1. Мемлекеттік кәсіпорын кәсіпкерліктің ұйымдастырушылық-құқықтық формасы ретінде.

Мемлекеттік кәсіпорын туралы жалпы ережелер (1995 жылғы 19 маусымдағы Заң)

146 бап. Мемлекеттік кәсіпорындардың түрлері

Мемлекеттік кәсіпорындарға:

1) шаруашылық жүргізу құқығына;

2) жедел басқару құқығына (қазыналық кәсіпорындар) негізделген кәсіпорындар жатады.

Шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорын өз міндеттемелері бойынша өз иелігіндегі барлық мүлікпен жауап береді.

Шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорын мемлекеттің міндеттемелері бойынша жауап бермейді.

Мемлекеттік мүлікке жедел басқару құқығында ие болған кәсіпорын қазыналық болып табылады («Мемлекеттік кәсіпорын туралы» 1, 31-баптар).

Кәсіпорындар мемлекеттік меншік түріне орай:

1) республикалық меншіктегі кәсіпорындар – республикалық мемлекеттік кәсіпорындар;

2) коммуналдық меншіктегі кәсіпорындар – коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындар болып бөлінеді.

Мұндай кәсіпорындар мүлкінің иесі - мемлекет. Мемлекеттік кәсіпорын-дарға бекітілген мүлік оларға шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында беріледі.

147-бап. Мемлекеттік кәсіпорынды құру, қайта ұйымдастыру және тарату

1. Республикалық кәсіпорынды Қазақстан Республикасының Үкіметі құрады, коммуналдық кәсіпорынды жергілікті атқарушы орган құрады.

2. Мемлекеттік кәсіпорынды қайта ұйымдастыру және тарату осы бапта белгіленген ерекшеліктер ескеріле отырып, осы Заңның 144-бабында көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.

3. Шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық кәсіпорынды қазыналық кәсіпорын етіп қайта ұйымдастыру мемлекеттік мүлік жөніндегі уәкілетті органмен келісілген, тиісті саланың уәкілетті органының ұсынуымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша, коммуналдық кәсіпорынды қайта ұйымдастыру – жергілікті атқарушы органның шешімі бойынша жүргізіледі.

4. Шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорынды қазыналық кәсіпорынға қайта ұйымдастыру бойынша барлық шығыстар, сондай-ақ кәсіпорынның өзінде жеткілікті қаражаты болмаған жағдайда қайта ұйымдастырылатын кәсіпорынның оның кредиторларымен есеп айырысулары тиісті бюджет есебінен жүзеге асырылады.

5. Шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорынның негізінде құрылатын қазыналық кәсіпорын оған бұрын бөлінген мемлекеттік мүлік және ақша бойынша, сондай-ақ жер пайдалану, табиғат пайдалану, жер қойнауын пайдалану, квоталар, лицензиялар беру және бұрын жасалған шарттар бөлігінде, егер соңғылары жаңадан құрылған қазыналық кәсіпорын қызметінің нысанасы мен мақсаттарына сәйкес келетін болса, қайта ұйымдастырылатын кәсіпорынның құқықтық мирасқоры болып табылады.

6. Шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорынды қазыналық кәсіпорынға қайта ұйымдастыру кезінде оған бекітілген мүліктің құқықтық режимі шаруашылық жүргізу құқығынан кәсіпорынды қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданған кезден бастап жедел басқару құқығына ауысады.

148-бап. Мемлекеттік кәсіпорындар қызметінің арналған мақсаты

1. Мемлекет қоғам мен мемлекеттiң қажетiлігімен айқындалатын әлеуметтiк-экономикалық мiндеттердi шешу мақсатында мемлекеттiк кәсiпорындарды:

1) ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттiң қорғаныс қабiлетiн және қоғам мүдделерiн қорғауды қамтамасыз етудің өзге де мүмкіндіктерінің болмауы;

2) мемлекетке тиесілі стратегиялық объектілерді пайдалану;

3) бәсекелестік жоқ немесе бәсекелестік жеткілікті дамымаған қоғамдық өндіріс салаларындағы тауарлардың өндірісіне қоғамдық қажеттіліктің болуы жағдайларында құрады.

2. Шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорындар Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен қызметтің мынадай түрлерін жүзеге асыру үшін құрылуы мүмкін (ал бұрын құрылғандар - әрекет етеді):

1) қару-жарақты және оған оқ-дәрілерді, қорғау құралдарын, әскери техниканы, қосалқы бөлшектерді, жиынтықтаушы элементтер мен оған аспаптар әзiрлеу, өндiру, жөндеу және өткізу; босаған әскери-техникалық құралдарды жою (құрту, кәдеге жарату, көму) және қайта өңдеу;

2) өзінің табиғи монополиялық жағдайы мен әлеуметтік-экономикалық маңыздылығына орай тікелей мемлекеттік басқаруды қажет ететін энергиямен, сумен және жылумен жабдықтау, магистральдық көлік, байланыс, коммуникациялар, ақпараттық қауіпсіздік, коммуналдық және тұрғын үй шаруашылығы және республикалық және жергілікті инфрақұрылымдардың тыныс-тіршілігін қамтамасыз ететін басқа да жүйелері саласында шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

3) Ұлттық Банктің, Қазақстан Республикасы Президенті Іс Басқармасының және Қазақстан Республикасы дипломатиялық қызмет органдарының өздеріне жүктелген функцияларын жүзеге асыруына қажетті Ұлттық Банктің, Қазақстан Республикасы Президенті Іс Басқармасының және Қазақстан Республикасы дипломатиялық қызмет органдарының өздеріне жүктелген функцияларын жүзеге асыруына септігін тигізу;

4) Қазақстан Республикасының заңнамасында қаржыландырудың арнайы тәртібі белгіленген мемлекеттік автомобиль жолдары мен инфрақұрылымның басқа да объектілері желілерінкүтіп-ұстау және дамыту;

5) денсаулық сақтау, табиғат қорғау, білім беру, еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау, жұмыспен қамту, әлеуметтік қорғау, ғылым, мәдениет, туризм және спорт салаларында өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

6) өсімдіктерді қорғау және өсімдіктер карантині саласында өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

7) мемлекеттік құқықтық және жер кадастрларын, жер қойнауы туралы деректердің мемлекеттік банкін, Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің мемлекеттік тізілімін жүргізуді қамтамасыз ететін қызметті жүзеге асыру;

8) су қоймаларын, гидротехникалық құрылыстарды және басқа су шаруашылығы объектілерін пайдалану, су тұтынушыларды және су пайдаланушыларды сумен қамтамасыз ету;

9) теңіз кемелеріне, жолаушыларға және жүктерге қызмет көрсетумен байланысты теңіз портының қызметін жүзеге асыру;

10) Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдаланушыларға аэронавигациялық қызметтер ұсыну;

11) шығынды кеніштерді және қалдық қоймаларын, сондай-ақ көмір кәсіпорындарын жою мен консервациялау, карантиндік объектілер ошақтарын анықтау, оқшаулау және жою;

12) қылмыстық-атқару жүйесі саласында өндірістік қызметті жүзеге асыру;

13) мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және сақтау саласында шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

14) техникалық реттеу және метрология саласында өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

15) ұлттық гидрометеорологиялық қызметтің функцияларын жүзеге асыру;

3. Қазыналық кәсіпорындар Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіпте мынадай қызмет түрлерін жүзеге асыру үшін құрылуы мүмкін (ал бұрын құрылғандар - әрекет етеді):

1) денсаулық сақтау, табиғат қорғау, білім беру, еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау, жұмыспен қамту, әлеуметтік қорғау, ғылым, мәдениет, туризм және спорт салаларында өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

2) балық және орман шаруашылығы, сондай-ақ жануарлар дүниесін қорғау және молықтыру саласында өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыру;

3) жануарлардың аса қауіпті жұқпалы ауруларының ошақтарын жою, мемлекеттік шекарада ветеринариялық бақылау бекеттеріндегі көлік құралдарын дезинфекциялау, ветеринариялық құралдардың республикалық қорын сақтау;

4) жануарлардың аса қауіпті ауруларының диагностикасы, ветеринариялық препараттар мен жемшөп қоспаларын тіркеу сынағынан, байқаудан өткізу, сондай-ақ ветеринариялық препараттарға шағым түскен кезде олардың серияларына (топтарына) бақылау жасау;

5) төтенше және апаттық жағдайлар кезінде тауда құтқару және өзге де арнайы жұмыстарды орындау, өрттен, су тасқынынан және басқа да дүлей зілзалалардан қорғау;

6) топографиялық-геодезиялық және картографиялық жұмыстар жүргізу;

7) ауыр тұрмыс жағдайындағы тұлғалар (отбасылар) үшін әлеуметтік қызметтер көрсету;

8) мемлекеттік монополияға жататын салалардағы немесе бақылау және қадағалау функцияларын қоспағанда, мемлекет функциясы болып табылатын қызметті жүзеге асыру.

4. Мемлекеттік кәсіпорынды құру, оның ішінде, мемлекеттік монополияға жатқызылған салалардағы қызметті жүзеге асыру үшін құру тәртібі Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен реттеледі.

149-бап. Мемлекеттік кәсiпорынның мүлкiне билiк ету

1. Мемлекеттік кәсіпорын өзі өндірген өнімді дербес өткізеді.

2. Мемлекеттік кәсіпорынның негізгі құралдарға жататын мүлікті сатып алу-сату, айырбастау, сыйға беру шарттары негізінде иеліктен шығарға құқығы жоқ.

3. Мемлекеттік кәсіпорын Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен басқа заңды тұлға құра алады, сондай-ақ оның құрылтыйшысы (қатысушысы) бола алады.

12. Шаруашылық серіктестік - кәсіпкерліктің ұйымдастырушылық-құқықтық

2. Жұмыссыздық пен инфляцияның өзара байланысы. Халықты әлеуметтік қорғау мәселелері.

Ағылшын экономисі А.Ф.Филлипс 1958 жылы өзінің « 1862-1957 жылдардағы Ұлыбританиядағы жұмыссыздық пен жалақы деңгейінің өзгерісі арасындағы арақатынас» деген мақаласында 100 жылдық статистикалық мәліметтерді өңдеу нәтижесінде аталған екі көрсеткіш арасында белгілі тәуелділіктің бар екенін жазды. Филлипстың айтуынша, жұмыссыздықтың 2,5-3,0 %-ға өсуі баға мен жалақының өсуін бірден баяулатады. Кейін американдық ғалымдар П.Самуэльсон мен Р.Солоу Филлипстің қисық сызығына өзгерістер енгізіп, жалақы ставкасын тауар бағалары өсуі қарқынымен ауыстырды. Инфляция мен жұмыссыздық арасындағы кері тәуелділікті “Фиилипс қисығы” көрсетеді. Мұндай жағдайлар экономиканың дағдарысқа ұшырауына әкелуі мүмкін, сондықтан үкімет несие беруді тежеу, мемлекеттік бюджеттің шығыстарын кеміту және т.б. шаралар жүргізеді. ХХ ғасырдың 70 жылдары көптеген елдерде Филлипс қисығын теріске шығаратын, яғни бір мезгілде жұмыссыздық пен инфляцияның болу жағдайлары байқалды. Экономикалық теорияда бұл құбылысты стагфляция деп атады. Сөйтіп жұмыссыздық пен инфляция арасындағы байланыс кері емес, тура тәуелділікке ауысты.

Стагфляциялық дағдарыс 1974-1975 жылдардағы ұсыныстың кенеттен өзгерісінен пайда болды. ОПЕК елдерінің мұнай бағасын көтеруі инфляция деңгейін 10 %-ға өсірді. Жанар-жағар майға, энергия қуатына бағаның көтерілуі басқа салалардағы өндіріс шығындарының өсуіне әкелді. Нәтижесінде энергоқуатын көп пайдаланатын саладағы кәсіпорындар күйзеліске ұшырап, монополистердің бағаны одан да жоғары көтерулеріне қолайлы жағдайлар туды. Сөйтіп өндірістің құлдырауы бағаның өсуімен қатар жүрді.

Сонымен экономикалық реттеу тәжірибесі көрсеткендей, Филлипстің қисық сызығы тек қысқа мерзімді экономикалық жағдайларда қолдануға келеді, өйткені ұзақ мерзімді жоспарда (5-10 жыл) жұмыссыздықтың жоғары болуына қарамастан инфляция үдей береді.

Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық зардаптарына ең алдымен инфляциялық салықты жатқызады. Ол заңды түрде белгіленбесе де, барлық халық үшін міндетті төлем.

Халық үшін инфляциядан келетін зиян оның болжануына байланысты болады. Соған орай инфляцияны болжанатын және болжанбайтын деп бөледі.

Болжанатын инфляцияны адамдар алдын ала біліп отырады. Сондықтан оған дайын болуы мүмкін. Мысалы, экономикалық субъетілер жылдық инфляция деңгейі 10 % болады деп жорамалдайтын болса, онда олар өздерінің атаулы (номиналды) табыстарын өзгертеді: келісім-шарттарда жалақысын көтеруді, аренда ақысын өсіруді алдын-ала қарастырады. Банктік операцияларда атаулы пайыздық мөлшерлеме нақтыға қарағанда 10% -ға өседі.

Болжанбайтын инфляция күтпеген жағдайда тосын пайда болады. Ол бағаның кенеттен өсіп кетуі салдарынан туындайды. Болжанбайтын инфляцияның әкелетін салдарлары:

табыс пен байлықтың халық топтары арасында қайта бөлінуі: қарыз берушіден (кредиторлардан) қарыз алушыға (дебиторларға);

халықтың нақты табысының төмендеуі, әсіресе тұрақты табыс алатын әлеуметтік топтардың (зейнеткерлер, бюджеттік сала қызметкерлері);

халықтың жинаған ақша қорының құнсыздануы;

Инфляцияның қоғамға әкелетін экономикалық және әлеуметтік зардаптары:

Елдің ұлттық табысы мен байлығы қоғамның әр түрлі топтарының арасында қайта бөліске түседі.

Инфляцияның жоғарғы қарқынмен өсуі ұзақ мерзімге жоспар жасауды қиын жолға қояды, кәсіпкерлердің тәуекелін өсіреді.

Қоғамның саяси тұрақтылығы бұзылады, әлеуметтік шиеленісті күшейте түседі.

Ұлттық тауарлардың бәсеке қабілеттілігі төмендейді, экспорт азаяды, жұмыссыздық өседі.

Шетелдің тұрақты валютасына сұраныс өседі, ол капиталдың шет елге ауысуына әкеледі.

Ақшаның құнсыздануы халықтың тұрмыс деңгейін төмендетеді.

Халықаралық қатынастарды, жұмыс күшін ұдайы өндіру шарттарын бұзады, экономикалық қылмыстар мен астыртын экономикалық дамуын жеделдетеді.

Қазақстанда жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға көшу терең эқономикалық дағдарысты жеңумен қоса жүргізілді. Өндірістің құлдырауы экономиканың барлық салаларында жүріп жатты.

Қазақстан Республикасындағы өтпелі кезеңдегі инфляция себептеріне мыналарды жатқызуға болады:

ұлттық экономикада өндірістің терең құлдырауынан болған тауар тапшылығы;

өндірілген өнімдерге энергетиканың, материалдардың, еңбектің жоғары мөлшерде жұмсалуы;

өз тауарлары мен қызметтеріне бағаны негізсіз көтеруге мүмкіндік берген жеке тауар өндірушілер монополизмі;

мемлекеттік бюджеттің тапшылығы, оны бүркемелеу үшін мемлекет қағаз ақша шығарады;

мемлекеттің өнімсіз шығындарының жоғары деңгейі;

басқа мемлекеттердегі экономикалық дағдарыстардың ықпалы.

38. Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) даму кезеңдері, негізге алынатын қағидалары мен ережелері.

Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) — халықаралық сауда ережелерін либерализм принциптеріне қарай реттейтін халықаралық экономикалық ұйым, ол 1995 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істей бастады. Алғашқы кезеңде ДСҰ-ға 77 мемлекет кірсе, 2005 жылғы 11 желтоқсандағы соңғы мәлімет бойынша оған 149 ел мүше болды. Бұрынғы кеңестік елдерден оның қатарында Литва, Латвия, Эстония, Грузия, Армения, Молдова, Қырғызстан, Украина (соңғысы 2008 жыл 5 ақпанында қабылданды) бар. ДСҰ-ға кіретін елдердің үлесі әлемдік тауар айналымның 95% құрайды, яғни Ресейді қоспағанда бүкіл дүниежүзілік нарықты қамтып отыр деуге болады. Және Қазақстанды қосқанда 30-ға жуық ел осы ұйымға кіру ниеттерін білдірді, олар бүгінгі таңда бақылаушы мәртебесіне ие.

ДСҰ басты міндеті — іркіліссіз халықаралық сауда-саттықа мүмкіндіктер жасау. Дамыған елдердің бастамасымен құрылған аталған ұйым халықаралық саудада экономикалық өсім мен адамдардың тұрмыс тіршілігін көтеруге ықпал етеді деп есептеледі. Бүгінгі таңда әлемдік сауда жүйесі негізгі бес ұстанымға сәйкес келуі тиіс:

— Саудада еш кемсітушіліктің болмау шарты, яғни бірде-бір мемлекет қайсыбір мемлекетке экспорт пен импортқа шектеушілік қоюға құқығы болмайды;

— Сауда кедергілерін азайту, немесе қайсыбір елдің нарығына шетелдік тауарлардың келуіне кедергі келтіретін факторларды жою, оларға бірінші кезекте кедендік алымдар мен импорттық квоталар жатады, басқаша айтқанда импортқа қойылатын көлемдік шектеулер;

— Тұрақтылық пен сауда шартының алдын-ала болжамдылығы, бұл шетелдік компаниялар, инвесторлар мен үкіметтер қолданыстағы сауда шарттарының кенеттен және бір тараптың еркімен өзгерілмейтініне кепілдік береді;

— Халықаралық саудадағы бәсекелестікті ынталандыру, яғни түрлі елдер фирмаларының тең құқықты бәсекелестігі үшін «әділетсіз» тәсілдерді жою, оған экспорттық субсидиялар (экспортшы-фирмаларға мемлекет демеушілігі), жаңа сату нарықтарын иелену мақсатында демпингтік бағаларды пайдалану;

— Жоғары дамымаған мемлекеттер үшін халықаралық саудада жеңілдіктер жасау. Нақ осы бап жоғарыда көрсетілген ұстанымдарға кереғар келеді, алайда ол әлемдік шаруашылыққа осал дамыған елдерді тарту үшін қажет болды. Бұл елдер алғашқы кезеңде дамыған мемлекеттермен бәсекелесе алмайтыны айдан анық, сондықтан да нашар дамыған елдерге ерекше жеңілдіктер қарастыру «әділетті» болар деп есептеледі.

Дүниежүзілік сауда ұйымы халықаралық сауда жүйесінің үйымды-қүқықтық негізін құрайды. Дүниежүзілік сауда ұйымы көп жақты сауда келіссөздерінің Уругвай кезеңі 1993 жылғы 15 желтоқсанында аяқталып, 1994 жылдың сәуір айында қол қойылғаннан кейін 2005 жылдың 1 қантарында қүрылды. Дүниежүзілік сауда ұйымы Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің (ГАТТ) мұрагері болып табылады.

Дүниежүзілік сауда ұйымының ГАТТ-тан айырмашылығы мемлекеттердің үлғайтылған қатарында ғана емес, сондай-ақ, өзі қатысатын іс-әрекетінің кеңейтілген көлемдерінде. ГАТТ тек тауарлар саудасы саласында ғана әрекет етсе; Дүниежүзілік сауда ұйымы тауарлар мен қызметтер саудасын, сондай-ақ зияткерлік меншік құқықтарын қорғауды қамтиды. Сонымен қатар, ол келіссөздер мен келіспеушілік түзету барысында елдер арасында сауда қарым-қатынасты қалыптастыратын форум болып табылады.

Дүниежүзілік сауда ұйымының құқықтық жүйесі Мараккеш келісімі, немесе Дүниежүзілік сауда ұйымын құру жөніндегі келісім және әр қосымшасы халықаралық сауда жекелеген мәселелері бойынша жасалған халықаралық-құқықтық уағдаластықтары бар 4 қосымшасы негізінде анықталған. Дүниежүзілік сауда ұйымы жөніндегі келісімде 29 келісім, оның 17 және олармен байланысты құқықтық құжаттар 1, 2 мен 3 қосымшасы бар (Көп жақты Сауда Келісімдер) осы Келісімнің ажырамас бөлігі бола тұрып, Дүниежүзілік сауда ұйымының барлық мүшелері үшін міндетті. Қалған келісімдер және олармен байланысты құқықтық құжаттар 4 қосымшаға енгізілген (бұдан әрі «Саны шектеулі қатысушыларымен сауда келісімдер») Дүниежүзілік сауда ұйымының барлық мүшелері үшін міндетті. Барлық келісімдер сауда саласында ұлттық заң шығару мен нормативтік актілерді әзірлеу мен қолдану барысында үкімет басшылыққа алатын негізгі келісімді міндеттіліктерді анықтайды.

ГАТТ пен Дүниежүзілік сауда ұйымы екі басты принципте негізделген, осының нәтижесінде, халықаралық-құқықтық тәжірибеде төрт негізгі элемент қалыптасты. Екі басты принциптер — бұл кемсітуден бас тарту және нарықтық тиімділік, немесе алдын ала болжалынатын, ашық, өзара қауіпсіз нарықтарға қол жеткізу.

Төрт негізгі элемент:

ұлттың ең қолайлы жағдай туғызу режимі (РНБ);

ұлттық режим;

тарифтерді шекарадағы қорғаудың жалғыз немесе қалаулы құралы ретінде

қолдану;

транспоренттік пен ашықтық.

Ұлттың ең қолайлы жағдай туғызу режимі (РНБ) Дүниежүзілік сауда ұйымы мүшелері басқа мүше елден импортталатын тауарлар мен қызметтерге көз-қарастары бірдей екенін көрсетіп отыр, дәлірек айтсақ, Дүниежүзілік сауда ұйымы мүше елдерінен импортталатын тауарлар мен қызметтерге қатысты ең қолайлы жағдай жасалатын қызметтер мен тауарларға сияқты ережелер қолданылады. Бұл шекарадағы кемсітуден бас тартудың белгісі. Есепгенде Дүниежүзілік сауда ұйымы алдына бірқатар талаптарды, мысалы үшінші елдермен жаңа кедергілердің орнатылуына жол бермеу, қоятын аймақтық кедендік одақтар мен еркін сауда аймақтары.

3. Монополияға қарсы реттеу және оны Қазақстанда қолдану себептері. Экономикалық саясаттың маңызды бір саласы – монополияға қарсы саясат жүргізу. Монополияға қарсы саясат тек елдің ішкі экономикалық процестерін ғана емес, сыртқы байланыстарды жүйеге келтірудің бірден бір жолы. Әлемдік деңгейде бәсекелестікті арттырудың жолдарын көрсететін, нарық қатынастарын реттейтін шаралардың бір қатары осы монополияға қарсы саясат арқылы жүзеге асырылып отырады. Монополияға қарсы реттеу саясаты басқарушы билік институттарының экономиканы реттеушілік қызметін көрсететін маңызды сала.Монополияға қарсы саясат нарықтағы субъектілердің шаруашылық әрекеттерін бәсекеге негіздей отырып, оларға біркелкі нарық жағдайларын тудыруға, сонымен қатар нарықтағы монополистердің үстемдік жағдайын асыра пайдалануға тосқауыл қоюға бағытталатын мемлекеттік шараларды іске асыруымен маңызды. Монополияға қарсы күрес саясаты да экономика мен саясаттың өзара ықпалдасуының, өзара тәуелділігінің жалпы заңдылықтарына бағынады. Монополияға қарсы реттеу саясатын экономикалық саланың еншісіндегі құбылыс деп бір жақты қарау дұрыс емес. Монополияға қарсы саясат алдымен билік институттарының қызметі. Билік қызметі бұл салада экономикалық нарықтық қатынастарды мемлекет пен халық мүдделеріне сәйкес реттеуге бағытталған. Монополияға қарсы саясат билік қатынастары және билік субъектілерінің тікелей қызметі. Бұл саясаттан саяси процеске нақты тән саясаттың, биліктің, мемлекеттің бизнес пен қызметтерінің арқасында нарықтық модернизацияның іске асуының куәсі боламыз. Демек, монополияға қарсы саясат саясаттың субъектілері болып табылатын билік институттарының объективті экономикалық және қаржылық процестерді реттеу болып табылады. Монополияға қарсы саясатсыз экономиканы дамытушы факторлардың бірі бәсекелестік те іске қосылмайды. Монополияға қарсы саясаттан саясаттың нақты қолданбалы сипатын көре аламыз.

Нарықтық қатынастар қалыптасып, дамудың иңдустриялық кезеңіне түскен Қазақстан Республикасы үшін жан жақты қамтылған монополияға қарсы саясаттың саяси — құқықтық негізін қалыптастыру маңызды мәселе. Монополияға қарсы реттеу мен бәсеке саясаты Қазақстан Республикасының экономикасын көтерудің нақты жолы болып саналады. Біз бұған ел экономикасының бәсекелестік қабілетін арттыру арқылы қол жеткіземіз. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстанда парасатты экономика жасау монополияға қарсы ғылыми тұжырымдалған реттеу саясаты жүргізбейінше мүмкін емес. Әлемдік экономикалық даму үрдістеріне қосылған Қазақстан үшін ішкі бәсекені дамыту, әлемдік бәсекелестікке кабілетті болу, шағын және орта бизнесті дамыту экономикадағы басымдылықтардың бірі. Осы мақсатты жүзеге асыруда Қазақстандағы монополияға қарсы реттеудің ролі күшті, мемлекеттің билік органдары арқылы оның нәтижелігін арттыру өзекті міндет.Тәуелсіз Қазақстан ТМД-ның басқа да мемлекеттері сияқты нарық экономикасына көшті.Нарық экономикасының тиімділігін арттыру үшін мемлекет тарапынан монополияға қарсы реттеу қажет болды.

Осы мақсат үшін 1991 жылы Қазақ КСР-дің Жоғарғы Кеңесі «Бәсекелестікті дамыту және монополистік қызметті шектеу туралы» Заң қабылдады, 1998 жылдың 2-жартыжылдығында Қазақстан Республикасының Парламенті «Табиғи монополиялар туралы» және «Жосықсыз бәсекелестік туралы» Заңдар қабылдады. Монополияға қарсы реттеу өзіне мемлекет жүзеге асыратын экономикалық, әкімшілік және заңнамалық шаралар кешенін қамтиды.Қазақстан Республикасы Президентінің шешімімен 1991 жылғы тамызда Жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау және монополистік қызметті шектеу жөніндегі комитеті құрылды. Монополияға қарсы органдар құрылған сәттен бастап бірнеше рет өзгерістен өтті.1993 жылы Жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау және монополистік қызметті шектеу жөніндегі мемлекеттік комитеті Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекеттік комитет болып қайта құрылды.1994 жылғы қазанда: Бағаларды реттеу жөніндегі комитетті және Монополияға қарсы комитетті біріктіру туралы тарихи шешім қабылданды, оның нәтижесінде Баға және монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекеттік комитет құрылды. Сол кезде монополистер үшін шығындарды қалыптастырудың және шектеулердің ерекше тәртібі алғашқы рет енгізілді және бәсекелестікті дамыту қажет болған табиғи монополияға қатысты салаларды бөлуге алғашқы қадам жасалды.1994 жылғы 15 шілдеде таратылған бағалар және монополияға қарсы саясат жөніндегі комитеттердің орнына «Мемлекеттiк өкiмет пен басқару органдарының құрылымын жетiлдiру және оларды ұстауға жұмсалатын шығынды қысқарту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасының Баға және монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекеттік комитеті құрылды.1999 жылғы 22 қаңтарда Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі комитет Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігі болып құрылды.Сол жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігі (және Қазақстан Республикасының Шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттігі қосылуы арқылы Монополияға қарсы агенттік болып қайта құрылды). Монополияға қарсы агенттік Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы орган ретінде қалыптасты. Оның құрылуы Табиғи монополияларды реттеу, монополистік қызметті және жосықсыз бәсекелестікті ескерту, шектеу мен жолын кесу жосықсыз бәсекелестік, тауар нарықтарын дамытуға жәрдемдесу және адал бәсекелестік және шағын кәсіпкерлікті қолдау бойынша мемлекеттік саясатты жүргізу мақсатында қажет болды.2003 жылы Қазақстан Республикасында мемлекеттік монополияға қарсы саясатты жүргізу республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін ҚР Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау агенттігіне жүктелді. Осылайша Агенттік өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде ел Үкіметінен және Парламентінен заңды түрде тәуелсіз болды.2004 жылдың соңындағы әкімшілік реформалардың нәтижесінде Мемлекет басшысының шешімімен Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігінің Бәсекелестікті қорғау комитеті және Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі құрылды. Монополияға қарсы органдарды бөлу олардың функциялары мен өкілеттіктерін нақтылады. Аса тиімді қызмет және Қазақстан экономикасын дамыту үшін жақсы дәлел пайда болды.

Табиғи монополияларды реттеу агенттігі (ТМРА) инфрақұрылымдық реттеуші болды. Бәсекелестікті қорғау комитетінен ТМРА-ға табиғи монополиялық салалармен аралас тауар нарықтарындағы бағаларды мемлекеттік реттеу функциялары берілді. Бұл темір жол тасымалдары, электрмен жабдықтау, газбен жабдықтау. Энергетика және минералдық ресурстар, көлік және коммуникация министрліктерінен инфрақұрылымдық реттеушіге реттеудің техникалық мәселелері берілді: бұл лицензиялау, кемсітусіз қол жеткізудің техникалық шарттарын айқындау, нормалау мәселелері, инвестициялық бағдарламаларды бекіту.

Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінде байланыс қызметтерін қоспағанда, экономиканың монополиялық секторларын мемлекеттік тарифтік реттеу топталған.Инфрақұрылымдық реттеуші ретінде Агенттік 2008 жылы «Табиғи монополиялар туралы» және «Электр энергетикасы туралы» Қазақстан Республикасының Заңдарына түбегейлі өзгерістер енгізілді.Мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін арттыру мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 10 тамыздағы № 136 Жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігіне табиғи монополиялар және реттелетін нарықтар саласындағы саясатты әзірлеу мен қалыптастыру аясындағы функцияларды берді.

№ 16 БИЛЕТ