ал оның қалыптасуының ба-стапқы дәуірі б.д.д. Ш мыңжылдыкқа сәйкес келеді. Б.д.д. зер-тгеушілер өз еңбектерінде Қытай туралы мәліметтер келтіріп, ол елге баратын жолдардың сипаттамасъш берді. Кейіннен Үлы жібек жолы аталған жолдың алғашқы бізге жеткен сипаттама-сы осы. Ал бұл сипагғамакың қағазға түсуі — б.д.д. I ғасыр-дың аяғы. Птолемейдің өзі бүл сипаттаманы біздің заманымы-зға жетпеген Марк Тирскийдің шығармасынан және саудагер-лердің ұрпағы Май Тицнанның Евфрат өзенінің жағасындағы шекаралық қала Гиераполь арқылы Месопотамияны көктеп өтіп, Тигр өзеніне шыққан, одан әрі Мидиядағы Экбатанға, сонан соң Каспий тенізінің онтүстігін орай жүріп, Парфияның аста-насы Гекатомпилге, Маргияндық Анохияға, Бактрияға және Камед таулары арқылы (бүл Алай және Алайдан арғы қыраттар болуы мүмкін) Татим өзенінің бассейніне түскен. Ол жерден Қытай астанасына барған. Кейіннен Улы жібек жолы деп ата-лған жолдың классикалық көне сипаттамасы осы Көптеген зерттеушілер ұлы жолға бұл атауды неміс ғалымы ф. Рихтгофен өзінің «Қытай» деген кітабьғада ] 877 жылы бер-ген деген пікірді ұстанады. Дегенмен де атақты экономика та-рихшысы А. М. Петровтың пікірінше, мұндай атау көне әлемде де болған. Римдіктер жібекті «сериқұм», ал өндірушілер мен сатушы-ларды «сера», яғни «жібек адамдар» деп атайды. Келешек ата-удың қайдан шыққаны туралы мәліметтер К. Птолемейде де бар, онда жол Жібек еліне апарады. Аллмиан Марцелишің «Тарихының» 23-кітабында «Сералармен қарым-катынастағы үлкен сауда жолы» деп көрсетіледі. Ұлы жібек жолының қалыптасуының үзақ процесс болуы — батыс пен шығыс өркениеттерінің, көне әлем мен Қытайдың бірін-бірі біртіндеп тануының дәлелі. БІрнеше ғасыр, тіпті бірнеше мың жыл әлем Қиыр Шығыстағы ірі отырықшы өрке-ниет иесі ҚытаЙ жайлы ешнәрсе білмеді десе де болады. Көне заманның саяхатшылары, зерттеушілері және басқын-шыларынық (Геродот, Аристотель, А. Македонский, Эратосфен және т.б.) оЙынша б.д.д. II ғасырға деиін ойқұмен (әлем) Шығыста шөл даламен аяқталады деп түсінді. Ал шындығында Ұлы жібек жолы қазіргі Орталық Азия тер-риториясындағы тарамдары бүрыннан бар болатын. А. М. Пет-ров бойынша, Алдыңғы және Орта (Орталық) Азияның бір-бірімен байланысы сонау б.д.д. III мыңжылдықтан бастау алады. Сол кездің өзіңде-ак Бадахшаннан (қазіргі Тәжікстанның территориясы) Иранға көк тас (лазурит) тасылды. Кейіннен Таяу және Орта Шығысқа көгілдір ақық (бирюза), Согдианадан қызғылт сары асыл тас (сердолик) әкелінетін. Ахменидтер дәуірінде лазурит, бирюза, сердоликгер жолы ерекше қаркынмен дамыды. А.М. Петров сондыктан да «Геродит — Ктесия» маршрутына жолдың орта азиялық бөлігін де қосуға әбден болады дейді. Бадахшан лазуриттері Месопотамия мең Сириядан да табы-лған. Археологиялык олжалар Тәжікстанның Орта Азия, солтүстік Үндістан, орта Шығыспен байланысының б.д.Д. Ш ліәне II мыңжылдықтың басында болғандығын дәлелдейді. Қадыптасқан қарым-қатынастар бойынша Орта Азияға Үндістаннан, Жерорта теңізінен, тіпті Аравиядан келуге болатьів Суэц мойнағы арқылы Африкаға баратын. Бадахшан ла-зуриті тІпті Египеттен де табылды. Орта ғасырдағы Қазақстан жерінде ұйымдасқан саяхаттар мен белгілі бІр мақсаттағы ту-пистік нысандардың болғандығы анықталып отыр. VI -XIV ғасырларда Үлы жібек жолының солтүстік түркі трассасымен саудамен ғана емес, қажылық, емдік, ағартушылық максаттардағы да сапарлардың болғандығына толық негіз бар. Мәселен, монғол-татар басқыншылығы кезінің өзінде қазіргі Қазақстан жерінде кең көлеңді иеліктер арасында жақсы қарым-қатынастардың болуы хан жаушылары арқылы іске асып, ола-рға да демалатын, түнейтін жерлердің қажет болг-аны ақиқат. Атақты саяхатшы Марко Поло қазақ жерімен өтетін жолдар-мен жүре келіп: «Ұлы хаинық жаушысы Канбаладан қай жол арқылы шықса да олар 25 мильден кейін станцияға, оларша Ямб, бізше ат поштасы, келеді, әдемі үйлер бар. Ол қоналқа-лық сарайлардың төсегінде құлпырған жібек көрпесімен бай, мүнда патша түссе де ұялмастай» [і80; і6-і7]. Қазақстан территориясындағы ең алғашқы туристік нысан-дардың пайда болуы түркі тайпаларының көші-қонымен, бас-қыншылықпен байланысты. Казақстанда алғашқы қажылық туризмді ұйымдастырушы Темір болды, онын атымен байла-нысты ескерткішті жерлер әр түрлі жылдарда түрлі әлеуметтік туризмдерді үйымдастыруға септігі тиді. Мүндай неіізгі ес-керткіш — і399 жылы Ақсақ Темірдің бүйрығьшен Ахмед Яс-сауиге салынған мавзолей. Қазақстан туризмінің тарихының айрықша табыстарға қол жеткізуі жаңа дәуІрде болды. Қазақ-станда туристік индустрияның біртіндеп қалыптасуы өлкетану негізінде іске асырылды. Туристік өлкетану табиғатты, еңбек өмІрін, тұрмыс пен мәде-ниетті бІр-бірімен байланыста, әсерде қарастырып, негізгі на-зарды өлкенің саяхат барысы кезінде байқалған ерекшеліктерді байқауға бағытталады. Қазақстандағы өлкетануға арналған зерттеулердің ұзак та Қызықты тарихы бар.Кеңестік кезенде Қазақстандағы өлкетану тарихына байланысты бірнеше еңбек жарық көрді. Бүлардың Ішіңдегі ең бір қызғылықтысы — Тарих, археология және эт-нография институтынық ғылыми кызметкері А.Н. Мүстафаевтың «Қазақстан тарихы мен мәденнетінің ескерткіштері» і жинакта жарияланған мақаласы. А. Е. Қайназарованың пікірінше, Қазақстанның өдкетат, тұрғысында зерттелуі ХІХ-ХХ ғасырлардан басталады. Қазақ. станда Орыс географиялык коғамынық бөлімдері, бөлімшелері Ғылым академиясы, Орыс археологиялык қоғамының Шығыё бөлімшесі, Ресейдін этнографиялық музейлері, Москва уц_и. верситеті жанындағы жаратылыстану, антропология және эт-нография әуесқойларының коғамы және т.б. мекемелер жұмыс істеген. Қазақстан өлкелерін зерттеу мақсатында Семей еліне I і886 жылы А. Н. Красновтың, і89і—і892 жылдары Н.Ф.Ката-новтың экспедициялары ұйымдастырылды. Қазақ ауылдарьт-да Г. Н. Потанин, С. Г. Рыбаковтар жүмыс істеді. Бұлармен қатар өз ғылыми жүмыстарын Орыс — Сібір бөлімдері жүргізді. Олар қазақтардың этнографиясы туралы еңбектер жариялап, жергілікті өлкетанушылармен байланысып тұрды. Орыс гео-графиялық қоғамынық қазақ мәдениеті мен тарихының алдьш-дағы ерекше сіңірген еңбегі — «Орыс географиялық коғамы-ның жазбаларының» 1904 жылғы жеке томында Ш. Ш. У әлиха-новтың этнографияға қатысты негізгі еңбектерін жариялауы. XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басында Торғай. Ақмола және Семей облыстарын зерттеген статистиктер мен пересе-лен ұйымдарының экспедициясы жинаған өлкетануға арналг-ан бағалы материалдар баршылық. Экспедицияны атақты статистик және этнограф Ф. А. Щербин басқарды, кейінен қа-зақтың мәдениеті, тарихы және тұрмысы жайлы бірнсше еңбек жариялады. XIX ғасырдың II жартысы мен XX ғасырдын басы аралығында өлкшізді отарлау барысьшда қазақ халқынын рево-люцияға дейінгі мәдениеті, тұрмысы. әдет-ғұрпы және наным-сенімдері жайлы маңызды гылыми материалдар жиналды. А. Н. Мүстафаевтың жинаған мөліметтер бойьшша, ОрьК географиялық қоғамының Орынбор, Туркістан және СемеИ бөлімшелерінде Н. М. Потанин, Н. М. Ядринцев, Н. М. Бекчу-рин, Ы Алтынсарин, Г. С. Карелин, Н. Н. және В. Н. БелослЮ" довтар және т.б. өлкетанушылары болған. Революцияға дейінгі Қазақстанда Орыс географиялЫК қоғамының бөлімшелерінен басқа Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі. Орынбор ғьшыми мұрағаттық комиссиясынық еңбек-тері Қазақстан археологиясын зертгеудеп тарихи манызы зор», - дейді беягілі казак археологы К.Акышев. Өлкетану үрдісіне бүл аты аталған зерггеушілерден басқа академик В. В. Бартольд, Жетісу казак әскерінің тарихы туралы кітап жазған Н. В. Леде-невтер де белсене ат салысты.

Қазақстанда алғаш ресми түрде ашылған ұйымдаскан ту-ристік үйым XX ғасырдық басында Верный қаласында Ресей тау қоғамының бөлімшесі болды, ол 1927 жьшға дейін кызмет етті. Алғашкы ресми тіркілген жорық Верный қаласынан Іле Алатауына, Ыстыккөлге жасалды, оған Алматы қаласьшан і7 мүғалім катысты. Бұл жорықты 1929 жылы Г. И. Белопжюв, Ф. Л. Савин, В. М. Зимин үйымдастырды. Бұлар тау туризмінің энтузиастары ретінде Іле Алатауына бүдан басқа бірнеше жо-рыкка мүрындық боады. Үйымдасқан белсенді туризмнің кең таралуы Қазақстаңд_а 1930 жылдан басталады. Осы кезде баспасөзде алматылық Г. Бе. логлазов, В. Горбунов, И. Мысловскийлердің Кіші Алматы шьь ңын (теңіз деңгейінен 4376 м) бағындырғаны туралы хабар шықты.

1931. жылы Алматы каласындағы Жетісу губерниялык мүражайында тұңғыш рет 10 адамнан тұратын туризм мен экскурсидқоғамының тобы ұйымдасты. Оның энтузиастары алъпинист Г. И. Белоглазов, тарихшы В.Д. Городецкий, энтолог Б.Н.Дублицкий болды. Осы гоптың бастамасымен туризм және экскурсия қоғамының Қазақ өлкетану кеңесі Әліби Жангелдиннің төрағалығымен қүрылды [45; 27].

1932. жылы Қазақстанның туристік маршруттарының жолсерігІ басылып шықты. Горельник шаткалында туристер күшімен Алматыдан оңтустікке қарай 22 шақырым жерде туристер тауда паналайтын бөренеден түрғызылған баспана са- лынды. 1936 жылы осы жерге 50 орындық «Горельник» туристік базасы салынды. 1938 жылы алғаш рет туристердің слеті Көкжайлауда отіп, оған 200-дей адам жиналды.

1933. Қазақстанның туристік қоғамының жұмысы Ұлы Отан со-ғысы басталысымен тоқтап калды, себебі оның қызметкерлері мен белсенділері соғысқа кеткен еді. «Горельник» турбазасы-ның үйлеріне 1943 жылдың басынан бастап Кеңес әскерінін таулы жерде атқыштардың инструкторларын дайындайтын букілодактык мектебі орналасты. Соғыстан соң Қазақстан үшін альпинистер мен таулы шаңғышыларьшың спорттық кадрла-рын дайындай бастады, ал 1953 жылдан қайтадан туристср қабылдана бастады. 1955 жылы Есік көлінің жағасына «Есік» турбазасының күрылысы басталды.

1952 жылы Бүкілоддктық кәсіподақ Қазақстанда туристік-зкскурсиялық басқарма ашты. 1958 жылдан бері ол Орта Ази-ялық туристік-экскурсиялық басқарма деп аталды. І 960 жылы туризм және экскурсия бойынша кеңес болып жасақталды. 1964 жылы Туризм және экскурсия бойынша Қазақ республикалык кеңес және Алматы, Щығыс Қазақстан, Қарағанды, Орал. тасы» деген ұранмен қатарпаса жүріп, олар эстафетаны Кордаё асуында бауырлас Қырғызстан командасына табыс етті [і62]. Үйымдасқан белсенді туризмнің кең таралуы Қазақстаңд_а 1930 жылдан басталады. Осы кезде баспасөзде алматылық Г. Бе. логлазов, В. Горбунов, И. Мысловскийлердің Кіші Алматы шьь ңын (теңіз деңгейінен 4376 м) бағындырғаны туралы хабар шықты.

1931. жылы Алматы каласындағы Жетісу губерниялык мүражайында тұңғыш рет 10 адамнан тұратын туризм мен экскурсид қоғамының тобы ұйымдасты. Оның энтузиастары алъпинист Г. И. Белоглазов, тарихшы В.Д. Городецкий, энтолог Б.Н.Дуб- лицкий болды. Осы гоптың бастамасымен туризм және экскурсия қоғамының Қазақ өлкетану кеңесі Әліби Жангелдиннің төрағалығымен қүрылды [45; 27].

1932. жылы Қазақстанның туристік маршруттарының жолсерігІ басылып шықты. Горельник шаткалында туристер күшімен Алматыдан оңтустікке қарай 22 шақырым жерде туристер тауда паналайтын бөренеден түрғызылған баспана са- лынды. 1936 жылы осы жерге 50 орындық «Горельник» туристік базасы салынды. 1938 жылы алғаш рет туристердің слеті Көкжайлауда отіп, оған 200-дей адам жиналды. Қазақстанның туристік қоғамының жұмысы Ұлы Отан со-ғысы басталысымен тоқтап калды, себебі оның қызметкерлері мен белсенділері соғысқа кеткен еді. «Горельник» турбазасы-ның үйлеріне 1943 жылдың басынан бастап Кеңес әскерінін таулы жерде атқыштардың инструкторларын дайындайтын букілодактык мектебі орналасты. Соғыстан соң Қазақстан үшін альпинистер мен таулы шаңғышыларьшың спорттық кадрла-рын дайындай бастады, ал 1953 жылдан қайтадан туристср қабылдана бастады. 1955 жылы Есік көлінің жағасына «Есік» турбазасының күрылысы басталды. 1952 жылы Бүкілоддктық кәсіподақ Қазақстанда туристік-зкскурсиялық басқарма ашты. 1958 жылдан бері ол Орта Ази-ялық туристік-экскурсиялық басқарма деп аталды. І 960 жылы туризм және экскурсия бойынша кеңес болып жасақталды. 1964 жылы Туризм және экскурсия бойынша Қазақ республикалык кеңес және Алматы, Щығыс Қазақстан, Қарағанды, Орал. қалалары өз жүмыс мен кинотеатрлары және басқа да қызметтері бар қонақ үйлері ашылды. Республиканың әсем табиғатты жерлеріне жаңа турбазалар салынды. Мәселен: Павлодар облысының Жасыбай көлінің жағасында «Баянауыл», Қарағанды облысында «Қарқаралы», Шыгыс Қазакстан облысының Бүқтырма су қоймасының жаға-сьша «Алтайская бухта», Орал каласында, ЖаЙық өзенінің бой-ына «Уральская», Шымкент облысының Бадам шатқальғада «Южная», Көкшетау тауларының арасында «Золотой бор», Ыстықкөлдін жағасында «Қазақстан» демалыс үйлері болды, 1959 жылы «Алматы» турбазасы, ал 1968 жылы Алматы облысы Талғар ауданының «Горный садовод» ауылына жақын орналасқан «Алматау» турбазасы ашылды. «Медеу» мұз айды-ныныц салынуына байланысты «Медеу» және «Алатау» қонақ үйлері жүмыс істей бастады [78; 83-85]. Қазақстандағы балалар мен жасөспірімдер туризмінің тари-хы сонау кеңестік өкіметтің алғашқы декреттерінен бастау алып, олардың орьшдалуы үшін түңғыш мектептен тыс мекемелер ашылған болатын.

1918 жылдың желтоқсанында еддегі күйзе-лістерге, ашаршылыққа, жалғасып жатқан азамат соғысына қарамастан, Н. К. Крупскаяңың үсынысы бойынша оқушылар-дың дүрыс демалуы үшін және көмек есебінде Ресей Федера-Циясы Халық ағарту комиссариаты мектеп экскурсияларының орталық бюросын үйььмдастырды. Осы кезевде жас туристердід, натуралистер мен техниктердің станциялары жүмыс істей бас-тады [2; 38].

Қазақстанның мектептері мен мектептен тыс мекемелерін-Дегі өлкетану және экскурсиялық-туристік л<үмыстары түрлі ^сипат алып, өрІсІң кеңейтті. Мектеп жүмыстарына сабақта пай-Даланылатық материалдарды экскурсияларда жинау ісі енғаі-Іе бастады. Ауылдардың немесе қалалардың маңайына жорық-тар мен экскурсиялар жасалды

Республикада алғаш рет 1924 жылдық 24-31 тамызы аралы-ғында Семей қаласыңда өдкетанушы мұғалімдердің өлкелік кон-ференциясы больш, оған Семей губерниясынық барлық уездері-нен акілдер жиналды. Орынборда, Қызылордада, Талдықорған-да, Алмагыда мектеп өлкетануының мүғалімдер үйірмесі күрала бастады. А лматы қаласындагы 2 сатылы № 10 Некрасов атындағы мекгеігге «Жегісуды зертгеу үйірмесі» 1925 жылы жасақталып, оның құрамында 60 окушы болды. Алматылык қапа жөне ауыл мектептеріндегі өлкетану үйірмелеріне жасөспірімдердің өлке-тану ұйымдары бірлестікгерінің губерниялық бюросы жетекшічік етгі. Қазақстанның халық ағарту комиссариаты өлкетану жұмыс-тары туралы әдістемелік хаттарды үнемі басып шығарып, мек-тептерге тиесілі нүсқаулар беріліп түрды.

1950 жылға қарай Қазақстанның төменде санамалатын мек-тептері ең жақсы өлкетану үйірмелері болды: Орал қаласын-дағы №і3 мектеп, Шымкентгегі №7, Өскемендегі В.И.Ленин атындағы мектеп, Семей облысы Үржар ауданындағы Иринов-ская, Алматыдағы №№ 4, 15, 22 мектептері.

Сол кезеңде облыстардың әрбір мектебінде, әрбір ауданында жас туристер мен өлкетанушылардың экскурсия және саяхат үйымдарының жүмысы қажетті міндетке айналды. Туризм мен өлкетану барлык мектептерде жаппай дамыды. Жылына он мындаған, жүз мыңдаған оқушы белгілі бір білім қорынсьп, дайындықсыз-ақ өз беттерініңе туристік саяхатғар жасады. Осы әуеской көпшіліктің саяхатғарын, олардың іс-әрекеттерінің ба-ғытғарын қажетгі, пайдалы арнаға бұру керек болды. Облыс-тық халық ағарту баскармаларының балалар ісін басқаруына ортақ ғылыми-әдістемелік, оқу-кеңестік орталық қүрылды. Бұл іс жас қазақстаңцықтардың өмірінде қарқындап іске аса бастады. Алғашқы станция Қостанай облыстык оқу-ағарту бөлімінде 195і жылдың ақпанында ұйымдастырылды. Қостанайлықтар-дан соң жас техниктердің, натуралистердің және туристердін станңиялары жаппай ашыла бастады. Бірақ жас туристердің станцияларының барлық облътстарда ашылуына 22 жыл керек болды.

1960 жылға қарай Қазақстанда жас туристердің і3 облыста станциялары ашылып, жүмыс істеді. Алматы облысында бала-лар мен жасөспірімдер туризмінін тарихы ресми түрде 1968 жьілы і8 наурызда ашылды. Облыстык балалар экскурсиялык станциясьшың бірінші директоры Еңбекші қазақ ауданы Түрген ауылы дене шынықтыру пвнінің мұғалімі М. Б. Өлиев болды. 1960 жылға дейін әрбір облыстық станция ез қалауларыиша жұмыс істеді, әдістемелік материалдарды кейде Москвадан ал-дырып отырды. Бұл, әрине, жеткіліксіз болатын. Енді Қазақ-станның республикалық орталығы болып, одан барлық кеңес-терді жетекшілікке алатын инструктивті-өдістемелік матери-алдарды алып отырар еді. Қазакстанда басқа одактас республикалардағыдай мектешен тыс мекемелер күру кажет болды. Қазакстан балалардын туршмі бойынша мектептен тыс мекемені соңғы болып кұрған рес-публика болды. Республикалық балалар экскурсиялық-туристік станция 1960 жылғы і7 желтоқсандағы Қазақ КСР-і Министрлір ке-қесінің №1060 каулысынан кейін ғана ашылды. Осы кұжаттың негізінде Оку министрлігі отырысында 1960 жылы 28 маусымда «Қазак КСР-ындағы балалардың мектептен тыс мекемесі туралы ережені» бекітті. Бұл ережелерге «облыстық, өлкелік және республикалық балалардьзд экскурсиялық-туристік станцияла-ры туралы ереже» жасальш, оған Қазақстан комсомолы орталык комитетінін хатшысы К.Күнантаева және Оқу министрі ӘШәріповтер қол койды. Станциялардың негізгі іс-әрекетіне балалар үжымдарықен жүмыс істеу, яғни мектепте, түрғылықты жерлерде, уакытша туристік лагерьлерде, станцияларда үйірмелік жүмыстардық жүйесін құру жэне ұйымдастыру бодды. Үйірмелердегі бар-лық тәрбие жүмыстарын педогогғар жүргізді, олар станция-ларды өздерінің негізгі жүмыстарынан бөлек нүсқаушылық-өдістемелік іспен, окушылардың туристік белсенділерін, знач-кистерін, разрядшыларын, экспедициялар мен жорықтардың жетекшілерінін көмекшілерін дайындады. жылғы станциялар туралы «Ереже» Қазақстан балалар туризмінің негізге аларлық қүжаты ретінде 30 жыл қызмет етті. 1960-1990 жылдар аралыгында осы қүжатгы басшылыққа алды. Дәл осы кезевде жас туристер станцияларының қүрылуы мен Дамуы белец алды. 1977 жылы 19 қанд-арда одақтык министрік «Республика-лық, өлкелік, облыстык және аймақтық жас Іуристер станци-ялары туралы ереже» қабылдады. Осы қүжаиа станциялар жа-нында үйірмелер ұйьшдастыру туралы на|ты информация берілді [94; 24-25]. 70-жылдары Қазақстанның көптегеа мекғатерінде туристік үйірмелер ашьшып, оған қатысушылар Кеңесгер Одағы терри-ториясы бойынша туристік жорықтарға шьигы. Жүздеген ту-ристік топтар өз өлкелері бойынша жасаға жорықтарында, экспедицияларында өз ауылы, ауданы, калаійры жайлы, оның тарихы, эжономикасы, мәдениеті туралы баіматериалдар жи-нады. Ол жұмыстардың нәтижесі ретінде мектепте өлкетану мұражайлары ашылды. 1979 жылдын наурызында «Мектептен тысмекеменің турис-тік базасы туралы типтік ереже» қабылданыі, онда база кұры-лымы өз басшылығымен, қызметкерлеріменвекітілді. 80-жыл-дардың аяғына қарай республикада ондағал туристік базалар мен лагерьлер жұмыс істеп, олар жылына он «ындаған оқушыға кызмет көрсетті. 198і жылы Есік қаласында туризм техяикасы бойынша оқушылардық УІ республикалық жарысы өтсе, 1985 жылы ма-мырда Алматы жас туристер станциясы Кевс халкының Үлы Отан согысындағы жеңісінің 40 жылдығыіа арнап алғашқы жалпы альпиниада өткізді. Қоғамды қайта құру мен демократизацяілау кезеңі халык ағарту ісіне де әсер етті. 1990 жьшы сәуірд «Мектептен тыс мекеме туралы жоба ереже» шыцты. Осы құғат негізінде әрбір республика өз құжаттарын дайындау керекболды. Жас турис-тердің республикалық станциясы өз «Ережшерінің» жобасын дайындады, ол республикалық станциялараа ғана тиесілі бо-лып, облыстық станциялар өз іс-әрекеттерінің өз «Ережелерін»

жасады. 1991 жылы 12 желтоқсанда Қазақвсан Решубликасы Оқу министрінін орынбасары Бердібек Саиарбаев жаңа «Ере-жені» бекітті. Бұл құжатға тіпті станциялардың халықаралык іс-өрекеттеріне дейін қарастырылды. 1995 жылы жағдайдын өзгеруіне, мекеменің атының өзгеруіне жше өкілеттілігінің кеңеюіне байланысты станциялар туралы жаңа «Ереже» кабыл-дауға тура келді. Жас туристердің респубвкалык станциясы1995 жылдың 2 тамызынан бастап «Қазақстан Решубликасы Оқу министрлігінін окушылардық халықаралық туризм орта-лііғы» деп аталды. Бұған дейінгі «Ережелерге» қарағанда Ор-талықтын мазмұны нактылығымен және Қазақстан Республи-касынық Ата заңына, Білім туралы заңға және Оку министр-лігінің иормативті актілеріне сәйкестігімен ерекшеленеді. 1997 жылы оқушылардың республикалык туризм орталығы каржы жетіспегендіктен жабылып, кейбір облыстардагы орта-лыктар ғана жұмыс істеп тұрды [94]. 2000 жылы балалар мен жасөспірімдердің туризм жэне экс-курсия бойъшша Алматы облыстык орталығы Қазақстан аль-пинизм ардагерлерінің кеңесімен тығыз байланыста жұмыс істеді. Альпинизм федерациясы және Ұлггық альпинизм коры бірігіп. оқушылардың кезекті і5-альпиниадасы өткізілді. Түрлі категориялы жөне денгейлі күрделіліктегі жорықтар, ұзаққа экскурсия мен саяхатғар, алышниада мен туриадалар, туризм мен бағдарлаудын (ориентироғание) тұрлерінен жарыстар өткізу елде дәстүрге айншщы. Туристік көпсайыс бойьшша сгюрггық жарыстарда Алматы облысы оқушыларының командалары жақсы нәтижелерге жетгі. Олар бес жыл бойы Шымкент қаласында Памир тауларына қай-ғылы қазаға үшыраған Н.Марчукты еске алуға арңалып өткен республикадык және халықаралық жарыстарда көш бастап отырды. Орталықтың негізгі іс-әреке гінің материалдык-техни-калык базасы Алматы облысының қайталанбас табиғатгы жер-леріндегі «Көлсай», »Ойжайлау», «Таугүл», «Хантәңірі» тур-базалары болды. Ең ерекшесі — Баянкөл өзенінің бассейнінде орналасқан «Хантәнірі» туристік базасы. Бүл нысан 1994 жылы пайдала-нылуға берілді, қазіргі адамдардың демалу сыйымдылығы і80 адамға арналған. Бүгіндері облыста бір мезгілде 500 баланың белсенді демалысьш ұйымдастыруға мүмкіндік бар. Өкінішкс орай, Орталық 1997 жьтлдан бері өзін-өзі қаржыландыруға көшіп,

бюджетген еш көмек ала алмай отыр [2]. Орталықтың дұрыс жұмыс істеуіне ұнемі қаржыландыру ғана емес, бүл рекреациялық іс-әрекеттің түріне ерекше көңіл ауда-РУ қажет-ак, себебі балалар туризмі демалыс кана емес, келе-Шек казакстандықтардын кылмыссыз, есірткісіз салауатгы, денсаулықты өмір салтының кептлі. Республикада мектеп туризмі мен өлкетанудың алдағы дамуы әлеуметгік туризмді кайта кад-пына келтірумен, дамытумен тікелей байланысты. Қазақстанда спорттық туризм ең алғашқы туристік ұйым-дардың қурылуьшен қатар жасакталды. Дегенмен де респуб-ликаның спорттық туризмнен негізгі жетістіктері соғыстан кейінгі кезенде ғана, яғни 1949 жылы туризм КСГӨ спорттық кдассификациясына енгізген уақытға ғана болды. Жаяу, щаңғы және велосипед туризмдеріне спорттық разрядтар мен «КСРО спорт шебері» атагы нормалары қойылатьға болды. Туризмнің түрлі түрлеріне арналған жорықтың барлық спорттық түрлері күрделілігіне қарай 3 категорияға бөлінді. Моселен, жаяу ту-ризмнің і -категориялы күрделіліктегі жорыққа і80 шакырым-қашыктыққа он күн саяхат жасау керек. «КСРО спорт шебері» атағын алу үшін спортшылар бірінші — үшінші категориялы күрделіліктегі, КСРО-ның 4 географиялық ауданында, туризмнің 3 қатар бұл атақтан үміткердің туризм боЙьшша спорты, жүзу, ат спорты, тау шаңғысы немесе велосипед спорта түрлерінің бірінен 3- спорт разряды болуы кажет. 1945 жылы күзде Алматыда Қазақ дене тәрбиесі институты ашылды. І қаңтарда институтта туризм-альпинизм кафедрасы ашылып, В.М.Зимин басқарды. Бірақ кафедра бір-ак жыл жұмыс істеді [і55; 95]. Қазақстанда туризмнен бірінші спорт шебері атағын 1957 жылы В.ГХамулло алды, ол кейіннен Түркістан — Сібір темір жолы қьізметкерлерінің туристік існе көптеген жылдар бойы жетекшілік жасады. Бүл атақты 1958 жылы В.М.Зимин, ал 1962 жылы Ю. С. Накатков алды.

Қазақстанның туризмнің түрлІ түрлерІнен маманданушы спортшылары төмендегідей 4 түрден ерекше нәтижелерге жеіті: туристік мамандарды дайындауда;

• КСРО-ның туристік игеру мақсатында түрлі экспедициялар өткізуде;

• классификациялы туристік саяхаттар жасаудан;

• түрлі слет, жарыс, чемпионаттарға катысудан табысты болды.

196і жылы КСРО спорттық қоғамдар одағының орталык ке-ңесі туристік саяхаттар өткізудің және туризм бойынша сйфикациялық норматиытердің жаңа ережелерін бекітті. Бүры-ңғы туристік жорыктардың күрделілігіне қарай 3 категорияға белінуі 5 категорияға бөлінетін болды, разрядтардың орнына «КСЮ турисі» деген 3 дәрежелі белгісі және «КСРО туризмінің щебері» деген атақ енгізілді.»Үшінші дәрежелі турист» белгісін алу үшін і-категориялы күрделіліктегі бір жорық жасау ғана жеткілікті болса, ал «КСРО туризмінің шебері» атағын алу үшін і-тІІіден 5-ші категориялы күрделіліктегі 10 жорық жасау қажет болды. Осылайша классификациялық нормативтер күрделене тусті [і55; 29]. 1953 жылы жазда «Горельник» турбазасында бүкілодактық кәсіподақтық тау туризмі инструкторларьш дайындау бойын-ша бірінші жиын отті. Жиынның бастығы И- И. Ларионов; оқу бөлімінің бастығы В.М. Зимин болды. Бүлжиынды бітіруші-лердің кейбіреулері «Горельник», »Ыстықкөл» турбазаларын-да жұмыстарын жалғастырды. 197і жылы Қазақ дене шынық-тыру институтында тау туризмі инструкторларыи дайьшдай-тьш факультативтік курс ашылды. Бүл жүмысты КСРО снорт шебері А. А. Вододохов басқарды [і55; і35]. XX ғасырдың 60-жылдарының аяғы 70-жылдарының басын-да бүкілодақтық кәсіподактың туризм мен экскурсия жөніндегі орталық кеңесі ең үздік туристік саяхатқа конкурс үйымдасты-рып бастады. Бүл жарыстарға Қазақ Кеңестік «Горельыик» тур-базасының инструкторлар командасы еді. В. Н. Вуколов жетек-шілігіндегі бүл команда 1970 жылы күзде солтүстік Тянь-Шань-ның 4-категориялы күрделіліктегі туристік маршрутымен өтіп, бүкілодақтық конкурста 9-орын алды. 1973 жылы А. Г. Нам жетекшілігіндегі Алматы туристерінің командасы орталық Тянь-Шаньнық 4-категориялы күрделілік-тегі туристік маршрутымен отіп, Қазақстан туризмнің тари-хықда бірінші рет бүкілодақтық жарыста жүлделі үшінші орын-ДЫ иемденді. 1977 жылы Қазақ Кеңестік Реопубликасының туризм феде-рациясы үйымдасып, оның төрағасы болып тау туризмі бойын-Ша КСРО спорт шебері А.М.Чеусов тағайындалды. 80-жылдардың аяғьшда ен үздік туристік саяхат бойынша бүкілодақтық конкурс туризм бойынша КСРО чемпионаты болып өтетін болды. 1990 жылы Қазақстан командасы КСРО спорт шебері В. Н. Вуколовтың жетекшілігімен солтүстік Тянь-Шаньнық ең қиын алтыншы категориялы күрделіктегі туристік маршрутымен алғаш рет өтіп, КСРО тау туризмі бойынша чем-пионатта үшінші орын алды.

1991 жылы осы команда КСРО чемпионаты аясында орта-лық Тянь-Шаньнын алтыніңы категориялы туристік маршру-тымен алғаш рет өтіп, және Қазақстанның ең биік шыңы 7010 метрлік Хантәңіріне шықты. 1974-1991 жылдар аралығында Бүкілодақтық кәсіподақтың туризм мен экскурсия жөніндегІ орталык, кеңесінін түрлІ іс-шараларының аясында тау туризмінің техникасы бойыніиа 9 бүкілодақтық жарыстар өткізілді. Олар: 1974 ж. (Тау турис-тершін I бүюлодақтық слеті, Краснояр өлкесі, Красная поля-на), 1975 ж. (Тау туризмінің техникасы бойынша I бүкілодақ-тық жарыс, Солтүстік Осетия, Цей), 1978 ж. (Тау туристерінін П бүкілодақтың слеті, ГрузиІІ КСР, Казбеги), 198і ж. (Турис-тердің і бүкілодақтық слеті, Солтүстік Осетия, Дзинаға), 1984 ж. (Тау туристерінің II бүкілодақтык; слеті, Кабардиио -Балғария, Чегем), 1985 ж. (Туристердің II бүкілодақтық слеті, Украина КСР, Яремча), 1987 ж. (Тау туризмнің техникасы бойынша бүкілодакгык жарыс, Қазақ КСР, Кіші Алматы шатқалы, Түйық-су), 1989 ж.(Туристердің Ш бүкілодақтық слеті, Свердлов об-лысы), 1991 ж. (Тау туризмінің техникасы бойьшша бүкіло-дактық ашық жарыс, Кабардино — Балғария, Чегем). Бүл жарыстарда Казақстанның тау туризмі бойынша қүрама командасы спорттық шеберліктің биік деңгейін көрсетті. Қазақстан командасы 1974 жылы «Өткелдегі қимыл техни-касы және сақтану» кезеңіндегі жарыста 3- орын, 1975 жылы мұзды өткелден і-орын, 1978 жылы өткелден және мұзды жер-ден өтуден де і-орын алды. Қазақстанның тәжірибелі тау туристері жоғарыдағы жарыс-тардық барлығында төрішілер кұрамында болды.

Қазақстаннъщ тау туристері жоғарыдағы жарыстарға қаты-сумен қатар тау туршмін дамытуға перспективаяы деген аудан-дарды да барлап білді.

Туризм және экскурсия жөніндегі Қазақ республикалық ке-ңесі мен Қазақ кеңестік республикасы туризм федерациясы бірігіп, В.Н.Вуколовтың жетекшілІгімен Жоңғар Алатауьша экспедидия ұйымдастырды. Туристердін екі тобы жиырма күннің ідіінд⁶ жиырмадан астам асудан тұңғыш рет асып, олар кейін-_нен «Алтай, Жоңғар Алатауы, Кавказ, Памир, Памир-Алтая, Хянь-Шань асуларының классификациялық тізіміне» енді. Қазақстаннъщ автотуристері өткен ғасырдың 60-70-жылда-рьінда КСЮ спорт шебері В. Х.Булашевтың жетекшілігімен бүкілодактықтық бірнеше радлилердің жүлдегері атанды. 1988 жылы Алматы қаласының автотуристер командасы Б. Б. Резванцевтің жетекшілігімен Қазақстан территориясын-дагы 5-категориялы күрделіліктегі маршруттардан сәтті өтіп, КСРО чемпионатында 2-орынды иемденді. Қазақстанның туризм спортшылары ең үздік туристік сая-хаттарға арналған бүкілодақтык жарыстарда үздік спорттық жетістіктерге, әсіресе велотуристер жетті. Олар: 19і7 жылы В. М. Чеховскийдің жетекшілігіндегі Петропавловск каласының командасы Алтайдың 4-категорияяы күрделіліктегі жарыста 2-орын, 1976 жылы А. А.Онучиныің жетекшілігшдегі Қарағанды облысының командасы Алтайдың 4-категориялы күрделіліктегі жарыста 2-орью, 1976 жылы В. А. Кораблевтіңжетекшілігіндегі Алматы қаласының командасы Алтайдын 5-категориялы күрде-ліліктегі жорықта 3-орын, 1977 жылы А. А. Онучиннің жетек-шілігіндегі Қарағанды облысының командасы Кавказдық 5-катс-гориялы күрделіліктегі жорықта і-орын, 1977 жылы В. А. Ко-раблевтің жетекшілігіндегі Қазақстан командасы Кавказдың 5-категориялы күрделіліктегі жорықта 3-орын алды. 1991 жылға дейін бүкіл КСРО республикаларындағыдай Қазақстанда да әлеуметгік туризм қарқындап дамыды. Ол кез-дегі әлеуметгік туризмді бүкіл әлемдегідей мемлекет қана емес, кәсіподақ та қаржыландырды, сондыктан да турбазаға 20 күндік жолдаманың бағасы орташа айлықтық мөлшерінен аскан жок-Кәсіподақтар сонымен қатар туризм жөніндегі облыстық, рес-публикалық кеңестер арқылы мындаған адам шүғылданған спорттық туризмнің дамуын қаржыландырды. Казақстандық-^таірцың туризмнің спорттык және басқа да белсендІ түрлершен елеулі жетістікгерге жетуінің төркіні де осында жатыр. Қазіргі кезевде Қазақстандағы әлеу.меттік туризмнін орнын эконоңикалық туризм басты, сондықтан да турнзмнің бүл түрін ^орары дамыған индустрияға және үлттық экономиканың басым бөлігіне айналдыруымыз қажет. Сонымен қатар қазір біз өз еліміздегі, шет елдердегі туризмнің дамуының тарихын білу арқылы, оның адамзат тарихындағы өзекті мәселелерін білу арқылы қазіргі туризмді дамытудың тиімді жолдарьш іздей аламыз. Туризм тарихындағы жұмыстардың нәтижелерін пайдалану туризмтанудың теориясын негіздеуге мүмкіндік береді, Қазақстан Республикасындағы туризмді дамытудың қазіргі ұлттық концепциясын жасауға және туристік мамандарды дайындауға жол салады.

9-ТАРАУ. ТМД ЕЛДЕРІ МЕН ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТУРИЗМНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ДАМУЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ

• ТМД елдеріндегі туризмнің бағыттары.

• ТМД туризімінің даму мәселелері

• Қазақстандағы туристтік ұйымдар.

• 21-ғ. ТМД елдерінде туризмнің даму перспективалары.

2002 жылдың желтоқсанына дейін Қазақстан Республика-сьшдағы туристік іс-әрекет төмендегідей халықаралық және қазақстандық заңдармен, заңдық актілерімен, ұкіметаралық келіссөздермен, халықаралык үкіметтік емес туристік ұйым-дардың шешімдерімен ретгеліп келеді. Олар;

і)Туризм хартиясы. Әлемдік туристік ұйымның бас ассамб-леясының 1985 жылғы VI сессиясында мақұлданған;

2)Туризм жөніндегі парламентаралық Ғааға декларациясы. Ғааға, 10 — і4 сәуір. 1989 ж.;

3) Шекаралық зонаға кіру мен сонда болу үшін рұқсат беру-дің тәртібі туралы инструкция. Қазақстан Республикасы Ішкі іс-тер министрлігі 1994 жылы 4 сәуірде №92 бұйрықпен бекіткен;

4)Қазақстан Республикасының «Халықтың санитарлық-эпидемиологиялық игілігі туралы» заңы. Қазақстан Респуб-ликасы президентінің 1994 жылғы 8 шілдедегі №і10 –XIII жарлығы;

5)Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасын-дағы транспорт туралы» заңы. Қазақстан Республикасы пре-зидентінің 1994 жылғы 2і қыркүйіктегі №і56 —ХШ жар-лығы мен бекіткен;

6)Қазақстан Республикасына келетін шетел азаматғарьша ережелерді қолданудың реті туралы инструкция. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінін 1994 жылғы 3і қазан-дағы №286 бүирығымен бекітілген;

7)1996 жылғы 2і қазанда қол қоиылған Ташкент деклара-циясы. Ташкентте Қазақстан, Әзірбайжан, Қырғыстан, Түркменстан, Өзбекстан республикаларының президеитгері қол Қойды;

8) Қазақстан Республикасы президентінің «Түркі тілдес мем-лекеттер басшыларының Ташкент декларациясын, ЮНЕСКО мен Әлемдік туристік ұйымнық Қазақстан Республикасындағы Ұлы жібек жолы туристік инфрақүрылымын дамыту жөніндегі жобаларын іске асыру туралы» жарлығы. 1997 жыл 30 сәуір № 3 476;

9)Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазакстан Респуб-ликасы Президентінің арлығын іске асырудың шаралары ту-ралы» 1997жылғы 7 шілдедегі №1067 қаулысы;

10. Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 27 ақпандағы № 3859 «Жібек жолының тарихи орталықтарын қайта жандандыру, түркі тілдес мемлекеттердін мәдени мұрасының сабақтаса дамуы, туризмнің инфрақұрылымын қүру туралы» жарлығы;

11. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы 10 тамыздағы № 738 «Жібек жолы —Қазақстан ұлттық компаниясы акционерлік қоғамы туралы»қаулысы;

12. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылдың 28 қазанындағы № 1096 «Жібек жолъшын тарихи орталықтарын қайта жандандыру, туркі тІлдес мемлекеттердің мәдени мұрасының сабақтаса дамуы, туризмнің инфрақұрылымын құру туралы» мемлекеттік бағдарламасын іске асырудың іс-шараларының жоспары туралы қаулысы;

13. Туризмнің басты одеп кодексі. Әлемдік туристік үйымның Бас ассамблеясының 1999 жылгы 27 қыркуйек — і қазандағы XXX сессиясында қабылданған;

14. Қазақстан Республикасьшық виза беру тәртібі туралы инструкциясы. Сыртқы істер министрлігінің 2000 жылғы іі шілдедегі № 65 және Ішкі істер министрлігінің 2000 жыдғы іі маусымдағы № 388 бұйрықтарымен бекітілген;

15. Қазақстанның 2000-2003 жылдарда Қазақстанның туристік имиджін қалыптастыру бойынша іс-шаралардық жоспаръш бекіту туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылдың 26 қазандағы № і604 қаулысы;

16. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылдын 30 қазандағы№ і63і «Туризм бойынша үйлестіру кеңесін құру турал» каулысы;

17. Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Жібек жолы — Казакстан» жыл сайынғы халықаралық фестивалін Алматы каласында үйымдастыру туралы 2000 жылдың 27 қарашасын-дағы№ і763 қаулысы;

18. Қазақстан Республикасы Үкіметі мәжілісінің №3імәжілісхаттык шешімі;

19. Туристік саланы дамытудың алғашқы кезектегі іс-щаралы туралы. Казақстан Респубдикасы Үкіметінің 2000 жылдьІН 29 желтоқсандағы № 1947 қаулысы;

20. Қазақстан Республикасында туризмді дамытудың концепциясы. Казақстан Республикасы Үкіметінің 200і жылдың 6 наурызындагы № 333 қаулысымен мақүлданған;

21. «Қазакстан Республикасъғадағы туристік іс-әрекет туралы». Ка.зақстан Республикасының 200і жылдың і3 маусымындағы № 2іі — іі заңы;

22. Туристік іс-әрекетті лицензиялаудың ережесі. Қазақстан Республикасы ҮкіметІнің 200і жылдың і4 қыркүйегіндегі № 12і3 қаулысы бекіткен.

Қазақстан Республикасы осы кезенде туризм бойынша төмен-дегідей келісімдер жасады:

і. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Пакистан Ислам Рес-публикасы үкіметі арасындағы мәдениет, спорт және туризм салаларындағы ынтымактастық туралы келісІм. Исламабад, 1992 жылдың 24 ақпаны.

2.Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы туризм саласьшдағы ынтымақтастық туралы келісім. Тегеран, 1993 лшлдың 20 маусымы.

3. Қазақстан Республикасы туризм, спорт және жастар ісі жөніндегі министрлік пен Венгер Республикасы өнеркәсіп және сауда министрлігі арасындағы туризм саласьшда ынты-мақтастық туралы келісім. Алматы, 1994 жылдың 30 наурызы.

4. Қазақстаң Республикасы туризм, сгторт және жастар ісі Жөніндегі министрлік пен Египеттің туризм министряігі ара- сындагы туризм саласында ынтымақтастық туралы келісім. Каир, 1995 жылдың 25 мамыры.

5. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Израиль үкіметі ара- сықдағы туризм саласында ынтымақтастык келісім. Алматы, і995 жылдың 30 тамызы.

6. Қазакстан Республикасы денсаулық, мәдениет және білім іинистрлігі мен КХР-сьғаың арасындағы туризм саласында ынтымақтастык туралы келісім. Пекин, 1998 жылдың 7 мамыры.

7. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Түрік Республикасының ұкіметі арасындағы туризм саласында ьштымақтастықтуралы келісім. Анкара, 1998 жылдың і5 маусымы.

8. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Болғария Республи-касы арасындағы келісімшарт. 1999 жылдың і5 қыркуйегі.

9. Қазақстан Респубдикасы туризм, спорт және дене тәрби-есі министрлігі мен Молдова Республикасы туризм, спорт жәнежастар министрлігі арасындағы келісім. Алматы, 1992 жылдың 4 қарашасы.

10. ТМД елдерімен туризм саласында ынтымақтастык ту-ралы келісім. 1994 жылдың 23 желтоқсаны.

11. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Өзбекстан Республикасы үкіметі арасындағы мәдениет, денсаулық, білім менғылым, туризм мен спорт салаларындағы ынтымақтастық туралы келісім. Ташкент, 1994 жылдың 10 қаңтары.

12. Қазақстан Республикасы гуризм, спорт және жастар Ісіминистрлігі мен Қырғызстан Республикасының туризм жәнеспорт жөніндегі мемлекеттік комитеті арадарындағы келісім. Алматы, 1994 жылдың і8 қарашасы.

13. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Грузия үкіметіарасындағы туризм саласындағы меморандум. Тбилиси, 1996жьілдың і7 қыркүйегі.

14. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен ТүркіменстанүкІметі арасындағы туризм саішсьшдағы ынтымақтастық тура-лы келісім. Алматы, 1997 жылғы 27 ақпан.

15. Қазақстан Республикасы білім және мәдениет ми-нистрлігі мен Қырғызстан Республикасы туризм және спортжөніндегі мемлекеттік агенттігі арасьшдағы туризм, спорт жонедеие тәрбиесі салаларындагы ьштымактастық туралы келісім.Алматы, 1997 жыл 8 желтоксан.

16. Қазақстан Республикасы денсаулық, білім және спортминистрлігі мен Қырғызстан Республикасының туризм жәнеспорт жөніндегі мемлекеттік агенттігі арасындағы ынтымактастық туралы мәжілісхат. Бышкек, 1999 жыл 19 иаурыз. Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Литөа Республи-касы үкімет арасындағы туризм саласында ынтымақтастық туралы келісім. Астана, 2000 жыл іі мамыр. Қазақстан, Қыргызстан, Тәжікстав және Өзбекстан үкіметтері арасындағы санаториялык-курорттық, сауықтыру және туристік мекемелер мен үйымдарды дамыту саласындағы ынтымақтастық туралы келісім. Астана, 2000 жыл 8 маусым. Статистика жөніндегі агентстөонын мәліметтері бойынша 1998 жылы республикада 430 туристік мекеме кызмет етсе, оныңтоғызы - мемлекет меншігіндегі мекеме, 388-і - жеке мен-шік және алтауы - шетелдік туристік агентстөо. Қазакстандық мекемелер осы кезеңде 80 елдін туристік фирмаларымен келіс-імшарт жасасса, 25 алматылық және 5 облыстық турфирма 7 мемлекетке чартерлік авиарейс үйымдастырған. Соңғы 5 жыл ішінде Қарағанды, Алматы, Павлодар, Ощүстік Қазақстан облыстарының, Алматы (50%), Астана қалаларының туристік фирмалары ерекше дамыды. Бүл облыстар мен қала-лардың туристік үйымдары жылына 88% туристер мен экскур-санттарға қызмет көрсетті. 1998 жылы барлық меншік формасындағы мекемелер 19і6, 6 млн. теңгеге азық-түлік сатып, жұмыстар орындаған, қыз-мет көрсеткен. Оның ішінде мемлекеттік туристік мекемелер 22,4 млн. теңгеге, жеке меншіктер і883,9 млн. теңгеге, ше-телдік фирмалар 10, 3 млн. теңгеге жүмыс істеп, қызмет еткен. Туристік іс-әрекеттен түскен салықтың республика бюджетіне түскен жалпы салықтағы мелшері 1998 жылы 0,і% (1997 жылы 0,06%) болды. Ресиубликадағы көптеген туристік мекемелер шагын және орта кәсіпкерлікке жатады. Туристік мекемелердің 1998 жы-лғы шаруашылық іс-әрекеті шыгынды нәтиже берді. Шағын мекемелер (50 адамға дейін) і4,5 млн. теңге шыгын мөлшерін көрсетсе, орта мекемелер (5і-ден 250 адамға дейін) 3,9 млн. теңгеге шығынмен шықты. Ал жеке меншік сектордың ірі ме-иемелері (250-ден көп адам еңбек ететін) 1998 жылдың қоры-тындысы бойынша і 84і мын теңге кіріспен шықты. 1998 жылдың қаңтар-желтоқсаны аралығында туристік ме-кемелер 246 мьвд турист пен экскурсантқа қызмет көрсетті. Айта кетер ерекше жайт, 1998 жылы Қазақстанның туристік фирмалары 35 мық шетелдік азаматқа, яғни 1997 жылға қара-ғанда 7 мыңға немесе 25%-ға көп қызмет көрсетті. 1998 жылы Қазақстанның і46 мың азаматы жакын және алыс шетелдерге туристік жолдама алған. Осы кезенде қазақстан-дық туркстердің ТМД елдеріне шығуы азайған, ал Литөаға -2, 3 есе, Өзбекстанға- 3, 8 есе артқан. Қазақстан адамдарының ең көп баратыи ТМД елдері - Ресей мен Қырғызстан, барлык туристің 63%-ы солар. Ал қазақстандық туристердің әлемнің басқа елдеріне 1998 жылы барғандары і40 мың адам (1997 жылмен салыстырғанда і4%-ға кем). Қазақстаннан барған 83% адам Қытайға, Герма-яияға, Түркияға және Біріккен Араб Әмірліктеріне тиесілі. 1997 жылмен салыстырғанда Қазақстан азаматгзрынын Авст-рияға, Бельгияға, Финляндияға, Венгрияға, Кореяға, Малай-зияға, Мальдивыға, Нидерландыға, Швейцарияға баруы көбей-се, олардың бізге келуі өте аз мөлшерде. Қазір коммерциялық сапарлар кең өрістеді. Қазір шетелдіктерге Қазақстан бойынша турлар үйымдас-тыруда тиімді экономикалық пайда және әлеуметтік мақсат-тылық та бар, ішкі туризмнің дамуы рсспубликаға валютаның ағынын, жаңа жұмыс орындарын және ұлттық туристік инф-рақұрылымнын дамуын қамтамасыз етеді. Қазіргі кезеңде Қазақстанда туроператорлар, яғни турларға кешенді қызмет ететін және жолдарын қарастыратын фирмалар (5%) мен тура-генттердің, яғни турларды іске асыратын фирмалардың (95%) қатынасы ойдағыдай емес. Республикадағы туристік іс-әрекеттің жағдайына туристік инфрақұрылымның (қонақ үйлер, көлік тұрақтары., туристік базалар, жолдар, автокөлік, туристік маршруттар) төмен дең-гейде болуы кері әсерін тигізуде. Ал инфрақұрылымның да-муы үшін ол жүйелі түрде инвестициялануы қажет. Туризм басым бағытта инвестициялануы қажет сала болса да, шетелден болсын, жекелеген болсын инвестицияға стимул боларлык жағ-дай жасалмаған. Ішкі және сыртқы рынокта үлттык туристік өнімдер ғылыми және жарнамалық-хабарлық түрғыда жүйелі қамтамасыз етілмеген. Туристік инфрақұрылымның дамымауынық бір себебі обьек-тивті экономикалық қиындықтар ғана емес, әлі де жетілмей келе жатқан салықтық, туристік заңдар, атап айтқанда, сала-лардың дамуын және мемлекеттік стандарт бойьшша түтыну-шьшың кұқығынын сақталуын бақылайтын заңдар тіпті жоқ. Қазақстандағы туристік фирмалардың көбі шетелдік туристік компаниялардық турагенттері, сондықтан да Қазакстанға ке-луші шетел азаматтарынан щетелге барушы адамдар саны әцце-қайда көп. Сонымен қатар қазақстандық туристік мекемелердІң ұЙымдастыру, ескерту, түсіндіру жүмыстары нашар жүргізіл-гендіктен, еліміздегі заңцык нормалар келушілер есебінен көп бұзылып жатады. Қазіргі нормативті базаға сәйкес келген шетелдіктердің келу режимін, жеке бастарының және олардың мүліктерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында туристік фирмалар ішкі істер орғандарына олардың түрақтайтын орындарының жобасын, болатын мерзімін, мекен-жайьш, қозғалу маршру-тын дер кезінде хабарлауы керек. Бірақ туристік ұйымдар Қазақстан Республикасынық занда-рына сәйкес шетелдік азаматтардың ел территориясына келу ережелерін жауапкершілікпен сақтай бермейді, өз міндеттерін талап денгейінде орындамайды. Шетелдік туристерді келген жерінде қарсы алуды, түрғын орындармен қамтамасыз етуді, экскурсиялық қызмет көрсетуді, мекен-жайына және ішкі істер орғанына тіркеуді үйымдастырмайды. Ішкі істер орғандарының назарынан тыс қадған шетелдік туристер заңсыз коммерциялық іс-әрекетгермен шүшлданып, қазақстандық заңдылықтарды бүзады, немесе өздері қылмыс-тың нысанына айналады. Қазақстан Республикасының төлемдік балансын «сапарлар» (халықаралық туризм) бабын талдай келіп, туризм аясының толық жагдайын, сонымен қатар бүл бап бойынша төлемдік баланстық сальдосын талдап көруге болады. Мәселен, 1997, 1998 жылдарда Қазақстаннық төлемдік сальдосының «сапар-лар» деген бабының қызмет көрсету салъдосы кемшін, яғни шығынды көрсеткішті көрсетіп тұр. 1999 жылы 1998 жылмен салыстырғанда көрсетілген қызметтің жшшы көлемінде төмен-деу тенденциясы байқалады. Қызмет көрсетудің баланстык сальдосы 1999 жылы кемуде болып, ерекше өзгерістер бола қойған жоқ.

Қазіргі туризм индустриясында бай материалдық қорлар бар, миллиондаған адамдарды жүмыслен қамтамасыз етіп отыр. Шетелдік статистиканың мәлеметтеріне қарағанда, туристік қатынастар дамыған елдердің шамамен 25%-ы халқы шетелдік туристерге қызмет көрсету жұмыстарын атқарады [і76; 23]. Мәселен, АҚШ-та бұл елдің қонак үйлерінде тұратын әрбір мың туриске қызмет көрсететін 279 қызмет керек болса, ал ту-ризммен жанама түрде байланысы бар салаларға 107 қызмет қажет. Әрбір мың туриске орныққан кемпинітерге 57 қызмет орны, ал бұған жанама катысы бар салаларға керегі 32 қызмет орны [і76; і7]. Қызмет көрсетуші жұмыскерлердің мундай нормалық есебі Европа, Америка елдерінде 80-жылдардын ба-сында болған. Ал қазір әрбір мың адамға кызмет көрсететін мамандар саны арта түсті. Туристік саланы басқару жүйесі Батыс және Шығыстың өнеркәсібі дамыған және дамушы елдерде жетілдіріліп келеді. XX ғасырдың 60-жылдары Италияда, Бельгияда, Египетте, Мексикада, Алжирде, Түркияда, Румынияда туризм мяни-стрліктері қүрылды. Мәселен, 1970 жылы Италияның туризм министрлігі 7 негізгі бағытпен жүмыс істеді; рекреациялық ресурстар мен рынок-тарды зерттеу, жарнаманы жолға кою, туризмнің жаңа форма-ларының дамуына қолдау көрсету, мамандар дайындаудьвд ту-ризмнің барлық секторлары үшін персоналдарды институтғар-да, курстарда оқытуды көбейту шараларын да күшейтті. Батыстың көптеген дамыған елдері өз игіліктерінің деншілігін туризмнен түсетін кірістерден тауып отыр, Сондықтан да со-ғыстан кейінгі жылдарда мықты зерттеу базалары мен туризм экономикасы саласында кәсштік дайындык жүйесін жасады. Бұл тәжірибе біздің республика үшін ерекше маңызды, себебі Қазақстан қазІргі кезде дамушы туристік ел болып табылады. Алматы қаласындагы туристік фирмалар директорларынан туризмді дамытуға кедергі келтіріп отырған себептер туралы сүрағанымызда туризмнің дамуына кері әсер ететін басты себеп ретінде бірінші орында шамадан тыс салықтың салынуын атап өттІ. Бүл жөнінде директорлардың 78%-ы айткан [240; 60]. Қазақстан туроператорларының салыққа женілдік беру жөнін-дегі өтініштері де өкіметтік қүрылымдардан ешқандай қолдау таппай келеді. Әлі күнге дейін шетел туристерін кабылдау үшін дсүмыс істейтін фирмалар да (валютаның елімізге келуін және _Өз азаматтарымызға жаңа жұмыс орындарын жасап отырса да), біздін азаматтардың шетелге сапарын ұйымдастыратын фир-малар да салықты бірдей төлейді. Бұя — басқа елдердің эконо-иіикасын күшейтіп, өз еліміздің табысын кеміту. Туризмнің өркендеуіне кедендік қатьшастардық реттелмеуі және Қазақстанның ТМД, әсіресе Ресеймен, басқа да эконо-микалык байланыстарының жетілмеуі кедергі жасап отыр. Өйткені 1996 жылы Қазакстанға туристердің деншілігі Ресей-ден (47,28%) келген болатын. Оңтүстік астана (барлық шетелдік туристердің 44%-ы жылына Алматы қаласыка келеді) мен Же-тісуды туристік зона деп жариялап, оларға ерекше жағдай жасау қажет, себебі бүл жерлерге негізгі туристік-рекреациялық ре-сурстар шоғырланған.

1986 жылы бүрынгы КСРО құрамына енген республика ара-сында туристік ресурстар?'а талдау жүргізгенде, К^аззкстан тер-риториясы белсенді туристік саяхаттарға қажетгі туристік ре-сурстар мүмкіндІгінің мол екендігі анықталған болатын. Бүл ресурстардың деншілігі әсіресе тау және су туризмінің дамуы-на қолайлы. Бұған Тянь-Шань, АлтаЙ және Жоңғар Алатауы-ның қазақ жеріне кіретін орталық, солтүстік және батыс бөліктері жатады.

Қазақстандык турфирмалар отандастар үшін де, шетелдік-тер үшін де республика территориясы бойынша белсенді ту-ристік саяхаттар ұйымдастыруды әлі күнге дейін қолі-'а алмаЙ келеді. Ал Қазақстанның туристік-рекреациялық ресурстарын жақын және алыс шетелдер үтымды пайдаланып келеді. Мәсе-лен, москвалык «Азия Трэвел» деген турфирма Тянь-Шаньда (альпинизм, таудағы, даладагы трекингтер, рафтинг, велотур-лар) спортгық және хикаялы турлар, Шымғанда (батыс Тянь-Шань) мен Шымбүлақта (солтүстік Тянь-Шань) тау шаңғысы турларын үйымдасхырьш жүр.

Қазақстандық турфирмалардық белсенді саяхаттарды өз жұмыстарында мардьшсыз қолдануының көптеген себептері бар. Сонын бірі — туризмнің бүл бағыты бойынша жұмыс істейтін мамандардын тапшылығы. Белсенді туристік саяхат-тарды үйымдастыру үшін байсалды ғылыми талдаулар мен қызмет көрсететін адамдардың биік кәсіптік дайындығы бо-луы қажет. Саяхаттың белсенді тәсілімен әрекет ету барысын-да қызметкердің білігі мен қызмет ету сапасы ғана емес, турис-тердің қауіпсіздігін де сактай білу керек. Сондықтан да турис-терге жолбасшылар бриғадасынық дилетанттардан құралуы жақсылыққа апармаиды.

Белсенді саяхаттарды ойдағыдай үйымдастыру спортгык ту-ризмнің белгілі бір деңгейде дамуын қажет етеді. «Турист» журналы жариялаған деректерге қарағанда, 1974-1980 жыл-дар аралығында «КСРО-ның туризм бойынша спорт шебері» атағын 400-дей адам алыпты. КСРО-дағы спорттық туризмге колайлы 22 ірі орталықтың бірі - Алматы. БІр қызығы бұл сауал-намада мамандар ортадыққа әрбір 100 мың ересек тұрғынға бір туризм бойынша спорт шебері бар қалаларды да жатқы-зыпты. Тұтас одақтас республикалардың ыдырауы спорггық туризмнің дамуына кері әсер етті. 1991 жылдың өзінде-ақ спорттык туристік топтардың саны 1990 жылмен салыстырғ-анда 20%-ға, яғни 23 мың адамнан 19 мын адамға кеміді. 1992 жылдан бұл көрсеткіш тіпті курт төмендеп кетті. Көптеген туристік секциялардың, кдубтарцың және федера-циялардын өз іс-әрекеттерін тоқтатуы спортсмен туристерді, тіпті екінші, үшінші спорттық разряд деңгейіиде дайындау киындады. Бүл шетелдік туристерге жолбасшы болатын бри-ғадаларды құрастыру, ең болмаса білікті жүк тасушыны табу да қиынға түсті деген сөз. Тәжірибелі аспаз, аудармашы, дәрігер, тау және су туризмінің гид~инструкторын табу қиыннын қиыны болып қалды, Сондықтан да бүл мәселелерді шешу үшін мамандарды дай-ындау жүйесінің, оған жалпы білім беретін мектептердің ту-ристік арнайы сыныбын, туризм факультетінде оқып бакалавр, магистр, ғылым кандидаты, докторы ғылыми дәрежелерін ала-тын бітірушілерді қосқанда, жасау қажет.

Өкінішке орай, республикамызда әлеуметтік туризм жүйесі жоқ десе де болады, ол барлық оку орындарында дерлік спорпық туристік қүрылымнық қызмет етуіне жағдай жасар еді. Сон-дықтан да Қазақтың спорт және туризм академиясьшың ту-ризм факультетінің мамандарының бар үміті базалык мектеп-тер-мен гимназиялардың арнайы сыньштарьшда болып отыр. Автордың көп жылдық жүмысынан оқуды артық аспай теори-ялаудан арылтьш, оқу үрдісінде тау және су туризмінің техншсасы-ңа (көп таралған түрлері ретінде) көбірек көңіл бөліп, демалыс кундері жорыққа жиі шығару ләзім. Жоғары сынып оқушыла-рьШ талапқа сай дайыңдаған жағдайда олар категориялы жорык-тар жасап, туризмнен спорттық разрядтарды да орындар еді. Дәл осындай мектеп түлектері ғана жоғары оқу орындарынық 080140 — «Туризм» мамандыгықық «Туризмнің спорттык және белсенді түрлері» мамандандыруына окуға түсуге талпынар еді. Туризмнін белсенді және спорттық түрлерін дамыту үшін қаржылық, материалдық жабдықтар, кәсіби дайындығы бар мамавдар ғана емес, мемлекеттік қамқорлық қажет. Қазіргі кезде ТМД-ға мүше елдердің туризм жөніндегі ке-ңесі қүрылып, кызмет етіп жатыр. Ал халықаралық туристік-спорттық одақтың ІУ конгресі Москвада болып, онда «Достас-тыққа (ТМД) мүше еддер мен Балтық мемлекеттерінің терри-ториясында ерікті спорттық туризмді өрістету үшін түтас туристік кеңістік құрудың концепциясы» қабылдады. Қазақ-станға белсенді туристік саяхат жасау үшін адамдардың көбі осы елдерден келеді. Бүл концепцияның тиісті қолдауынық не-гізінде Қазақстан Республикасы жақыи және алыс шетелдерден келген туристік топтардан, дүрыс үйьшдастырған жағдайда ТМД елдерінің спорпық туризм топтарынан пайда тапқан болар еді. Бүл пайда өсіп келе жатқан үрпақтық белсенді және спорт-тық туризм түрлерімен шүғылдануы үшін қаржы бөлуге де жағдай жасар еді. Осылайша елді бірқалыпты сауыктыруға және Қазақстан Республикасының басты әлеуметтік мәселе-лерін шещуге болады. Әрине, бүл үшін республикаға отандық туризм индустриясы мен қонақ үй ісі жүмысының үзак мерз-імге арналған бағдарлама керек.

Отандық бизнесте туризм (әсіресе өңірлік деңгейде) эконо-миканың жанама саласы ретіне саналып, туризмнің денсаулық сақтау мея әлеуметтік қамтамасыз етуге кететін қоғамдык шығындардың өсуін азайтатынын есепке ала бермейді. Қазақ-стан мен Орта Азия республикаларында соңғы жылдардагы әлеуметтік-саяси өзгерістерден ең алдымен ауылдық жер зар-дап шекті. Ауылда жүмыссыздық қаладағыдан әлдеқайда жо-ғары, өмір сүру деңгейі тіпті төмен.

Қазақстан туризмінің бағдарламасының басты мақсаты — Жібек жолының қазақстандық бөлігіндегі еліміздің әлеуметтік-экономикалық, халықаралық және жалпы ұлттық рөлін қайта жандандыру. Қойылғаи мақсаттың өз нәтижесіне жетуі нысан-дардың археологиялық, архитектуралык және қала салу өнері турғысынан зерттелуіне, Жібек жолыныңтарихи-мәдени мүра ретінде мәліметтер қорының жасалуьша байланысты. Жібек жолының негізгі кезеңдерін көріктендіру, мүражайлық сипат беру, сақтау қажет. Үлы жолдың бойындағы туризм нысанда-рының тізбесіне енген тарихи қалалар мен елдІ мекендерді да-мыту керек. Жібек жолы бойындағы дәстүрлі ұлгіде салынған қалалар мен елді мекендердің базасында туризмнің инфракұрылымын жасаған дұрыс. Олар: сауда мен сервистік қьізмет көрсету ме-кемелері, туристік, қажылық кешендер, халық қолөнерінің шеберханалары, этнографиялык мұражай мен театрлар, тари-хи-діни және әдет-ғұрыптық орталықтар және т.б. туристік нысандар. Жібек жолының казақстандық бөлігіндегі негізгі туристік рекреациялық ресурстар Жетісуда, Оңтүстік Казақстанда екендігі белгілі, бұл өңірдегі ерекше орынды Түркістан, Тараз, Алматы қалалары алады. Түркістан—Қазақ хандығының алғашқы астанасы ғана емес, мүсылман әлемі үшін «екінші Мекке». Қаланың мүндай даңққа ие болуынын басты себебі XIV ғасырда Әмір Темір Қожа Ахмед Йассауидің бейітінің басына мавзолей түрғызды, ХУ-ХҮІІ ғасырларда корықтың территориясына Тәукенің, Тәуекелдің, Жәңгірцің, Есімнің, қазақ мемлекеттігінІң негізін салушы Абы-лайдың үлы кесенелері салынды. Осынық барлығы, кесенелер-дің сәтті реставрациялануы, тарихи-мәдени ескерткіштер жүйе-сі инфрақұрылымын жасауға, Түркістанның Қазақстандағы қажылық туризмінін ірі орталығы болуына жағдай туғызады. Тараз -— Жібек жолының қазақстандық бөлігіндегі көне және ең ірі сауда-әкімшілік орталыш, орта ғасырлардағы Қазақстан өнерінің ерекше фортификациялық ескерткІші. Алматы — б.д.д. I ғасырда ірге көтерген көне қала, респуб-ликамыздың ғылымы мен мәдениетінің орталығы, оңтүстік астана. Қаланың ескерткіштерінің 3 дәуірдегі дамуы үлкен танымдық мәні бар, қазіргіден де кең өрісте туристік айналымға Іүсіруге болады.

Жібек жолы бойындагы бүдан басқа да туристік нысандарға Курлық, Тұрбат, Испиджап, Қүлан, Меркі, Талқыз, Жаркент секілді орта ғасырлардағы қалалар мен елді мекендер жатады. Бағдарламада аталған қалалардың белгілі нысандарына рестав-рация жасау да жоспарда бар. Бү л концепцияның өміршеңдігін көптеген мәліметтер дәлел-дей түседі. А. Щурова, Ж. Қаңтарбаева, О.Саурамбаевтардың есебінпіе, Ұлы жібек жолының Қазақстандық бөлігіне жасалғ-ан туризмнен түскен таза табыс 39,і млн. АҚШ доллары болыпты [240]. Жібек жолының нысандарын ұтымды пайдалану, хабарла-малық-лсарнамалық іс-шараларды үтқыр үйымдастыру эконо-микалық және әлеуметтік пайда әкелері сөзсіз. «Хан тәңірі» халықаралық алыплагерінің директоры К. Ш. Валиеваның (Қазақстан) дерегінше, мәселен, өзбектің 60 адамнан түратын үлкен делеғациясы әлемдегі ең ірі туристік көрмелерге қатысу арқылы Өзбекстанға шет елдік туристердің келу ағыньш күрт көбейтіп отыр. Негізгі халықаралык туристік ағындар экономикасы дамы-ған және тұрмысы жоғары адамдар түратын елдерден көбірек болуда. Міне, осъшдай елдердің халқына Қазақстаннын ту-ристік-рекреациалық ресурстарын жарнамалауды жаппай ба-ғыттаған жөн. Бүл арада 1996 жылгы ең көп турист (барлық туристердің 47,8%) Ресейден келгендігін қаперде үстау қажет, Сондықтан да біздің жарнамаларымыздың басым көпшілігі Ресейде жүргізілуі дұрыс. Қазақстанның туристік нидустриясы үшін қыруар табыс көзі болатын тағы бір бағыт — ол ТМД елдеріне, оның ішінде Ре-сейге, біздің ел арқылы атанған шет елдік туристер болып та-былады. Осы жолдардың авторының өз көзімен көргендей, бүл туристердің көбі бір саяхаттың барысында Ресейді де, Қазақ-станды да және Орта Азия мемлекеттерін де көргісі, қызықта-ғысы келеді. МІне, осы игілікті тиімді пайдалану үшін ТМД елдері территориясында заңмен бекітілген тұтас туристік кеңістікті қальштастыру кажет. Бүл бағыттағы алғашқы адьш-дар да бар.

Туризм жөніндегі Қазақстан мамандары ТМД елдерінің ту-ристік атласын жасау идеясьш айтқан еді. Бұл атластық жоба-сы бойынша, онда республикада бүрын аз немесе тіпті белгісіз болып келген ұйымдар мен туристік жүйенің қызмет ететіндігі туралы информациялар жинақталмак, сонымен қатар жерлердің табиғатгық және антропогендік жағдайлары, туристік ресур-стары, туризмнің максаты, тарихы, келешегі, оның рекреация-лық пайдасы туралы баяндалмак- Агластар туризмді кешенді жоспарлауға, туристік ұйымдарды басқаруға, туризмді наси-хатғауға, туризм мамандарын оқытуға туризмді белсенді дема-лыстың тиімді қүралы ретінде пайдалануға мол үлесі бар. Аг-ластағы туристік шолу карталары туристік саяхаттар шартта-рын барынша дәлдікпен бейнелейді. Мұндай минианалог — «Жетісудың туристік-рекреациялық ресурстарының картасы» жарық көрді. Қазір келесі екі кезеңдік әлдеқайда кең масштаб-тағы жұмыс дайындалып жатыр. ТМД елдері мен Қазақстандағы туризмнің дамуы мәселеле-рі туристік мамандар дайындауға тиімді жұйе болмай отыр. «Туризм» мамандығы бойынша студенттер дайындау қазіргі туристік фирманың менеджерлерінің іс-әрекетінің моделіне сәйкес құрылуы керек. Қазақтың спорт және туризм академи-ясының туризм факультетінің барлык мамандықтары Қазақстан-дағы қазіргі туризмнің негізгі бағытғарына сәйкес келеді. Бірақ жалғыз академия мен республикадағы бірнеше ЖОО — ының пәрмені жете бермейді. Сондықтан да мемлекет ретке келтіріп, туристІк нақты мамандықтарға дайындайтын бірер жоғары оқу орындары ғана болу крек. Қазақстанда 2002 жылдың маусымыңда лицензиясы бар 450-ден астам, Алматы қаласы мен облысы бойынша 273 туристік фирма жүмыс істейді. Қазір жұмыс істейтін турфирмалардыц жұмыс мазмұны біршама өзгерген. Бұрындары көптеген фир-малар отандастарымызды шет елге жіберумен шүғылданса, қазір қоғамдағы жағдайларға (халықтың кедейленуі, сатып алу қабілетінің төмендеуі, әкелінген табарлардың базарда жоғары конкуренцияға ұшырауы) байланысты көптеген фирмалар Қазақстанда шет елдік туристерді қабылдауды үйымдастырып, отандык; туристік-рекреациалық ресурстарға жұмыс істеп жа-тыр. Бүл туристік іске оқыған маманды талап етіп, турфирмаІардЫҢ қазіргі іс-әрекеттеріннің негізгі түрлерінің ерекшелік-терін білуге итермелейді. гер Кдзақстан Ресиубликасынық _түристік индустриясы әлемдік туризм ағымына енсе, онда _кәсіби дайындығы жоғары адамдар-еа бүдан да зәру болады. Әрине, қазіргі Қзазақстанның туризм индустриясьшда щешімін күткен мәселелер жетерлік. Дегенмен де үсынылып (ЯЫрған шараларды іске асыруға болатындыгын, халықаралық туризмнің Қазакстан экономикасының пайдалы, тиімді бөлігі болатъшдығын шетелдік және отандык тәжірибе дәлелдей туседі.

Қазақстан алғашкы шетелдік туристі 1956 жылы қабылда-ран болатын. Сол жылы біздің елге бүдан басқа 26 адам кел-ген. Жоғарыда айтылғанындай, қазіргі кезендегі Қазақстанның туристік-экскурсиялық үйымдары өз іс-әрекеттерін осындай бағытта дамытпақшы. Материалдық-техникалық хабарлық-жарнамалық және ма-мандармен жеткілікті қамтамасыз етілмегендігі саяхатгың бел-сенді түрлері мен шет елдік туризмді ұйымдастыруға және экономикаі'а қиындық келтіріп отыр. Сондықтан да бүл бағытта Кдзақстанның саусакден санарлык кана турфирмалары жұмыс істеуде. Олардың ішіндегі ең ұздіктері: «Хан тәңірі» халықара-лық альпинистік лагерь» ЖШС, «Жібек жолы» холдинг ком-паниясы, «Азиятур» фирмасы және т. б. Қазақстан өзінің рекреациалык потенциалы жағынан «ту-ристік Мекке» болған болар еді. Республиканың туристік ин-дустриясының стратегиялық міндеті —- елімізге шет елдік ту-ристер тарту және өз отандастарымыздың демалуы үшін барлық жаі-дайлар жасау.

Басты нәрсенің бірі - Қазақстанның туристік фмрмалары тиімдірек ынтымақтасып жүмыс істей алатын елді дүрыс таң-даЙ білу қажет. XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдық басында да Европа планетамыздық ең тартымды бөлігінің бірі ретінде Қалып отыр. 1996 жылы әлемде 593 млн. турист болған, соның жартысынан кебі Европа мемлекеттерш аралаған.

Әлемдік туристік үйымнық деректеріне қарағанда, турис-тер ең көп болатын бірінші орындағы ел- Франдия, онда 6і,5 млн. адам болған, бүл 1995 жылға қарағанда 2,3%-ға көп. Екінші орында АҚШ (44,7 млн., 3,2%), үшінші орында Испания (41,4 млн., 5,3%)- Америкалыктар дегенмен де кез келгең I мекемеден ақшаны ептілікпен ала алатындығьш дәлелдеді. АҚщ Франциядан келім-кетім кісілері жағынан қалыс болса да, ту, ризмнен түсетін кіріс жағынан алда келеді, олардың кірісі 64,3 млрд. болса, Франциянікі - 28,2 млрд. доллар. Жалпы әлемнің туристік бизнесінің пайдасы - 423 млрд. доллар. Десек те туристік белсенділіктің өсу қарқыны Бвропада да, Америкада да емес, Таяу Шығыста болып тұр. Ал Африка ту-ризмнің дамуы жағына қиын кезеқді бастан өткеріп отыр, се-бебі бұл континентгегі көп елдердегі тұрақсыздык саяхатщы-лардың үрейін туғызады. Қазақстанның турфирмаларының мамандарьшың көп вари-антгы туристік бағдарламалар жасауға тәжірибелері жете бер-мейді, сондықтан да біздің туризм бәсекелістікке төтеп бере алмай отыр. Мәселең, шет елдік турфирмалар халыкаралық туристік табарлар мен қызметтер рыногында орнығып қалу үшін өзінің түрақты болады деген клиенттеріне экзотикалық үсыныстарды көбірек жасайды.

Петерхаген деген елді мекеннің (солтүстік Рейн-Вестфалия жері, Германия) бірнеше пысық түрғыны «Закуска в кутузке» деген қоғам қүрады. Олар бұрынғы жергілікті түрменің төрт бөлмесін спартандық типтегі конак үй бөлмесін жасаған, ал бөлмеде сакшылар үшін сырахана ашқан. Осы түрменің бар-лық көрінісі сақталған жаңа қонақ үйі туристердің қонып щығуына тапсырылады, бұл демалыстағыларға және жалпы экзотика қүмарларға арналған. Бір орьшдық бөлме 20 марка, таңғы ас 10 марка. Бүл жергілікті өлшеммен алғанда қымбат емес, ал мекеме байып келедІ.

Тағы бір айтар кетер түс, түрлі еддердің туристік қүрылым-дары мен мемлекеттік орғандары экзотикалық бағдарламалар жасауды баска да тәсілдермен іске асырады. Мысалы, 1997 жылы австралиялықтар Антарктиданық ортасынан жаңа туристік орталық ашу ниеттері бар екендігін жариялады. Мүндай экзо-тикалық идеяны өкіметке «Антарктида 2000 жылдан кейін» деген ұлттық бағдарламамен жүмыс істейтін эксперттер бер-ген. Мамандар қазіргі жағдайда Антарктидада үш жыл бойы ғылыми станцияны үстаудың пайдасы жоқ екендігін пайымда-ған. Зерттеулер жүргізуте Дэвис базасы да жеткіліктІ, ал Моцос, КеЙси станцияларының жүмыс багытын өзгерту керек, онын біреуін маусымдық курортқа айналдыру қажет дейді. Бүл экобаны іске асыруға әбден болады, тек кана үшақтар үшып-қонатын жолактар жасап, Антарктиданың экологиялык, қорға-цъіс жүйесін ойластырып, туристердің көбейіп кетушеи болатын салдарларға сақ болу ләзім.

1997 жылдың басында неміс қаласы Бременде тарихта бірінші рет ғарыштық туризм бойьшша конференция болып, онда ал-дағы ғасырда көңілі түскендер орбитада дем ала алады деп жа-риялады. «Спейс-Тур» (Германия) деген ғарыштық тура-генттіктін өкілі Хартмут Мюллер алғашқы ғарыш қонақ үйінің қүрылысының жобасы жасальш, 2025 жылға қарай жапондық-тар мен американдықтар туристерді орбиталық конақ үйге алып баратын көлІктік жүйені жасайтындығын хабарлады. Алғашқы ғылыми туристер тобына кІретІн адамдар шама-мен 3 600 000 доллар төлеуі керек болады. Егер планета ма-ңындагы туризмде үйымдастырушылар 500 мың ержүрек ту-ристі орбитаға атғандьфа алса, онда олардың әрқайсысы мұндай турға 20 мың доллар ғана төлеген болар еді. Дег'емен де қазір ғарыштық туризмді игеруші немістер ғана емес. Америкалық «Зеграхмның ғарьштық саяхаттары» ком-паниясы (Сиэттл қаласы) 1997 жылы жүлдызды тур туралы армандайтын еріктілерді тізе бастайтынын хабарлады. Олар ғарыштык тур бір аптаны ғана алады деп жоспарлады. Келе-шек ғарыш туристері үшу алдында қысқа инструкғаж алып, астрономиядан және салмақсыздық күйдегі әрекеттің ережелері-нен дәрістік курс тындайды. Арнайы самолет алты адамнан түратын топты 4 500 метр биіктікке көтереді. Сонан соң ғарыштық аппарат ғарышка атғанып, екі жарым минут 100 шақырымдық орбитаны айналады. Рарыш туристері белдікііерін ағытып, ғарыштық салмақсыздық күйді бастан кешіреді, 2 сағат 30 минугтан соң ғарыш туристері қайтадан Жерге оралады. Алғашкы старт 200і жылдың күзіне жоспарланған болатын. Бүл жоспармен шүғылданған фирмалар өз жобаларына АҚШ федералдық үкіметінен колдау табуға тлпыныс жасады, Алғашқы і5 ерікті адамдар өздеріне ғарышқа ұшу креслосы-наи алдын ала орын алып, әрқайсысы алдын ала жарна ретінде фирманың есебіне 9 мың доллардан аударды. Ғарыштық туризмнің дамуына осы кезеңде басқа елдер де қосыла бастады. 2000 жылдың соңында Венесуэла президенті Уго Чаве бұл оңтүстік Африка елінен Айға тұрақты рейстер-ман туристер ұшып түратындығын мағлұм етті. Сонымен қатар ол Айда еңбек демалысын өткізу Майамиде немесе Канар арал-дарында өткізгендей болады деді. Бұрынғы парашютист Уго Чаве Айға және одан кері қайтатын ғарыш кораблін салудың келешек біріккен жобасын ұсынған америкалык бизнесмендер тобымен келісімсөздер жүргізді. Венесуэла президенті: «100 жылдан соң, мүмкін одан ертерек адамдар өздернін еңбек де-малысын Айда өткізетін болады», - деді журналистерге берген сұхбатында [і54]. Ғарыш бизнесмендері Англияда да пайда болды. Стив Бен-нетт туристерді ракетада қъадыртпақшьт болып ол үшін 100 мыц фунг салып, «Нова» деген ұшытын аппарат жасатты. Беннетт 200і жылы 62 миль биіктікте сынақ ұшуын жасап, Жерге қайта оралмақ болды. Ракетаны үшырғанда ол капсулға және жыл-дамдатқышқа бөлініп, ол жерге донған соң да қайтадан пайда-лануға жарауы керек еді. Болашақ ғарышкер 37 жаста, ол Сэл-фор университетінде физика мен ғарыш технологиясынан дәріс оқиды, ракета жасаумен і3 жасынан ІІІұғылданады. Соңғы 6 жылда Беннетт өзі ойлап тапқан әдіспен жан-тәнін салып жатгығуда, 200і жыл ішінде парашютпен 59 рет секірді. Бен-нетт үш адамнан түратын Ғарыш туристерінің алғашқы эки-пажында ұшуды сәтті аяқтағандарға уәде етілген 6, 25 млн. фунтты алуға бар күшін салып жатыр. Бұл жеңіс 2003 жылға жоспарланған, ұшуға кезекте 20 экипаж тұр [і30]. Бірақ ғарыштык тур туралы туристік фирмалар жасаған фан-тастикалық жоспарлардан өмір шындығы әлдеқайда басқаша болып шықты. 200і жылдың 28 сәуіріне дейін космонавтика тек қана кәсіби мамандардық шаруасы болды. Себебі бұл күні калифорниялық миллионер Деннис Тито ғарыштық тар соқпа-ғын туристік жолға айналдырды. Ол — сегіз күндік ғарыш саяхатына билет стып алып ұшқан алғашқы ғарыш турисі. Әрине, бұл билет 20 млн. доллар түратын, Дэннис Тито Жер түрғындарына ғарышқа аттану үшін ниетпен бірге банктегі есепте көп ақша, мықты денсаулық болуы керек екенін дәлел-деді. Бұл ғарыштық-туристік эксперимент ғарыш кемесі көтере белгісіз болып, американдык және ресейлік ғарыш ттіктерін үрыстыра жаздады. Американдықтар Халықара-ғарыш станциясьшың бортьшда туристін болғаныш қарсы боддьі- Ресей ғарышкерлері тіпті Титосыз үшпаймыз деп ере-уіл жасады. Айтқандай алғашқы ғарыш турисінің гиді ретінде бізДІН жерлесіміз Талғат Мұсабаев болды. Титоның екінші іарыштық сапары Халықаралық ғарыш станциясьтың амери-Ісандық бөлігінде унитазды басқаратын компъютердің бұзылып цалуъша байланысты іске аспай қала жаздады. Ғарышкерлер Титоның орнына компьютер маманын, тіпті болмаса сантех-никті жіберуді жылағандай болъш сүрады. Үшу алдында Ти-топан 2 қолхат алынды: алғашқысы, ол өзі бір нәрсеге үшыра-са, ешкімге ешкандай кінә артпауға, екіншісі, егер бір нәрсені бүлдіріп қойса, шығынды өтеуге міндеттендІ. 2002 жылы сәуірде «Союз ТМ-34» ғарыштық кораблінің Халықаралық ғарыш станцияеымен Ресейде дайындықтан өткен екінші ғарыш турисі 28 жасар Оңтүстік Африканың миллио-нері Марк Шатглворс ғарышқа ұшты. Марк ұшар алдында 5 ай жүлдызды қалашықта тұрып, арнайы дайьшдық курсынан өтті, курста дене жаттығуы, теңізге қош^лан л<ағдайда аман қалу үшін жаттығу, орыс тілін үйренді, ғарышта жүмыс істеудін дағды-ларық игерді. Өзі ұшу үшін Марк те алғашқы ғарыш турисі Дэннис Тито секілді 20 млн. доллар төледі. «Аргументы и факты» ғазеті тілшісінің: «Марк ғарышқа неге Рееейден үшты?» деген сауалына №2 ғарыш турисі: «АҚШ-та ғарышқа ұшқысы келген адамдар үшін бағдарлама жоқ», - деп нсауап берді [і43]. Территориясъшда Байқоңыр космодромы орналасқан Қазак-станның ғарыштық туризмді дамытуына үлкен мүмкіншіліктер бар. Бұл туризм түрінің экзотикалылығымен қатар қазақстан-дық та, жақын шетел турфирмаларъшың да белсенді туристік саяхаттарды кеңейтуте деген талпынысы күшті. Жақында Москва қаласында құрылған Ресей тау клубы Ре-сейде тау лагерьлері мен жаттығудың альпинистік орталықта-рьш қайтадан жандандыруды жоспарлап отыр. Олар солтүстік Кавказда, АлтаЙда, Сібірде және т.б. өңірлерде болмақ. Бүған ресейліктермен қатар алыс-жақын шетелдердің альпинистері Де қатыспақ, олар клубтың қаржылық көзі болады. Ресейдің тау клубы әлемдегі шындарға шығудын ресейлік экспедицияларын үйымдастыруға және қаржыландыруға көмек керсетпекші, Басқа да жобалар ойластырылып жатыр.

Қазақстанның алышнистік құрылымы да осындай жолмең жүмыс істемек. Қазақстан әскерінің орталық спорт клубынық алышнистері 1998 жылы «Континенттердің ең биік шындары-на шығу» деген бағдарлама жасады. Бағдарлама авторлары оны «Әлемнің шындары» деп атайды. Бағдарламаға сәйкес казақ-стандықтар Килиманджаро, Вилсон, Аконкагуа, Мак-Кинли, Кэрстинг шыңцарына көтерілмек. Бағдарлама коммерциялық сипатта, экспедицияға қатысушылардың барлығы (әрине, кәсіби гидтерден баскалары) әрбір шыңға шығу үшін 3 500 доллар төлеуі керек.

Экспедиция алдьша спорттық міндетгерден басқа жарнама-лық та мақсат койылған. Альпинистердің сәтті сапарлары Қазақ-стан туралы информацияны әлемнің барлық континентіне паш етеді және республикаға шетелдік туритер мен альпинистердің келу ағынын арттырады [55; і5].

10-ТАРАУ. ТУРИЗМДІ ҚАЗІРГІ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰБЫЛЫС РЕТІНДЕП ТИІМДШІГІН ДРТТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ

• Туризмнің әлеуметтік тиімділігі.

• Туризмнің тиімділігінің көрсеткіштері.

• Қазіргі заманғы туризм дамуының негізгі факторлары.

Туризмнінтеориясыменпрактикасында«әлеуметтіктуризм» _Және «экономикалық туризм» деген ұғымдарды жеке-дара қара-стыратыны белгілі. Осыған байланысты туризмдІ әлемдік әле-уметгік-экономикалык қүбьшыс ретінде тиімділігін бағалаудың критерийлерінің де өзгешелігі бар. Туризмнің қазіргі рөлІ адамның өмірін үзартуы мен пайдалы әсер етуінің сапасы арқылы айқындалады. Сондықтан да туриз-мтануда туризмнің медициналық-физиологиялық, экономика-пық және әлеуметгік иайдалары деген үғымдар қолданылады.

Медициналық-физиологиялық пайдасы туризмнің халықтын ауруьшың алдын алу әсерімен бағаланады. Адамдардың ауыруы-ның көбеюі жоне өмірінвд орташа үзақтығының кемуінін бас-ты себебі —- өте жоғары змоционалдык пен типодинамияның үштасуы. 50 мың, кейбір деректер бойынша одан да әрІ, жыл бүрьш адамнық биологиялық түр ретінде қалыптасуы аяқталғ-ан. Мәселен, біздін арғы бабамыз кроманьонның сыртқы түр-келбетінің қазіргі адамнан еш өзгешелігі жоқ. Бірақ физикалык мағынада алғанда (жүгіру жылдамдығы, шыдамдыльнъі, ауа райына ыңғайлангыштығы) кроманьон қазіргі адамнан басьш болы.

Өткен 20 жылдың ішінде адам өміріндегі дене еңбегінің үлесі өте азайып кетті. Адам судан, күннен, желден_; пайдалы қазба-лардан энергия алуды үйреніп алды. Нәтижесінде энерііия жа-саудағы бүлшық еттердің үлесі і %-дан да азайды, бүл көрсеткіиі 100 жыл бүрын 95% болған еді. Адамзат өз арманына жетіп, яғии өз еңбегін жеңілдетш, оның орнына дене еңбегін азайіты, осыдан келіп түрлі аурулар пай-Да бола бастады [235; іі-і3].

Туризм жоғары дәрежедегі қозғалғыштыққа әсер беріп, рек-реациялық қажеттерді белгілі бір уақыт ішінде барынша қана-ғаттандыруы жағьшан басқа істерге карағанда сауықтырғыштық пайдасы зор. Өкінішке орай, қазір дәстүрлі медицинанық сауыктырғыштық пайдасы шамалы болып тұр, себебі аурудъщ негізгі себептері мен дамуын медициналык мәселе ретінде түсіндіру жүмыстары жүргізілмейді. Дәрігерлер жүздеген адамды инфарктан емдей алады. Бірақ бұл аурудың неге, қалай көбеиіп бара жатканының алдьш ала алмай отыр. Бүл жерде дәрігерлер мен пациенттердің сауықтыру шараларын сақтауы өзара түсіністік жағдайында болмай тұр. Бірігіп жүмыс істеудің басты дауасы — бұл сауықтыру ны-саны ретінде туризмді тақцау. Өйткені туристердің көбі ту-ризмді әуелде денсаулығын сақтау мақсатында таңдайды. Адамның жүрек-тамыр жүйесінің және бүлшық еттерінің қызмет етуінің қалыпты жағдайын қамтамасыз ету үшін адам тәулігіне 2500-3000 ккал энергия жүмсау керек. Ал дене енбе-гімен шүгылданбаЙтын адамдардың энергиялық шығыны і700--2200 ккал-дан аспайды. Шығындалмаған энергияны бір сағат бойы жылдам жүрумен немесе асықпай 30 минут жүтірумен шығару керек.

Туризмнің денсаулықты сақтау мақсатындағы жүгіруден де артыкшылығы бар. Өйткені туристік жүрістің (практика дәлел-деген) жүгіруден гөрі адамның тіреу-қозғалу аппаратына зияны аз. Жүгіру кезіндегі адам денесІнің солқылдауы оның дене сал-магынан 2-3 есе артық, сондықтан да ол аяққа, тізеге, сіңірге зақым келтіруі мүмкін.

Егер туристер белгілі бір уақыт ішіндегі қозғалу жүктемесін кеңістікте көбейткісі келсе, жаттыгудың жүгіріс-жорық деген аралас түрін қолдануына боладьі. Бүл жаттығу жай жаяу жүру мен жүгіруді айырбастай алады.

Туризмде ауыр дене жүктемелері белсенді қозғалыстың, то-лыққанды демалыстық заңына бағьшады. Мамандар туристердің сарқыраған өзен жағасында, тайғадағы шу мен желдің гуілінс қарамастан қатты да тапжылмастан, түс көрместен, бір жагы-мен уйықтай беретініне таң-тамаша қалады. Дәл осындай үЙқы ғана адамның бүлшьгқ еттері мен басқа орғандарының энер-гия шығынын қысқа уақыт ішінде толтыра алады [235; 34],

Туризмді ақылға салып ұйымдастыра білсек, халқымыздын науқасын 30%-ға төмендетуге болады [103; 296-297]. Қазак-стан, оның ішінде Алматы каласы үшін медициналық-физиологиялық және әлеуметпк туризмнің маңызы өте ерекше. Қазак-_таннық оңтүстік астанасының түрғьшдарына туризм рекреа-гдаялық күрал ретінде барлық белсенді демалыс пен спорттың ләне қала манында өткізілетін медициналық-сауьтктырудың гурлерінен әлдеқайда маңызды және пайдалы. Алматы түрғын-дарының денсаулығына гиподинамия мен эмоционалдық күрде-діліктер ғана емес, қоршаған ортаның шектен тыс жайсыздығы керіәсеретуде. Туризмнің белсенді түрі спорттың басқа түрлершен, өзінің цозғалыс техникасы көптілігімен ерекшеленедІ. Қазіргі кезең-де алда түрған басты мақсат — адамнын генетикалық түтас-тығы мен дене мүмкіндіктерін сактап калу. Әйтпесе гиподи-намия мен жайсыз қоршаған орта адамды биологиялық түр ретінде жоятын түрІ бар. Еске түсірешкші, адам хайуанаттар ортасынан бөлінген сон оның қимыл-қозғалыстары негізінен аң аулау, терімшілік процесінде ұзақ жаяу жүру, л<үгіру және тапқан тамагын арқалап тасу болды. Бүл қиыи қимыл-қозға-лыстар әсіресе ЖердІ үлы мүз басу дәуірінен кейін басталды. Себебі адамдар мамонттар секілді ірі жануарларды аулауына тура келді шес пе. Адам жаяу жүру, ауырды көтеру, атқа, тұйеге немесе есекке міну, ескекті л<әне желкенді қайықтарда жүзудің арқасында биологиялық түр ретінде жаксы дамыды. Өндірістік астан-кес-теңнен, паровоз, пароход, автомобиль, сомолеттер, ірі кәсіпо-рьшдар пайда болғаннан адам өмір суретін орта ластанып, адам орғанизмнің деградациясы басталды. Ал қазіргі гшгодинамия мен экология мәселелері адамның өмір сүруіне әжептеуір қауіп төңдіруде. Жоғарыда айтылған ойлардан айқын ала екі түйін жасауға болады. БІрінші, адамның ендігі биологиялық түр ретінде аман Қалуы оның көне кимыл-қозралысының технологиясы арқьг-льі, экологиясы таза ортада, яғни белсенді туристік саяхаттар арқылы ғана болуы мүмкін. Екінші, туризмнің экономикалық пайдасынан гөрі медициналық-физиологиялық пайдасы бірін-Щі кезекте түру керек, өиткені оның адамның биологиялық түр Және әлеуметтік түлға ретінде сақталуында маңызы зор. Туристік индустрияның экономикалық пайдасы экономика-^НЬІҢ басқа секторларымен салыстырғанда өзіндік жоғары деңгейі бар. Туристік саланың өзіндік сипатының болуы оның ре-сурстарының жаңарып отыруымен, экономиканың басқа сек-торларымен салыстырғанда салыстырмалы түрде тәуелсіздігі-мен ерекшеленеді. Экономиканың басқа секторьшан туризмнің паидалылығы Қазакстан Республикасының XXI ғасырдағы өнеркәсіптік саясатын айхьшдайшңдығымен де өте маңызды. XX ғасырдың 90-жылдарындағы негізгі инвестиция шикі-затты өндіруге жұмсалып, олар алыс шетелдерге сатылды. Тск шикізат сату ғана Қазақстанға валюта қорын жинауға, өмір сүруге мүмкіндік береді деп есептелІп келді. Шикізат 1994 жылы 3,54 млрд. долларға, 1997 жылы 7,05 млрд. доллар-ға сатылды. Ал жеңіл өнеркәсіп өнімдерінің шет елдерден са-тылып алынуы жылдан-жылға арта түсіп, елдің төлемдік каб-ілетіндегі жетімсіздік і,2-і,5 млрд. доллар болды. Соньшен қатар пайдалы қазбалардың көлемі де, шексіз емес екендігі де республика өкіметіне белгілі. Осыдан бірнеше жыл бүрын өкіметтік деңгейде Қазақстанның минералдық шикізат қоры 100 жылға ғана жетеді деген сауал бас көтерді. Сондық-тан да 1990 жылға дейінгі деңгейде геологиялық қызметті үстап түруға сшқандай кажеттілік жоқ деп шешті. Бүл идеяны іске асырудың нәтижесінде қайта қүруға дейінгі 100 мың маман 2002 жылы 330 адамға дейін қысқартылық, ал Қазақтың мине-ралды шикізатғар институты тіпті жойылды. Пайдаланылған рудалардан алынатын кондентраттағы мыс өндіретін өндіріс орындары і862, 6 мыңтоннадан 200і-2005 жылдарда 682 мыц тоннаға өнім шығаруды қысқартгы [85]. Мамандардың есебінше, бір турист беретін орташа кІрісті алу үшін әлемдік рынокқа шамамен 9 тонна тас көмір, немесе і5 тонна мұнай, немесе 2 тонна жоғары сұрыпты бидай шыға-ру қажет болады. Экономистер 100 мың турист қалада екі сағат болғанда орташа есеппен алғанда 350 мың доллардан кем жа-ратпайды, яғни әр адам бір сағатта і7, 5 долларын қала, сауда, демалу орындарын ажаратып кетеді [і76; 23].

Шикізатты сату елдің энергиялъщ қорын біржола жойып кет-се, туристік индустрия ресурстарды жаңартып отырады. Демек, шикізатты сату - экономикалық тығырық, ал туризмнің да-муы — үзақ, экономикалық пайдалы келешек.Мексика, Бразилия, Псру, Аргентина, Кения, Египет елдерін -еремет дамыған елдерге жатқызу қиын. Бірақ бүл елдердщ _кіметтері мемлекет көмегімен туристік қызметті жақсарту _әТИжесінде экономиканың барлық саласының көтерілетінін баяғыда түсінген. Оған тагъі бір дәлел — кейінгі жылдарца _туризмнің Қытайда, Таиландта, Индонезияда өркендеуі. эда тіпті туризм хапықтың өзіндік келбетін, қолөнерін зе табиғатын сақтау үшін жүмсалатын қаржының жалшз ІьІ болып қалды. Туризм министрлігі тіпті Сейшель араларында бар.

1950 жылы 25 млн. халықаралық туристік сапарлардан мем-лекеттердің қазынасына 2,5 млн доллар кіріс түскен. 1993 жылы бұл көрсетікіштер 500 млн. турист, 304 млрд. түсім болыпты.

1963 жылы Римде БҰҰ-да туризм және саяхат жөніндегі I конференция болып, онда кейіннен әлемдік туристік ұйымға айналған халықаралық ұйьшның негізі каланды. Әлемдік ту-ристік үйымның есебінше, әлемнің барлык мемлекеттеріне 1980 жылы барған шет елдік туристер мен экскурсантғардың саны шамамен 234 млн., яғни 1975 жылмен салыстырғанда 10%-ға көп және 20 жыл бүрынғысынан 4,6 есеге артық. Туризм аясын-да іске асырылатын және пайдаланылатьш өңімнің (туристер сұранысындағы табарлар мен қыялетге) бағасы жылына 100 млрд. доллардан асып түседі. 1995 жыльт әлемде 576 миллион турист тіркеліп, халықаралық туриэмнен түскен қаржы (халы-қаралық транспортты есепке а;:мағанда) 372 млрд. долларды құрады.

1995 жылдың басында Осакада (Жапонияда) болған халықаралық туризмнің форумында әлемдік өнімнің оннан бірі әсерді экспоргғау мен импорттардан түсетін жүмыс пен өндірістің негізгі қайнар көзіне айналды делінді туристік сапарлардың орташа жылдық өсуі 7,2% да, одан түсетін табыс - 12,2%. Әлемдік экономиканьвд ешқандай да саласы бүлайша түрақты жүмыс істемейді. Соңғы 20 жылдың орташа жылдық өсу қарқ-Ыны, әлемдегі шет елдік туристердің келім-кетімі -- 5,і%, ва-люталық түсім — і4% [і76; 2].

Әлемдік туристік индустрия қазір нағыз қаркындау өрінде. Әлемдік туристік үйымнық Стамбулда өткен сощ-ы конференциясында 1997 жылы саяхаттаушылардың саны 592 миллиоң адамға жеткені айтылды. Бұл 80-жылдардың ортасынан - пла-нета халқының тағы да бір туристік құмарлығы артқан замаң. нан бірнеше мәрте көп. Болжамдарға қарағанда, осы мыңжьш-дықтың басында Жерді бұрын болып көрмеген туризм «эпиде-миясы» жайлайтын көрінеді. 2020 жылға қарай тарихи жәңе мәдениет ескерткіштеріне, атақты қалаларға, танымал курорттарға і миллиард 800 миллион шет елдік қонақтар сапар шегеді деп күтілуде. Мұндай болжам жүмыс таппай сарсылған миллиондаған адамдар туризм аясынан турақ табады деген сөз. 1997 жылдың соңындағы санақ бойынша әлемдік туристік ин-дустрияда 255 миллион адам жұмыс істеген [55; 12]. Түрлі аналитиктердің пікірінше, халықаралық туризмнің дамуынын негізінде төмендегідей факторлар жатыр: і. Экономикалық өсу мен әлеуметтік іргерілеу іскерлік жоне танымдық мақсаттағы сапарлардың өрісін кеңейтті.

2.і'ранспорггың барлык түрлерінің жетілуіне байланысты сапарлар құны арзандады.

3. Дамушы елдерде жалданушы жұмыскерлер мен қызметкерлердін саны артып, олардын материалдық және мөдени деңгейлері көтерілді, Елдер арасындағы мемлекетаралық және мәдени байланыстардың дамушы өңірлер мен өңір ішіндегі жеке адамдардың байланысын кеңейтуге мүмкіндік берді.

4. Қызмет көрсету аясының дамуы тасымалдау аясының және телеқатынастар саласының технологиялық ілгерілеу дамытты.

Кептеген елдер валютаны сыртка шығаруға еркіндік жасап, шекарадағы қағаз бастылық оңайлатыдды [55; 12]. Қазіргі туризмнің дамуына әсер ететін факторларды зертте-умен батыстық қана емес, ТМД елдерінің туристік индустрия мамандары да шұғылданады. Халықаралык туризм жөніндегі америкалық мамандар Г.Хар-рис пен К.Кац халықаралық туризмнің дамуьша әсер ететін факторларға төмендегі мәселелерді жаткызады:

і. Маркетингтік іс-шараларды жетілдіру («ауыздан ауызға» сипатты жарнамалардың әсерін есепке алу; таныс емес немесе онша таныс емес қабылдаушы елдердің аймағының туристіккофеациялық ресурстары туралы жарнамалық информациянырату

2. Халықаралық туризмнің технологиясын жетілдіру (әлем-яе кабылданған конақжайлықыктың негізгі шарттарын сақтау, белгілі бір өңірдің әсем лсерлерінің бейнесін жасай білу, европа _тіядерінде экскурсиялық нысандардын көрсеткіштерін жасау ясәне т. б.)

Туризм индустриясының жұмысына саланын мәнді мәселе-яерін түсінетін кызметксрлерді тандау және дайындау; туристік табарлар мен қызметтердің өндіріс технологиясьлі жоспарлай алатын және туризмге жұмсалатын қаржыньт жаратудық тиімді зколдарын іздестіре білетін және осы продестердің барлығың басқара алатын болу керек [225; 8-10].

Ресей мамандары халықаралық гуризмнІң дамуын айқын-дайтын негізгі бағытғардың 2 топ факторын атайды: і. Экзогенді ауыспалы, оған демографиялык, әлеуметтік, саяси, экологиялық, сауда., технология және транспорт кіреді. 2. Туризммен тікелей байланысты факторлар—туризмнің сұранысын, ұсыиысын және бөлінісін сипаттайтывдар [і69; і8і]. Бүл әрбір аталған топтағы факторлардың ТМД елдері үшін ерекше қызығушылық тудыратын аспектілері бар. Саяси ас-пектіден алғанда, ерекшс әсер тұс ол ТМД еддері мен Шығыс Евроіш мемлекеттерінің шекараларының ашылуы.Өзара ішкі шекаралары ашық Европалық одақтың күрылуы, саулық сая-хаттарының жалпылығы, адамдардың, табарлар мен қызмет-тердін еркін қозғалуы — осының барлығы туризмнің жалпы дамуына мүмкіндіктер тутызды. 2002 жылдың і қаңтарьшан Европалық одаққа ортақ ақша бірлігі - евроның енгізілуі бүрынғы мүмкіншіліктерді одан да кеңейте түсті. Саяси пайданы көздеу түрлі мемлекеттерцің визалық режим-дерінің өзгеруіне де әсер етіп, бір елден екінші елге туристер ағынын реттеп отырады. Мәселен, Қазакстан Республикасы өкіметтік құрылымдарынын халықаралық туризмнің мәнін уақыт өте келе түсінуі шет елге шығатын біздің азаматтардың визалық режимін женілдетуіне көмектесті.

Қазақстан Республикасынан үкіметі 200і жылдың 26 шілде-сінде тарихи қаулыға, яғңи Қазақстан азаматғарының елденшығу визаларын алып тастайтын құжатқа кол қойды. Жаң_а ережелердің Отанынан біржола кетпек болғандарға және мем, лекеттік құпияға құқылы болғандарға катысы жоқ, әрине. Бұлар өз мақсат-мүдцелерін алдымен республиканын ішкі істер орған-дарымен келісіп алуы қажет. Қазақстан азаматтарының толъіқ еркін қимыл-қозғалысының бостандығы деп бағалады. Бір жағынан 200і жылдың іі кыркүйегіндегі оқиға АҚШ-ты елге келу визаларын жабдықтаудың жаңа тәртіптерін енгі-зуге мәжбүр етгі. АҚШ-тың мемлекеттік департаменті жаңц ережелердің енгізілуін іі қыркүйектегі террористік актілерге байланысты жоғары қауіпсіздікті қамтамасыз етуімен, Ауған-стандағы әскери кампаниямен сабақтастырады. Енді әдеттегі визалық анкетамен (форма 5-І56)қатар і6 мең 45 жастардағы ерлер Д 5-і57 деген жаңа формадағы визалық анкетаны толтыруы керек. Мүндай форманы агентстөо қызмет-керіне күдік тудырған адамдар да тапсырады. Жаңа анкетада америкалык визаны алмақшы болған адам сощы 10 жылда қандай елдерде болғандығын көрсетуі қажст. Сонымен қоса өз ата-аналары туралы хабарлап, өзі бір кезде оқыған оқу орындары жайлы баяндауға міндетті. Оның үстіне виза алушы қандай да бір кәсіптік, қоғамдық және діяи ұйым-дарда мүше болған-болмағанын, соңғы 10 жылда істеген жер-лерін тәптіштеп баяндап, жұмыс бергендердің телефондарыя жазуы қажет. Әскери міндеттілер әскери атағын, әскери мамандығын, қызмет өткерген жылдарьш және әскери кақтығыстар мен со-ғыстарға қатысқанын әңгімелеуі керек. Оларға катысты ма, әлде құрбаны болды ма оны да ескертуі ләзім. Радиоактивті, хими-ялык, биологиялық және жарылғыш затғар игере алатынды-ғын хабарлайды. Мамандар қойылған сүрақтардың көбіне шын жауап берген нағыз туристерді үркітіп, оларға, әрине, виза берілмейтін бо-лады. Технологиялық аспектіде негізгі туристік көлікке билетті компьютерлік жүйе аркылы броньдаған жөн; туристік азық-түлікті бөлу жүйе негізінде жүргізіледі; туристер үшін көлік ретінде жермен жүретін, яғни автомобиль мен теміржол көліктерінің релі күшейіп келеді.

Экологиялык аспектіде мамандар арасында экотуризм арнайы ісіерименттермен шектеліп қалмай, туризмнің дамуының басты факторы болуы керек деген пікір қалынтасқан. Дәл осы кезқарзсты біз өзіміздің Әлемдік туристік ұйьшның «Экоту-ойзм — XXI ғасырда ауыспалы экономикалы ТМД мемлекет-_тері, Қытай және Монғолиядағы тұрақты дамудың қүралы» деген халықаралық семинарда жасаған баяндамамызда қорғап бактық. Ол семинар 200і жылы і7-19 казанда Алматы қала-сьшда өткізіліп едІ. Бұл мәселенің маңыздылыі'ын 2002 жыл-дын экотуризмнің халықаралық жылы болып жариялануынан-ак көруге болады.

ТМД мамандары туристік білім беру мен мамандар дайын-дау жүйесінде темендегідей аспектілер ескерілуін айтады. Ту-ризм бұрынгъщан технологиялық және қарым-қатынастық аяға айналып барады, сондықтан қьізметкерлер боиындағы білімді күшейту кажет; түрақты баға мен қарым-қатынастың тиімді әдістері туристік сектордың басқару іс-әрекетіндегі басьш ба-ғыт болып алды.

Швейцариялық мамандар туризмді «келешектегі мектептер білім ғана беретін емес, білімнің, мәдениеттің, демалыстың біріккен орталыктары бар илституттарьша айналады» [і69; і82-і87]. - дейді. Демек, білікті мамандарды таңдау мен дайындау халықаралық туризмнің дамуын айқындайтын фактор бояады

11-ТАРАУ. ӘЛЕМДІК ТУРИЗМ ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҮШІН МАҢЫЗЫ