34. Грам.Катэгорыі асобы і ліку дзеяс. Спраж. Рознаспраг.

Кат-яй асобы выраж-ца адносіны дзеяння і яго стваральніка (суб’екта) да прамоўцы.У залежнасці ад таго, хто ўтварае дзеянне (сам прамоўца (працую,правяраю),субяседнік(працуеш,правяраеш) або асоба, што не бярэ ўдзел у гаворцы, або тое, пра што гаворыцца(працуе, правярае)),выдзял. адпаведна 1-ая, 2-гая і 3-яя асоба дзеяс. Ф-ы мн.л. дзеясл.паказ-ць,што дзеянне утвар. некалькі асоб:працуем,адз.л.- 1ас..працую.Формы асобы дзеясл. звяз.з лікам і ладам, а ў абв.ладзе-з цяп.,буд.простым часам:я мяту, рамантую,вы мецяце,рамантуеце і г.д.Грам. паказчыкам асобы ў формах цяп.і буд.часу,а т.с. у заг.л. з’яўл. асабовыя канчаткі.Дзеясл. пр.ч. і у мн.л. форм асобы не маюць. Знач.асобы ладу ў іх падаецца асабовымі займеннікамі:я вучыў і г.д.,я рашаў бы і г.д. Безасаб.дзеясл. абазн дзеян. ці стан, якія адбыв.самі па сабе, без асобы. Гэтыя дзеясл.не маюць асобы,не змян.па ліках і родах. Яны ужыв. у цяп.,пр. і буд. часе абв.ладу:днее,днела,будзе днець.Як і інш.дзеясл.,безасаб.утвар.формы ум.ладу і інфінітыву: вечарэла б,пахаладала б, днець,цямнець. У безасаб.сказах яны выконв.ролю выказніка:У Максіма пацямнела ў вачах. Безасаб. дзеясл. абазн. з’явы прыроды: падмарозіла,развіднела, фізічны і псіхічны стан ч-ка:не верыцца, думаецца;магчымасць,неабходнасць дзеяння:спатрэбіцца, залюбавацца.Безасаб. дзеяс мог.быць зварот.і незвар.:світае,думацца. Спражэнне - змяненне дзеясл. па часах і ліках. У залежн. ад хар-ру асабовых канчаткаў адрозн. 2 формы спраж.дзеясл,- 1 і 2. Адрозніваць зручней за ўсё па канчатках 2 асобы адз.л. і 3 асобы мн.л. У 2ас.адз.л. дзеясл.Іспр.маюць канчатак -еш(-эш.-аш): працуеш,нясеш, а дзеясл. 2 спраж. - канч -іш (ыш): мочыш.робіш. У 3 ас. мн.л.дзеясл. 1 спр.маюць канч. - уць (-юць):працуюць, нясуць, дзеясл.2спр. - аць(яць): мочаць,робяць. Размеркаванне па тыпах спраж дзеясл. з націскам на аснове выклікае пэўн цяжкасці. У такім выпадку вызнач.тып спраж.можна па неазн.форме. Да 2 спр.адн.: дзеясл.,якія у неазн.ф-ме канч. на -іць (-ыць),дзе -і,-ы-суфікс:бачыць,гутарыць;а т.с.дзеясл.на-аць,-ецьчасам з рухомым націскам: гнаць, ненавідзець, вярцець, цярпець. Усе астатнія дзеясл з націскам на аснове і дзеясл хацець,гудзець належаць да Іспр.:хацець– хачу,хочаш,хоча,хочам,хочаце,хочуць.Дзеясл. бегчы пры змяненні па асобах і ліках мае канч.1 і 2спраж.:бягу, бяжыш, бяжыць,бяжым,бежыце,бягуць.Гэты дзеясл. назыв. рознаспрагальн.Пры спраж. дзеясл. есці, даць назіраюцца некаторыя асаблів. у формах адз.л. яны маюць спецыф.канчаткі:lac--м, 2ас--сі,3ас--сць, як.далуч.да галос. асновы:е-м, я-сі, е-сць, да-м, да-сі, да-сць. lac мн.л.гэтыя дзеясл. маюць канч.2 спр.--ім, які далуч. да асновы на–д:ядз-ім,дадз-ім. Ф-ы 2ас.мн.л.утвар.пры дап.канчатка-сце,які далуч. да гал.асновы:я-сце,да-сце. У 3ас.мн.л. канчат. дзеясл.1спраж.--уць:ядуць.дадуць.Адз.л.1ас.Ем,дам,бягу;2ас-ясі,дасі,бяжыш, 3ас- есць, дасць, бяжыць Мн.л.: 1ас. ядзім (ямо), дадзім (дамо), бяжым, 2ас - ясце.дасце, бежыце; 3 ас. ядуць.дадуць, бягуць.

35. Дзеепрым. і дзеепрысл-е. У бел.м-ве дзеепрысл. і дзеепрым. акрэсліва. разгляд. як дзеясл. формы. Дзеепрым.-гэта форма дзеясл.,якая абазн. прымету або уласц. прадмета паводле дзеяння:Сінела неба ў пасвятлелых шыбах.Дзеепрым. цесна звязаны як з дзеясл.,так і з прыметнікам.Дзеепрым. ўтвар. ад дзеясл.,маюць з ім агул. асн. і агул. лекс. значэнне:прачытаць апавяданне-прачытанае апавяданне.Дзеепрым. збліж. з дзеясл. па наст. прыкм.1 )абазн. дзеянне як прыкмету здольную развівацца у часе.2) мае грам. к-ыі стану, часу, трывання.3)можа кір. залежн. с назоўн.4) утвар. як дзеясл. на базе дзеясл. асноў. Апрача гэтага дзеепрым. уласцівы і рысы прым.:1 )дзеепрым. мае поўную форму з флексіямі характ. да прыметн. 2) звыч. выступ. у сінт. функцыі азнач.3)найчасцей дапас, як прым., да наз. 4)мае грам. к-ыі роду, ліку, складу, як і прым., поўныя дзеепрым. выступ. азначэн. Поўн. дзеепрым. ў сказе выконв. ролю азнач. і выказніка ў сказе. Дзеепрым. можа мець паясн.сл., утвар. разам з імі дзеепрым. словазл., якое сінтаксічна-непадзельнае-у сказе выступ. адным членам сказа:Пафарбаваныя морозам, абмытыя даджом, заснулі ціхія бярозы ўночы пад акном. Дзеепрым., як і дзеясл. могуць мець кат-ыю стану.Дзеепрым. незалеж. ст. абазн. дзеянне як прыкмету, якое разгортваецца у часе само па сабе без. уплыву нейкага інш. прадмета. (прамерзлая зямля). Дзеепрым. зал.ст. абазн. працэс як пасіўную прыкмету прадмета, утваральнікам якой выступ. нейкі іншы прадмет. Дзеепрым. уласціва кат-ыя часу. У адрозн. ад дзеясл. дзеепрым. маюць толькі 2 часы: пр і цяп. Дзеепрым. пр.ч. абазн. працэс, які выступ. як закончаная з’ява. Дзеепрым. цяп.ч. абазн. прыкмету прадмета суадносную з момантам маўл. з цяп. часам. К-ыі ст і часу дзеепрым. пазнач. пэўнымі суф. Дзеепрым. незалеж.ст. пр.ч. утвар. ад асн. інфініт. ці асн пр.ч пры дапам. суф.-л,-ш,-ўш.(пастарэлы бацька)(узнікшае пытанне) Дзеепрым. залеж.ст. пр.ч утвар. ад асновы інф. з дапам. інш.суф.--н,-ан,ен,т (запрошаны госць)(запрошаны - запрасіць). Дзеепрым. незалеж. ст. цяп. ч утвар. ад асн. дзеясл. цяп.ч незак. тр. з суф- уч(-юч)-ач(-яч). У нашай мове такіх дзеепрым. вельмі мала.Звычайна выкарыст. у складзе устойлівых спалуч. тэрміналагічнага хар-у (рухаючая сіла гісторыі). Дзеепрым. залеж.ст. цяп.ч утвар. ад асновы цяп.ч. з дапам. суф.-ен-ін(разгледжанае пытанне),дзеепрым. пр.ч. незалеж. ст. з суф. -ш- -ўш- ужыв. абмежавана. Н-д, прычынай абмеж. ва ўжыв. дзеепрым. з суф. -ш- выступае мажлівая аманімія з суф. дзеепрысл., не характэрнай для сблм з’яўл суф-уч-(юч)-ач(-яч)-ын(-ін), іх ужыв. абмеж. афіц.дзелавой і навук.тэрміналогіяй (публікуемы нарыс),пры перакл. на бм дзеепрым. з нехаракт. для наш. мовы суф. мэтазгодна замяняць: -льн-, -лів-, -ляв-, -аст-, -іст- (чарующая улыбка - чароўная усмешка) назоўнікамі (начинающийся писатель- пісьменнік пачатковец);. прыназоўн. іменн. спалуч.(цветущая літа-ліпа ў цвеце); Дадан. азначэн.(грядущие дни-дні што ідуць).

Дзеепрысл.-нязмен. форма дзеясл., якая абазн. дадатк. дзеянне і паясняс асн. дзеянне, выраж. дзеясл.-выказн.: Назбіраўшы яшчэ сушняку, Міколка з дзедам расклалі невялікі агонь(Лыньк.)Дзеепрысл. з’яўл. формай дзеясл., яно выяўл. агульн. прыкм. з дзеясл. і прысл. Дзеепрысл. і дзеясл. збліж. па наст. рысах: 1)абое абазн. дзеянне(асноўнае і дастаткова) 2)маюць кат-ыю трыв. і ст. 3)могуць быць перах./неперах., звар./незвар 4)могуць адзнач. прысл. 5)звязв. залеж. наз-ам сувязі кірав.(уваходз. ў бору засекі-слабае кіраванне 6)дзеепрысл. утвар. ад дзеясл. Асн.рысы дзепрысл. і прысл.: 1)агул. сінтакс. ф-ыя,(выступаюць у якасці акалічнасці)2)нязмен. ф-ы 3)залежн. ад слоў, да якіх прымык.4)дзеепр., як дзеепрым., не характ. для бытав. гутарков. маўлен. яно пашыр. ў пісьм. стылях мовы. Дзеепрысл. паясняючы дзеясл. збліж. з тым і здольны перах. у яго. Такі працэс наз. адвербаліз.,(ён даўно ўжо драмаў седзячы).Досыць часта сітуацыя, калі дзеепрысл.у кантэкс. абазн. не так дадатковае дзеянне, як акалічн., пры якіх адбыв.асн. дзеянне, выраж. дзеясл. выказан., пры г-м семантыка дзепрысл. ускладнена дадатк. знач. прычыны,умовы,уступкі,сп. дзеяння. Ёсць прыклады сказаў, у якіх дзеепрысл. выступае дадатк. выказн.,(наста паправіла хустку, абвязаўшы тужэй на шыі, і насунуўшы на лоб ля самых вачэй). Дзеепрысл. незакон.тр. утв. ад дапамозе суф, -учы,(-ючы)-1спр; -ачы(-ячы)-2спр., (спяваючы-спяваюць). Дзеепрысл. зак.тр. ад асновы інф. ці пр.ч. -ўшы-,-шы-(пасля зыч ных)(раскінуўшы-раскінуць). Дзеепрысл. маюць толькі адносн. час. Пунктам адліку якога выступ, абсалютны час дзеясл.-выказніка. Паміж формамі дзеясл. і дзеепрысл. выяўл. пэўныя часав. суаднос., дзеепрысл. нез.тр. могуць абазн. дзеянне адначасов. з асн. дзеяннем.(Вецер зрываўся між кленаў бязлістых, вецце калышачы голых бяроз). Дзеепрысл. зак.тр. могуць абазн. дзеянне, якое папярэдн. асн.(спавіўшы імглою амшары там ноч панавала адна). Абазн. дзеянне, якое адбыв. пасля асн. дзеяння(маці паклала дзіця спаць, накрыўшы яго цеплай коўдрай). Дзеепрысл. зак.тр. могуць абазн. дзеянне адначас. з дзеяннем дзеясл. зак.тр., абазн. адно складан. Дзеянне (ён развітаўся моцна паціснуўшы руку). У сбм нармат. з’яўл. ужыв. дзеепрысл. толькі пры дзейніку, які абазн. суб'ект дзеяння. Дзеепрысл. абазн. дадатк. дзеянне той самай асобы або прадмета, што і дзеяслоў-выказнік, да якога аднос. дзепрысл.: Лес замёр, не дыша, не варушачы лістком .

36.Прыслоўе–ЧМ, якая абазначае разнастайныя прыкметы дзеянняў, стану, якасцяў прадмета ў адносінах да дзеяс.(дзеепрысл.), прым.(дзеепрым.), наз.,а таксама і да др.прыслоўя. Асн-я марф-я прымета прысл-ў - іх нязмен-ць, яны не склан-ца і не спраг-ца, не маюць канч-ў, не ўтв-ць форм роду і ліку. Паводле словаўтв-й стр-ры прысл. падзял-ца на вытворныя і невытв-я. Вытв-мі наз-ца прыслоўі, якія ўтв-ся ад інш. самаст-х часц. мовы і сэнсава суадос-ца з імі, г. зн. матывуюцца імі:высока,ціха (ад прым-ў),знізу,назло (ад наз-ў), па вашаму,затым(ад займ-ў),аднойчы,удвух(ад ліч-ў),загадзя, моўчкі, (ад дзеясл-ў),назнарок,назаўжды(ад прысл-ў).Прысл.,якія страцілі суадноснасць з інш. часц. мовы і не захавалі яе ў сваёй словаўтв-й стр-ры, наз-ца невытв-мі:дзе, калі, туды, там, сюды і інш. Паводле хар-ру выраж. лекс-га знач. прыслоўі падзял-ца на знамянальныя і займеннікавыя. У знамян-х прысл-х лекс-е знач. характ-ца канкрэт-цю: звонка, моцна. Знач. займенн-х прысл-ў неканкрэтнае, абагульненае, іх дакладны сэнс выяўл-ца толькі ў кантэксце: там, заўседы, чаму, як. У сказе прыслоўі, калі адн-ца да дзеясл., найчасцей выст-ць у ролі акал-ці месца, часу, сп-бу дзеяння, меры і ступені, прыч., мэты. Іншы раз прысл. м. б. недапас-мі азнач-мі ці прыдаткамі, калі паясняюць наз-к: Дарога дамоў заўсёды карацейшая, чым з дому;выказнікам:І блізка час, калі выпадзе снег. Пры ўмове субстант-і прысл. м. выконв. ролю дзейніка або дапаўн-ня: Учора не дагоніш, ад заўтра не ўцячэш. Паводле лекс-га знач. прысл. падзял-ца на 2 семант-я разрады: азнач-я і акалічн-я. Азнач-я прысл. характ-ць якасць дзеяння, сп-б яго ажыцц-ня, інтэнс-ць выяўл-ня прыметы. Сярод іх выдз-ць якасныя, колькасныя, сп-бу дзеяння, параўн-ня, сумеснасці. Якасныя прысл. Ўтв-ца ад якасных прымет. і паводле знач. суадносяцца з імі. Абазн-ць якасць дзеяння, стану ці прыметы, адказв-ць на пыт. як?:балюча,важна, весела і інш. Кольк-я прысл. адк-ць на пыт. колькі? як многа? да якой ступені? і абазн-ць кольк.дзеяння (вельмі, дужа, крыху),ступень інтэнс-ці або яго мяжу (насуха, удосталь),а таксама меру якасці (мала,многа,зусім). Прысл. сп-бу дзеяння не толькі характ-ць дзеянне, але і ўказв-ць на хар-р ці сп-б яго ўтв-ня;адк-ць на пыт. як?якім чынам?якім спосабам?:бягом, моўчкі, раптам. У прысл. параўн-ня якасная характ-ка дзеяння даецца шляхам параўн-ня ці прыпадабнення. Звычайна яны ўтва-ца ці ад прым-ў з прыназ-м па- (па-людску, па-добраму), ці ад наз-ў у Т. скл. (ветрам, гарой) Прысл. са знач. сумеснасці якасную характ-ку дзеяння спалучаюць з указаннем на сумеснасць: удваіх, гуртам і інш. Гэтыя прыслоўі адк-ць на пытанні як? якім чынам?, адн-ца да дзеясл-ў і ў сказе выконв-ць ролю акалічнасці сп-бу дзеяння. Акалічн-я прысл. паказв-ць на розныя акал-ці, пры якіх адбыв-ца дзеянне. Да іх адн-ца прыслоўі са знач. месца, часу, прыч. і мэты. Прысл. месца паказв-ць на месца, дзе адбыв-ца дзеянне, куды ці адкуль яно скіравана, да якой мяжы адб-ца, і адк-ць на пыт. дзе? куды? адкуль?:блізка, дамоў, зверху. Прысл. часу ўказваюць на час, калі адбыв-ца дзеянне, і адк-ць на пыт. калі?з якога часу?да якога часу?як доўга?:аднойчы, калісьці, давеку,спрадеку.Прысл. прыч.абазн-ць прыч., падставу дзеяння і адказв-ць на пыт. чаму?па якой прычыне?:згарача,паняволі,спрасоння,таму,чаму. Прысл. мэты паказв-ць, для чаго,з якой мэтай адбыв-ца дзеянне, і адк-ць на пытанні для чаго?з якой мэтай?:знарок,наперакор,сумыслу. Прысл. ўтв-ся і ўтв-ца ад усіх самаст-х часц. мовы. Ад наз-ў:1)Р.скл.з прыназ-мі ад,да, з, без:адразу, знізу, дадому, безупынку;2) Д.скл.з прыназ-мі к, па: кверху,папалам;3)В.скл.з прыназ-мі за,на,у пад :зараз,наперад, убок,падчас; 4)Т.скл.без прыназ-ў:вясной,днём, змрокам. 5)М.скл.з прыназ-мі на,у,па,а: наперадзе,уверсе,угары,пакрысе,апоўдні.Найбольш. кольк. прысл. бел. мовы ўтв-ся ад прым-ў. Іх м. падзяліць на 2 групы: прыслоўі, утв-ныя ад поўных прым-ў, і прыслоўі, утв-я ад кароткіх прым-ў. Прыслоўі ад поўных прым-ў: а) Р.скл. з прыназ-м з:збольшага;б) Д.скл. з прыназ-м па:па-новаму, па-святочнаму;в)В.скл.з прыназ-мі па,на,у:па-воўчы,начыстую,уручную. Прысл., утв-я ад кароткіх прым-ў,больш стараж-я:а) ніяк. роду з суф. -а(пад націскам -о) і зрэдку з суф.-е добра,густа,даўно,лішне;б) Р. скл.з прыназ-мі да,з(с):дабяла, злева, справа в)Д.скл. з прыназ-м па: памалу, паціху; г) В.скл. з прыназ-мі за, на, у: завідна, направа, улева, управа.Ад ліч-ў утв-ся нешматлікая кольк. прысл-ў: заадно,аднойчы, двойчы; перш, упершыню,па-другому; надвое , натрое, удвая, утрая.Ад дзеясл-ў і дзеясл-х форм прысл. ўтв-ца рэдка:бягом, бесперастанку, валам, нехаця.Ад прысл-ў утв-ца прысл. з дап-й прыст-к абы-,за-,на-,не-(ні-) і постф-ў -небудзь,-сьці:абы-як, замала,нядоўга,дзе-небудзь,калісьці. Ст. параўн. якасных прысл.Як.прысл., утвор. ад як. прым., маюць 2 ступ. параўн.-вышэйш. і найвыш.,якія паказв. на розн. ступ. праяўл. дзеяння, стану ці якасці. Ступ.параўн.прысл.маюць 2 формы-прост.(сінтэтычную) і склад. (аналітычную). Пр.форма вышэйш. ступ. параўн. ўтвар. з дапам. суф. -ей (-эй, -ай), які далуч. да ўтварал. асн. прысл. Яна звыч. супад. з асн. як. прым., ад якога ўтвор. прысл.:весела - вееялей(прым.вясёлы).У некат.выпадках суф. -ей(-эй,-ай далуч. да кораня: глыбока-глыбей,далёка-далей.Некат. прысл.(многа,мала,добра, дрэнна) утвар. ф-у вышэйш. ступ. параўн. ад суплет. асн. з дапам. суф. -ш:мала-менш, добра-лепш. Побач з формамі на -ш існуюць і формы на -ей(-ай): меней, лепей, болей, горой. Ф-ы выш. ст. параўн. даўней, далей, раней страчваць значэн. ст. параўн. і ўжыв. са значэн. калісьці', 'у мінулым', 'потым'.Такое знач.ф-ы параўн. наз.элятывам.Скл ф-а найвыш. ст. параўн. ўтвар. з дапам. слоў болей (больш), меней (менш), якая далуч. да як прысл.:больш спакойна, менш напружана. Пр. ф-а найвыш. ст. параўн. прысл. утвар. далуч. прыст. най- да ф-ы выш. ст.: гучней - найгучней, бліжэй–найбліжэй. Скл.ф-а найвыш ст. параўн.ўтвар. з дапам.слоў найбольш,найменш,якія далуч. да прысл.:найбольш разумна, найменш памылкова.Адценне самай высокай ст. як. прысл. могуць надаваць часц.: ўсё, яшчэ, як, куды, чым, што, а таксама словы сама, за ўсё, якія далуч. да ф-м выш. i найвыш. ст: івавалосаму дасталося болей за ўсіх.

37. Безасабова-прэдык-я словы – лексіка-грам. клас слоў, які абазн. стан і выконв. ролю адзінага гал. члена ці яго асн. кампанента ў безасаб. сказах. Каханнем, крыклівым і тайным, не варта падманваиь душу - выказнік. Сама назва гэтага класу слоў яшчэ канчаткова не замац. у граматыцы( іх называюць прэдыкат. прысл., безасаб-прэдык. словы, словы катэгорыі стану, прэдыкатывамі).Усе пералічаныя тэрміны з’яўл. матываванымі. Так, н-д, “Словы катэгорыі стану” указвае на тое, што гэтыя лексемы выражаюць стан ці змяшчаюць ацэнку. Тэрміны “прэд.прыслоўі” і “прэдыкатывы” указваюць на магчымасць прыслоўяў выконваць ролю галючлена сказа – выказніка(прэдыкатыва). Назва “безасабова-прэд.словы” указвае не толькі на сінтакс.ролю гэтых слоў, але і на тып сказа, дзе магчыма іх функцыянаванне, у прыватнасці, безасабова аднасастаўны сказ. Доўгі час П. не разглядаліся, яны адносіліся да класу прысл. Яны маюць шмат агульнага: нязменныя; якасныя прысл. і падобн. П. могуць утвар. ступені параўнання. Аднак, на фоне агульн. вылуч і рысы, якія іх адрозніваюць:1. прысл. абазн. прыкмету дзеяння, а П.-стан асобы, асяроддзе;2.прысл. прымык. да дзеясл., а П. падпарадк. сабе дзеясл. у форме інфінітыва; 3. прысл. - дадан. чл. сказа, П. - гал чл. безасаб. сказа; 4. прысл. і П. маюць розны семант. аб’ём.

Лексіка-сем клас П.:-паводле знач: а) якія абазн. стан прыроды: сонечна, туманна; б) як. абазн. стан акаляюч. асяроддзя: цесна, накурана; в) якія абазн. фізіч. і псіх. стан чал-ка: сорамна, весела, страшна; г) якія даюць мадальн. ацэнку ч-н.: трэба, нельга, можна; д) як. выраж. станоўч. ці адмоўн. ацэнку стану ці дзеяння: цудоўна; е) як. адлюстр. меру ч-н.: досыць, даволі;-пав. паходжания:а) невытворныя: нельга, можна, трэба; вытв. : ад прым.: цёпла, горача, суха; ад прысл: рана, позна, блізка, далёка: Далёка за жытам пачынаеща бярэзнік; ад наз. : час, пара, шкада, лянота: Пара падумаць пра начлег; ад дзеясл.: відаць, чуваць: То тут, то там відаць былі пераплёты будаўнічых рэштаванняў. Некаторыя безас.-прэд.словы могуць мець некалькі значэнняў і ўваходзіць ў розныя семант.групы. Пераходзячы ў разрад безас.-прэд.слоў самаст.ЧМ пры гэтым змяняюць сваё лекс.значэнне і сінт.функцыю. З’яўл.амонімамі, н-д, шматлікія безас.-прэд.словы і прыслоўі, а г.зн.,што адны і тыя ж самыя словы і як якасныя прыслоўі, і як прэдыкатыўныя: добра,дрэнна,весела,сумна,далёка,лёгка, цесна,ясна,радасна, спакойна,светла, шумна,ціха і іншыя. Словы з’ял. можна, неабходна, нельга,патрэбна, трэба, душна, сорамна, боязна,зорна, месячна іншыя бываюць толькі безас.-прэд.словамі і не маюць амонімаў сярод прыслоўяў. Без-прэд.словы не скланяюцца, не спрагаюцца, не змяняюцца па родах і ліках. Некаторыя з іх могуць мець толькі ступень параўнання. Не залежаць ад іншых членаў сказа і слоў у сказе не паясняюць.Ф-цыю выказніка выконваюць самастойна, або ў спалучэнні з дзеяслоўнымі звязкамі і інфінітывамі:Хораша ў полі зімой. Яны могуць кіраваць дапаўненнем(шкода брата) і мець пры сябе акалічнасці(на дварэ холадана).

38. Служб. часц. мовы. Служ. словы (СС) лексічна несам. словы, якія супрацьпастаўлены паўназначным адсутнасцю грам. катэгор. і службов. функцыяй у сітакс. канструкцыях (прыназ., злуч., часціца).Прыназ. паказв. на адносіны паміж наз. або інш. словамі;злучн. звязв. члены прост. сказа, часткі скл. сказа, асобныя сказы ў тэксце;часціцы надаюць сэнсавыя, мадальныя і эмац.адценні словам або сказам, служ. для утвар. склад, форм дзеясл. ум. і заг. ладу.П

/

рыназоўнік-служб.ЧМ, якая удакл. знач. ускосн. склонаў і выраж. адносіны паміж наз.(займ., ліч.) і інш. словамі ў словазлуч і сказе. П.-нязмен. словы, не маюць самаст.знач., набыв. яго ў кантэксце,у мове не ўжыв. асобна, не з.яўл. чл.сказа. Яны звяз. з грам. формамі слоў і служ. для вызнач. хар-ру сінтакс. узаемааднос. паміж членамі сказа(у працы,у вачах-акалічн. месца). Назва дадзенага лінгвіст. тэрміна з’яўл. матываванай, бо ў бел.мове словы гэтай непаўназначнай ЧМ ўжываюцца ў спалучэннях слоў іншых грам-ых разрадаў(уключна наз.) іменна з наз.(субстантывам), які граматычна падпарадкоўваецца ім.Прычым кіраваць субстантывам можа кожнае знамянальнае слова пры дапамозе прыназоўніка: дзеяслоў (дзякаваць за падарунак і інш.), назоўнік (паход па мясцінах і інш.), прыметнік (лепшы за нас і інш.), прыслоўе (высока над намі і інш.), лічэбнік (двое з адной школы і інш.), займеннік (я з сябрам і інш.). Невытв. прыназ. у СБМ не суаднос. з самаст. ЧМ, іх паходж. цяжка растлумач.(а,аб,ад,без,да,з,за,пад).3 іх дапам. выраж. сінт. адносіны (прыехаць з вёскі-прасторав.; смяяцца з дзіцяці-аб’ектн.).Вытв.-утвар. пазней, суадносяцца з прысл, наз, дзеясл. Прысл. уключ. словы, якія поўнасцю перашлі ў прыназ.(акрамя,замест,сярод) і словы, якія выконв. двайную функц: ужыв. як прысл. і як. прыназ.(абапал, скрозь, міма).Адыменныя - утв-ся ад спалуч. склон. формы наз. з невытв. прыназ.(з мэтай,з прычыны,у выніку). Аддзеясл. суаднос. з дзеепрысл. (дзякуючы,не лічачы,нягледзячы на). Вылучаюць прост.(для,пры, над), склад.(з-за,з-пад) і саст.(у адпаведнасці, на чале). Вытв. П. выраж. прасторав., часавыя, аб'ектныя адн-ны. Злучнік- таксама выяўляе пры злуч. слоў, аднарод. чл. сказа або частак склад. сказа розныя віды семант-сінтакс. адносін (умоўныя, часавыя). Не мае лекс. знач., не выступ. чл. сказа. Невытв. не суаднос. з самаст. ЧМ (і, ды, але, а). Вытворн. захав. сувязь са словамі, ад як. утвар. (хоць, што-ад займ.). Вылуч. простыя (каб, або, як) і саст. (так што, для таго, каб). Па спосабу ўжыв.: адзіночныя - звязваюць кампаненты сказа, паўторныя ужыв. пры кожным кампаненце злучэння (ні-ні, ці то - ці то), парныя-састаўныя злуч., кожная частка якога належыць розныя чл. сказа або часткам складанага сказа(калі-то, хоць-але, як-так). З улікам менавіта сінтакс. функцый злучнікі падзял. на злучальныя, што служаць для аб’яднання сінтаксічна раўнапраўных адзінак мовы (слоў, словазлучэнняў, сказаў), падпарадкавальныя, якія вык-ца для сувязі сінтаксічна нераўнапраўных кампанентаў (частак СзалС). Сярод злучальных выдзяляюцца спалучальныя і,ды (у значэнні і), як …так, ні …ні, супастаўляльныя , а , аднак, але, ды (у значэнні але), затое, не толькі … але, размеркавальныя або,ці, або … або, ці … ці. Сярод падпарадкавальных адрозніваюць тлумачальныя (што, як, чым), прычынныя (бо, таму што), часавыя (калі, як, пакуль), умоўныя (каб, калі б, раз), мэтавыя (для, каб, абы і інш.), выніковыя (дык, то), уступальныя (хоць, няхай), параўнальныя (як, чым, нібы).Часціцы –служб. ч/м, якая надае дадатковыя сэнсавыя, мад. і эмац. адценне словам, словазл., сказам. Простыя (аж, амаль, хай), састаўныя (вось дык, ну і, што за). Вытворн. (гэта, усё, амаль, дай), невытв (не, ні, хіба).

Падзяляюцца на тры асн. сэнсавыя групы, унутры якіх звычайна вылучаюць больш дэталёвыя падгрупы:1)часціцы, што выражаюць дадатковыя семант. адценні, 2) часціцы, якія выражаюць мадальныя адценні, 3) часціцы, што абазначаюць эмац.-экспрэсіўныя адценні. Сярод часціц з дадатковым семант. адценнем выдзял. ўказальныя (вось, вунь, гэта), азначальна-ўдакладняльныя(амаль, акурат, іменна, проста, прыблізна, чыста, сапраўды, якраз), вылучальна-абмежавальныя (выключна, толькі, усяго, хаця, хіба і інш.). Сярод мадальных часціц адрозніваюць сцвярджальныя (так, але і інш.), адмоўныя (не, ні, ані), пытальныя (а, ну, няўжо, ці, хіба і інш.), параўнальныя (быццам, нібы і інш.), пабуджальныя (давай, няхай, ану і інш.). Эмац.-экспрэсіўныя часціцы падзяляюцца на клічныя (вось, як, ну і інш.) і ўзмацняльныя (аж, і нават, дык ні, так і інш.). Некаторыя ж часціцы даволі шырока вык-ца ў значэнні слоў іншых грамат. класаў (ЧМ) , у прыватнасці, злучнікаў (і, ні, але, ды, хаця і г.д.) і могуць лічыцца грамат. амонімамі. Значная колькасць часціц ужываецца як словаўтваральны і сінтаксічнаўтваральны сродак для пабудовы іншых лексем і грамат. канструкцый. Такімі часціцамі-кампанентамі ў бел. мове служаць абы-, ані-, не-, ні-, -небудзь, -сьці (абы-куды, аніхто, нехта, нішто, што-небудзь, хтосьці і інш.).

39.Мадальныя словы.-Лексіка-грам. разрад слоў, якія выраж. адносіны да з’яў рэчаіснасці або да ўласнага выказвання(безумоўна, мабыць).МС- нязменныя, яны не назыв.пэўн. прадметаў,прымет,дзеянняў,а толькі паказваюць адносіны таго,хто гаворыць, да рэчаісн. МС не з’яўл. членамі сказа і не служ. для сувязі слоў у сказе. Яны не прымыкаюць да інш. слоў, ужыв. звычайна як пабоч. словы і выдзял. інтанац. МС не адн. не да служ., ні да самаст.ЧМ. Паводле знач. МС падзял. на 2 групы:1.МС,якія выраж. упэўненасць, перакананне, сцвярджэнне таго,пра што гав-ца ў сказе (сапраўды, праўда, факт, зразумела).2.МС,якія выраж. няўпэўненасць (мабыць, можа, відаць, здаецца).Шэраг МС у суч.мове трэба ліч. невытворнымі:толькі этымалагічны аналіз выяўляе іх сувязь з адпаведнымі словамі ці словаспалуч.(мабыць з мае быць). Большасць МС вытворныя: яны не страц. суадноснасці з паўназначн. словамі:з наз.(праўда, факт);з прым. карот.форм, з дзеепрым.,дзеепрысл(безумоўна, бясспрэчна, вядома, напэўна),з дзеясл.(відаць, можа, зразумела).Самаст.ЧМ, пераходзячы ў разрад МС страчваюць свае грам. катэгорыі, перастаюць змяняцца, страчваюць лекс. знач. слова. Да МС нельга аднесці: а) словы тыпу на жаль, на шчасце, якія выраж. эмацыян. адносіны таго, хто гавор., да з’яў рэчаіснасці; яны яшчэ поўнасцю не страцілі лекс. знач., б) словы і словазлуч., якія выраж. пасляд, парадак паведамлення думак, злучаюць ці супрацьпаст. часткі сказа ці сказы займаюць прамежкавае становішча паміж злучнікамі i МС (па-першae, па-другое, наогул, напрыклад).

Выклічнік-нязменныя словы,якія выраж. розн. пачуцці і валявыя пабуджэнні гаворачай асобы. В. адрознів. ад паўназнач. і непаўназнач. лексіка-грам. класаў слоў, адрознів. яны і ад МС. В.не маюць прадмет.значэння і само значэнне В. рэаліз. толькі у шырокім кантэксце, часта з дапамогай жэстаў. Толькі інтанацыя ў спалуч. з шырокім кантэкстам дазвал. правільна успрыняць і адназначна вызнач.,якое ж пачуццё перадаецца гэтым выклічнікам. В.не з’яўл.членамі сказа і звыч.не ўступаюць у сувязь з інш.словамі.В.-словы нязменныя, марфемна непадзельныя.У залеж.ад знач.В. падзял на 2асн. разрады:эмац.-выраж. розн. пачуц. або перад. інтэлект-эмац.стан чал-ка, перадаюць:1.радасн. пачуцці або станоўч. аднос. да фактараў рэчаісн.:Ах,які грыбок харошы;б)адмоўныя аднос.-незадавальненне, шкадаванне,папрок: Ого, у такім разе ты каштоўны чалавек ;в)здзіўленне, недаўменне,спалох:О, ён усё на свеце можа, мой цесць.Імператыўныя В.-вялікі клас слоў,якія выраж. наказ,загад,заклік,просьбу,каманду.Сюды ўключ:а)В.,якія служ. для звярт. увагі субяседніка:гэй, ay, алё, ратуйце:Гэй, Агей!А ты куды?б)выраж патрабав. захоўваць цішыню,прыпыніць размову ці як-неб.дзеянне:цсс,ша,цыц:Тсс-шапнуў Віктар.в)якія выраж. загад, каманду:гайда,марш,стоп:за мной-Марш!Па сваёй структуры-невытворныя-словы, якія ўтвар. даўно: а,о у,гм,ай,ой, эй, ага, эге, фу, фі, ай-яй. Вытворныя словы, утв. ад інш. паўназнач. слоў: бяда! Бацюхны! Бывай! Прабачце!

40. Словазлучэнне –звязанае адным з відаў непрэдэк. сінтакс. сувяззю сэнсава-грам. аб’яднанне слоў-кампанентаў у сказе.Да С.не аднос.: фразеалаг., прэдыкат. спалуч.(дзейн. і выказн.);спалуч. адасоблен. даданага чл. сказа і слова, да якога ён адносіцца (паміж імі назір. коска); склад. формы выш. і найвыш. ступ. параўн. прым. і прысл. (самы прыгожы); аналітыч. формы часу і ладу дзеясл. (буду пісаць, давайце адпачываць); прыназ-склонав. формы (каля лесу). С. з’яўл-ца сінтакс-непадз. зл.: шапка снегу, трое рабочых.

Адзнакі С.: а) непрэдыкатыўн:змест С.не суаднесены з рэчаіснасцю праз катэг. ладу і часу; б) неаднакампанентнасць, в) намінатыўнасць. С – спецыф. адзінка, суадн. і са сл., і са сказам, і адр. ад іх. Са словам С. збліж. наст. прыметы: а) з’яўл. структ. кампан. сказа, дзе набывае канкрэтн. знач.; б) С. выст. намінац. адзінкай; в) С. мае такую ж парадыгму як і слова. Слова і С. адрознів.: а) С. склад. не менш як з 2 слоў; б) С. уласцівы сінтакс. сув. В) С. маюць аналітыч. семантыку; г) С. займае прамеж. станов. паміж сл. і сказам; сказ мае прэдыкатыўнасць, чым не валод. С. Адрознен. С. са сказам: а) сказ – камунік. адзінка, С.–намінац.Паводле віду сув. паміж камп.:1) паратаксісныя (злуч): ліпы і бярозы 2) гіпатаксіс.(падпарад.): ісці сцяжынкаю, цягне вільгаццю. Пав. выраж. гал. кампан. гіпатак. дзел. на іменныя(-назоўнікавыя (субстантыўныя) мая хата, першая споведзь; -прымет. (ад’ектыўныя) здольны вучыцца, вядомы ўсім; - лічэбнікавыя(нумаратыўныя) сем гадоў, трэці з краю; -займен.(пранамінальныя) нешта знаёмае, нехта з родных): дзеясл.: жорстка помсціць, седзячы на лодцы; прыслоўныя ці адверб.: ціха ў паветры;надта прыгожы;прэдыкат.: мне весела.Паратаксісн. пав. выраж. камп.: аднатыпныя, неаднатыпн. Сярод аднатып.- іменныя: горад і вёска: субстант.: каляндра і медуніца, ад’ект.: спакойны і велічны; нумерат.: 5 і 6; пранамін.: мой і твой; дзеясл.: бачыць і разглядаць; адвербіяльн.: здалёку ці зблізку. Сярод неаднатып. вылуч. субстан-пранам.: я і сястра; субст-адверб.: з хаты або дахаты.У зал. ад хар-ру сувязі паміж кампан. С. дзел.: свабодн.(кожн. камп. зах. св. лекс. знач. і з’яўл. сам. чл. ск.): чароўныя спевы; несвабод. (пэўн. камп. аслабілі св. лекс. знач. і выст. у ролі аднаго чл. сказа): нехта з нас, майстра гатаваць.Паводле стр-ры: простыя – якія склад. з 2 знамян. сл., паміж якімі устан. пэўн. тыпы сінт. аднос.:гаварыць пра мовы, у якасці кампанента можа выступ. аналіт. форма сл – будзем спадзявацца. Склад. – склад. з 3 і больш кампан., паміж якімі 2 і больш відаў сінт. аднос.: чытаць кнігі па-польску, пабудаваць намнога пазней. Фразеалагізмы ці перафразы:сядзець склаўшы рукі. Сінт.-несвабодныя С. Паводле сэнс. грам. адн.. дзел. на аб’ектн.: схільны да аналізу, атрэбут.: дробны снег; сітуацыйн.: стаяць пры дарозе; камплет.(назіраецца пры інфарматыўна недастатковых словах): чарада птушак – макс. спаенасць камп ;сінкрэтычныя адносіны (пры якіх назіраецца сумяшчэнне розных відаў адносін):сесці на стол, прамова старшыні, пакласці на палічку. Паводле разнав. сінт.сувязі паміж кампан. гіпатакс. дзел. на:1)дапасаванне (від сінт.сувязі, якая выражаецца тоеснасцю формы залежнага слова ў форме асн.слова у родзе, ліку, і склоне. У ролі залежных слоў могуць выступаць прым., дзеепрым., займ.(не ўсе), парадк.лічэбнікі: першы нумар, апошнія чаявыя. Можа быць поўнае(дапасаванне ва ўсіх магчымых формах: белыя стрэхі) і няпоўнае: маладая інжэнер (скл. І лік, а не ў родзе)., 2)кіраванне ( від сінт. сувязі, якая выраж. далучэннем да галоўнага слова назоўн. (займ.) ва ўскосн.склоне і без яго: нехта белы, уверх па сцежцы, пахнуць хвояй. Бывае моцнае(да задеж.кампанента задаецца пытанне дапаўненні: махнуць (чым?) рукой) і слабое(калі да залеж.кмпанента ставіцца пытанне розных членаў сказа, то кіраванне слабое: умешвацца ў чужыя планы, дом з калонамі), 3) прымыканне (від сінт.сувязі, пры якой ў якасці залеж.кампанентаў выступаюць нязменныя кампаненты і словаформы. У якасці залеж.кампанентаў выст.: прыслоўі(вяртацца вечарам), інфінітыў (папрасіць прыйсці), дзеепрыслоўе (ісці задыхаючыся).Прымыканне бывае ў залеж.ад выражэння гал.кампанента:дзеяслоўнае:сінець злёгку; назоўн.: штаны галіфэ; прымет: дзівосна прыгожы; лічэбн.: трэці злева; прыслоўнае: сягодня вечарам. Даследчыкі вылучаюць таксама: уласнае прымык. – да гал. кампан. прымык. нязмен. слова: адзвінець назаўсёды; іменнае – прымык.уск.-склонав. формы наз. з аслаблен. прадмет. знач: прыйсці на досвітку.) – паратаксісныя С дзеляцца:1) з’яднанне (кампаненты аб’ядноўваюцца спалуч.злучнікамі або бяззлучн.спосабам):тонкі і кволы, сцішэць і ўлегчыся; 2)раз’яднанне (кампаненты звязв.пры дапамозе супаст.злучн.):не сёння, а заўтра; 3) перараз’ядненне (кампаненты чаргуюцца або ўзаемавыключ., сродкі сувязі – злучнікі) : то раніцай, то цемначы; зімой ці вясной.

Асаб-ці кіравання і дапасавання ў б.м. У словазлуч. Ярка выяў.нац. спецыфіка мовы:-у б.м.пры лічэб.два(дзве),абодва(абедзве),тры,чатыры наз. стаяць ў форме Н.(В.)склону мн.л.:два акты, тры сталы.Форму Н.(В.)скл. прымаюць і прым.(і іншыя дапас.словы), якія ўваходзяць у гэтыя колькасна-іменныя сл/зл:цэлыя тры гадзіны, два магутныя пачуцці (в руск.языке-три огромных парка, две тёмные лодки в Р.склоне);-дзеясл. дзякаваць (падзякаваць, аддзякаваць), выбачаць(прабачыць),дараваць утв. у б.м. сл/зл з Д.скл:дзякуй Вам за добрыя словы.Вы мне даруйце.(в руск.языке – ужыв.В.скл.–благодарить учителя, извините меня);-дзеясловы руху (ісці, бегчы, плыць, ехаць), а таксама волевыяўлення (выправіць,паслаць, прыслаць) пры абазначэнні мэты дзеяння ўтв. у б.м. сл/зл з В.скл.наз. з прыназ.па, у:Яго па мяне прыслалі на нечае ехаць вяселле. У грыбы хадзіў раніцаю.(в руск.яз.-Тв.скл. з прыназ. за-послать за доктором; пойти за ягодами); - да слова дзякуй, ужытага ў ролі наз., словы дапасуюцца ў м.р: Наш вялікі дзякуй паэту. Шчыры дзякуй табе.;-у б.м.пры вызначэнні адлегласці ўжыв. сл/зл з прыназ.за:знайшлі за 25 метраў, яна ідзе ўперадзе крокаў за 20(в руск.яз. сл/зл з прыназ.в-врач находился в сорока километрах от города).

41.Сказ–асн.прэд.адз.сінтаксісу.Сказ–сэнсава і інтан.законч., грам. аформлен. па законах пэўн.мовы сінтакс. прэд. адзінка, якая арганіз-ца са словам ці спалуч.слоў і прызнач.для рэалізац.пэўн.камунікат. задання.Сказ вызн.наст.прыкм.: камунік.- служ.ср-кам камунікацыі, ср-ам абмену думкамі; сэнсав-інтанац.законч.-часам паняцце сэнсав. закончанасці сказа акрэсліць адназнач.немагчыма, бо яна залеж. ад кантэксту, сітуац.і аб’ёму інфарм.,ёсць сказы,якія інтанацыйна і сэнс.заверш.,але не нясуць канкр.паведамл.:Так. Але; грам.аформ.па законах пэўн.мовы–кампан. сказа ўступ.у адносіны і сувязь пры дапамозе прыназоўн., канчаткаў, злучн., інтанац. і парадку слоў. Словы і словазл. становяцца сказам пры ўмове прэдыкацыі, г.зн. аднесенасць іх зместу з рэчаісн., паказу ,што падзеі маюць месца. Гэтыя падзеі мог.быць рэальнымі і нерэальнымі. Прэдык. мае сродкі выраж.:мадальнасць (лад), тэмпаральн. (час), асабовасць (асоба). Кат часу–суаднес.зместа ск.з 1 з 3 час.планаў. Катэгорыя мадальн.- паказ., якія адносіны (рэальн.,нер.) выяўл.змест сказа да рэчаісн. Т.ч. сказ-асн.прэдык.адзінка.У лінг. літ-ры наз. розн. падых. да вывучэння сказа,гэта звязана з тым, што сказ шматузроўнев. Вывуч.сказ. выдз. 3 накір.: канст-сін.(аналіз сказа зводз-ца да падачы розн.стр.схем сказа. У стр.схему звыч.увах. дзейн.і вык. Спрэчным выст. склад. камп. структ.схем: адны ліч., што структ. схема ўключ. прэд. мінімум, другія – сем-стр.мінімум. Вылуч.стр.схем адыгр.важн.ролю ў мов-ве, бо прымусіла дэталёва разгл.механізм пабудовы выказв.), камунік-сін (аб’ектам з’яўл.актуальн.чляненне сказа, вылуч.тэмы і рэмы сказа (тэма – аснова,рэма-новае).Такі падыход дазваляе даследч. асэнсав.такія паняцці, як камунікат.заданне сказа, асэнсав., што ляжыць у аснове выказван.),семант-сінт.(вылуч.намінац.аснову,у якой вылуч. пэўн. кампан., якія дазв. сказу быць інфармац.дастатков. Праз абагульнен. намінац. аснову выяўл. намінац.схема: Дзяўчынка(суб’ект) старанна палівала (прэд. адзнака) свае кветкі (сем.аб’ект)).Суч.даслед.паказв., што асобнае вывуч. розн. асн. сказа абмежав. і недастаткова. Трэба ствар.цэласнае ўяўленне пра гэт.сінт.адзінку–трэба аб’ядн. розн. аспек. адзінкі – структ-семант накір. у вывуч. сказа з клікам камунік. хар-ру думкі. Паводле камунік.мэтаўстаноўкі: апав.,пыт.,пабудж. Пав.мадальнасці:сцвярджальныя,адмоўн. Пав. эмац-экспр. афарбоўкі:клічныя,няклічн.Пав.структ.арганізац.: сінт-падзельн. (членныя, у якіх вылучаюць гал.і дад.чл.), сінт-непадз.(словы-сказы).Сін-падз.размяж-ца: пав.прэдэк.:прост.,склад.;пав.саставу:двухсаст.,аднасаст.;пав.наяўн.ці адсутн. дадан. чл.:развітыя,неразвіт.;пав.наяўн.ці адсутн. усклад. кампан.: ускладнен. (аднар.чл.ск., адас.чл.ск., пабоч.і ўст.канст., звар.),няўсклад.; пав.паўнаты ці непаўнаты саставу: поўн,няпоўн.

42.Дзейнік і выказнік.ДЗ.-гал.чл.ск.,як.выст.прадметам выказв.і з’яўл. грам-незал. ад інш. чл. сказа. Паводле выраж.: намінац.і інфінітыўн. Намінац.выр-ца па-рознаму: займ. з наз., наз., субстант.словам, некат.відамі імен.словазлуч.:з кольк.знач (два чалавекі,трое хлопчыкаў,мноства конікаў), са знач.выдзяляльн, дзе гал.кампан.займ.ці ліч., зал.камп.-наз.у Р.с. (хто з вас, ніхто з людзей),са знач.сумеснасці (скл.з 2 наз., якія з’яўл. паўназн. словамі: мама з Галяй мые (мн.л.) посуд). Досыць склад. выст. дзейнікі субстантываван.,якія выраж.субст.словамі, а т.с. служб.: Мінулае заўжды адкрыта. Намінац. дз. м.б. выраж. саст. назвамі, фразеалаг., перыфразай. Марфалагіз. дз. - наз. у Н.скл., немарфалаг.- займ. з абагульнена-якасным значэннем, субстантываваным прым., дзеепрым., лічэбнікам;субстант. інфініт. у функцыі дз. захоўв. характэрнае яму знач. дзеяння.У б.м.ёсць 2 разнавід.інфініт.дзейн: уласна-інф.(Шчасце– жыць,працаваць з ч-кам сумленным. Пакінуць Радзіму – вялікае злачынства.), інф-іменны. Інф-імен. з’яўл.2-хкампанент.: інф.,як.выконв.служб.ф-ю і ўносіць дадатков.адценні і іменны кампан.(наз.,прым.,ліч.,займ.,дзеепрым): Быць адарваным ад зямлі,дзе ўзрос , нялёгка. Паводле ст-ры: простыя (склад.з 1 кампан, які можа выраж.наз.,займ.,субстант.сл, фразеалаг.,перыфр.,саст.назв.), склад.(выр-ца спалуч.слоў,скл.з 2 камп.без звязкі: Пакоіцца месяца жоўтае кола. Стаяць палкі баравікоў.), саст. (з 2 кампан.,адзін з якіх інф.-звяз., 2-указвае скл.выр.наз.,займ.,пар.ліч.,займ.у Т.скл.без прыназ.: Якое шчасце быць хоць маленькім між усіх. Чалавеку быць чалавечным,мне здаецца,не цяжка зусім.) Выказнік – гал.чл.ск., які абазн.прэдэк.адзнаку прадмета, пра які гав-ца ў сказе. Пав.спосабу і выр.зместу:прост.і склад. Прост.- выраж.формамі дзеясл. абв., ум., заг.ладу,незал.інф.,фразеалаг.,перыфраз: Вяла матуля танец пражы. Немарфалаг.выказн.- гукаперайманне, інф.са знач.пач.дзеяння: Дзіцятка шусь у хату,а бацька даганяць яго. Саст.выказн.бывае дзеясл.і іменным. У ролі дап.кампан.звязкі ўжыв.: фазісн. дзеясл(пачаць,закончыць), мад.дзеясл. (магчы, мусіць, хацець, дапамагчы, жадаць, здолець), прым. і дзеепрым. (рад,вымушаны,суджана): Ён прымушаў сябе таптацца на адным месцы.Саст.імен.выказн. мае у сваёй стр-ры дап.камп.зв., які выяўл.залежн. вык. ад дзейн. Звязка бывае адцягненай(дзеяс.быць), паўадцягненай (дз.стаць, бываць, лічыцца,з’яўляцца,здавацца,рабіцца,уяўляцца),паўназнач.зв.(сядзець, стаяць, ісці, бегчы, рабіць, хадзіць): Ён ішоў пануры і ўстрывожаны. Рака здаецца апранутай у зялёную адзежыну. Вада чыстая, чыстая(нуляв.зв.). Складаны выказн. – скл.з 3 ібольш кампан: Лаюцца толькі тыя,каму гэтая справа павінна была б стаць блізкай–паколькі выказнікав.слова выраж.прым.-склад.іменны выказн.

Дзейнік і выказнік звязаны паміж сабой прэдыкатыўнай сувяззю, якая рэалізуецца ў 3 разнавіднасцях: каардынацыі, прыцягненні, суразмяшчэн-ні. Каардынацыя–узаеманакіраваная сінт. сувязь гал. членаў двухсаст. сказа, пры якой адбываецца фармальнае прыпадабненне пэўных словаформ дзейніка і выказніка, пры гэтым ніводная з іх не з'яўл. ні галоўнай, ні залежнай: Гудзе вецер па-за вокнамі.–дзейнік і выказнік каардынуюцца ў форме адз. ліку; Я люблю часіну навальніцы...–дзейнік і выказнік каардынуюцца ў форме 1-ай асобы адз. ліку. Прыцягненне–сінт. сувязь, пры якой з дзейнікам праз пасрэдніцтва дзеяслова-звязкі суадносіцца выказальнае слова састаўнога іменнага выказніка: Дзянёк быў ціхі і вясёлы.– поўнае прыцягненне; Неба стала чыстым і высокім.–няпоўнае прыцягненне. Суразмяшчэнне– сінтак. сувязь, пры якой ўзаемаабумоўленасць дзейніка і выказніка выяўляецца лагічна: Схіснуўся дзядзька наш на дрэўку і мімавольна – хоп за сук!; Зіма ў разгары…

43.Дадан.чл.сказа –такія члены сказа, якія не ўваходзяць у яго грамат. аснову і служаць для пашырэння структ. і семант.аб'ёму сказа. Сказ, у якім, акрамя грамат. асновы, можна выдзеліць дад. члены, наз. развітым. Традыцыйна вылучаюць наступныя даданыя члены сказа:дапаўненне, азначэнне, акалічнасць. Дап.–дад.чл.сказа, які паясняе слова са значэннем дзеяння або прыметы і абазначае аб'ект у адносінах да іх: Матуліны рукі нас песцяць, галубяць. Гоман баравы захутаў сосны і яліны. Могуць выражаць аб'ектныя і–радзей–суб'ектныя адносіны:Вясенні промень стрэхі лашчыць. Прыгажосць патрэбна ўсяму жывому на маёй зямлі. Паводле спецыфікі грамат.семантыкі і спосабу выражэння дап. падзял. на прамыя: Зімой суровыя завеі намяталі высокія гурбы снегу. і ўскосныя: Пахне мёрзлай асінавай карой, сенам, аўчынай. З улікам таго, да якой ч.м. належ.паясн.слова, адрозніваюць дап.: прыдзеясл, прыімен.Прыдзеяс. падпар.дзеяс. у любой яго форме: Слова па-розн. уздзейн. на чытача. Прыімен бывае:1)прыназ.-такое дап.утвар. ад дзеяслова:выхаванне грамадзяніна;2)прыпрым.:Браслаўскія азёры багатыя на судака. 3)Прыадв.зал.ад чл.ск,выраж.прысл.і прэдэкат: Не трэба нам вял.слоў, не трэба музыкі вялікай. Пав.стр-ры: прост. і склад. Прост.-выраж.1 словаформай, склад.-розн.тыпамі словазл.-кольк-імен.,метафарычн.:Зараз хочацца мець бел.неба багата. З улікам ср-ў выраж. марфалаг. і немарфалаг. Марфалаг. выраж.уск.склонам наз. і займ. Немарф. выр-ца прым, ліч, дзеепрым, прысл,служ.ч.м.пры ўмове іх субстантывацыі:Час непатрэбнае крышыць.Дап.м.б.недатэрмінав. (падпар.1 сл.у сказе,дзеясл.або наз.), дэтэрмін. (сваб.далуч.да прэдык.асновы сказа:Рацэ досыць зімовага прыгона). Азнач.-дад. чл. сказа, які паясняе слова з прадметнай семантыкай і абазначае непрэдыкатыўную прымету:Памяць маёй зямлі–гэта людзі і іх вечная, неўміручая праца. Азнач. могуць выраж. розн.ЧМ.: прым., дзеепрым., парад.ліч.,займ.Такія азнач. назыв. марфалагіз. і дапасаван. Яны звяз.з паяснён.словам сувяззю дапасав., прыпадабняючыся ў р., л.,скл. Недапас.-звязв. з паясн.сл.сувяззю прымыкання або кіравання. Такія азнач. т.с. з’яўл. немарфал.: Слова Купалы было перуном. Азнач.быв. прост., склад.і саст. Прост.-аднаслоўн.назвы прымет прадметаў,да іх адн.азнач.,выраж.фразеал.і перыфраз.:Падышлі ўтраіх–высокія ды здаравякі,адзін у адзін,лоб у лоб. Склад.выраж.словазл. розн. ЧМ, часам–сказамі: Да душы прыйшлі словы Гётэ:”Геній – гэта цярпенне”.Саст- выраж. спал.звязкі-інфінітыва з ускосна-склонав.формамі: Жаданне стаць настаўніцай не пакідала яе. Прыдатак-азнач., выраж.наз.і дапасав. да паясн.сл. у склоне (часам у р.,л.). Паміж прыдат.і паясн.словам выраж.апазіц.адносіны: прыгажуня-рака, вецер-званар, доктар Хатэнка.Пры размежав.прыдат. і паясн.слова трэба кір-ца лекс. знач.кампан.пары, інтанац., кантэкстам, а т.с. наст:1. Функцыю прыдат. вык.слова з якасна-ацэн.знач.,2. Слова, якое адн. да паяс.-як від да роду:кветка-гваздзік,3.Прыдатак м.б.заменены часам прым.: дзіва-возера. Пав.стр-ры прыд.быв.: аднаслоўныя(простыя), складан.(выраж.словазл.): Сярод гуманістаў бел.народнасці вяд.месца належыць Ф.Скарыне – першадруку і асветніку.Ад спалуч.прыд .з паясн.словам трэба адрозн. спалучэнні сінанім., антанім.і асацыят. хар-ру (гром-пярун, сцежкі-дарожкі, жыццё-быццё, хлеб-соль), а т.с. складаныя словы тэрміналаг.хар-ру (музей-кватэра, трава-мурава). Акалічн. –дад.чл.ск.,які абазначае хар-р дзеян.,стану або прыметы і выраж. прысл, дзеепрым, склонавымі формамі наз. Гэты чл.ск. звяз. са словам, да якога адносіцца сувяззю прым. ці аслаб.кірав. Звыч. акал.выражаецца прысл. і дзеепрысл. Акаліч.м.б. недэтэрмін. і дэтэрмін. Недэтэрм. уключ. у сказ, утв-чы словазл.з пэўнымі яго членамі. Дэтэрмін. далуч.да ўсяго сказа праз яго грам.аснову. Зранку //яшчэ толькі развіднела, ён пайшоў на работу. Пав.знач.: спосабу дзеян, меры і ступені, месца, часу, прычыны, мэты, умовы, уступкі. Сп.дзеян.–абазначае якасн.хар-ку дзеян.. спосаб яго рэалізац.: Мы і без слоў разумелі адзін аднаго. Колькасці,меры і ступені-абазн.кольк.ступень праяўл. прыкметы ці дзеяння: Сюды ён ішоў трое сутак.Месца–абазначае прасторав.хар-ку дзеян., прыкм., падзеі: Бо толькі недзе там.за роднай вёскай,ён мог даць волю думкам.Часу–абаз. ці момант часу, якому папярэднічалі апісаныя падзеі , ці супадаюць з часам або адбываюцца пасля гэтага часу. Прычыны–абаз. прычыну, падставу апіс. падзеі:Ад гора ўсё на свеце няміла. Мэты – абаз. мэту, дзеля якой адбылася апіс.падзея: Там цяпер цёпла і сытна, вараць на вячэру бульбу. Умовы – абаз.умовы, пры якой адбывываецца ці можа адбыцца апісанае: На выпадак сур’ёзных сутыкненняў на вуліцы стаяў атрад паліцыянтаў.Уступкі – абаз. прычыну, якая павінна была б перашкаджаць, але не перашкаджала рэалізацыі таго, што складае змест паясн.часкі выказвання. Пав.структуры акал.быв.: простыя (у складзе назір. 1 словаформа), склад (выраж.словазлуч.).

Сінкрэтызм чл.сказа. Некаторыя выпадкі ўжывання склонавых форм у ролі даданых чл.ск. з’яўляецца складаным у плане адназначнасці, больш-менш выразна іх інтэрпрэтацыя. Пры гэтым звычайна ўлічваецца катэгарыяльнае і лексічнае значэнне спалуч.слоў, магчымасць сінаніміч.замены: Гэта зусім новая вуліца: з новымі дамамі, дзетварой і галубамі.

44.Дзеяслоўныя аднасаст.сказы.АС–самастойны структ-сем. тып простага сказа, супрацьпаст. 2саст. Сказы з адзіным незалежным гал. членам, з дапамогай якога выражаецца прэдыкатыўнасць. Гал. член аднасаст. сказа не можа атаясамлівацца ні з дзейнікам, ні з выказнікам, паколькі ён абазначае незалежнае дзеянне (стан, прымету) ці сцвярджае наяўнасць прадмета, але не выражае адносін паміж прадметам і дзеяннем (станам, прыметай), як дзейнік і выказнік.У СБМ АС класіф.у залежн. ад хар-ру і спос.выраж. гал.чл. і з улікам семант. прыкмет. Выдз: дзеясл.(дз-адверб, выказн., бяздзейн.) і імен. Дзеясл.сказы (ДС) класіф.паводле іх семантыкі, па ступені пэўнасці дзеяння і формаў выраж.гал.чл. Яны быв.:асабавыя(пэўна, няпэўн., абагульнена), неасабв.(безасаб., інфініт.). Агульная ўласців.усіх дзеясл.АС– бессуб’ектнасць. Пэўна-ас.сказы- АС,у як.гал.чл.называе дзеянне пэўн.асобы, найчасцей моўцы ці яго суразмоўцы. Гал.л.выраж-ца: дзеясл.1,2 ас.адз.і мн.л.,цяп.ці буд.ч.,абв.л.(Намалюю вясёлку), дзеясл.2ас.,адз. і мн. л заг.л.(Пі пах лугоў,красой лугоў любуйся ). Няп-ас–такія АС, у якіх гал.чл. назыв. дзеян. няпэўн. або невядомай асобы. Выраж-ца формай 3ас.мн.л.цяп., буд.,пр.ч., абв. ладу: Сустракаюць ч-ка па адзенню,а праводзяць па розуму. Ад няп-ас.ск. трэба адрозн. двухсаст. няп.ск., у якіх апушчаны ўтваральнік дзеяння, вядомы з папяр.кантэксту: І мы на беразе Нёмана. Спыніліся метраў за 20 ад вады. У няп. 2саст. сказах часта дзейная асоба падказв. прэпазіцыйн. кантэкстам. Абагульн-ас.- АС,у якіх гал.чл. абазн. дзеянне, што ў адналькав. меры аднос.да кожн.,любой асобы: Новых сяброў набывай, а старых не забывай. Гал.чл.выраж.:дзеясл. 2ас.адз.і мн.л.цяп.,буд.прост.ч.абв.і заг.л.: Ні за сваю справу ніколі не бярыся. Безасаб.сказы- АС.,у якіх гал.чл. назыв. дзеян. безадносна да ўтваральніка дзеяння або носьбіта прыкметы, дзеянне, якое адбываецца як бы само па сабе: Ціха вечарэла. Гал.чл.можа выр-ца: безасаб.дзеясл, які можа спалуч.з інф.: Пачынае цяплець; асаб.дзеясл.у ф-ме 3 ас. адз.л. цяп.ці буд.ч. абв.л. у безасаб.знач.: Снегу намяло няшмат.; безасаб-прэд.словам: У паветры душна; дзеепрым.у ф-ме зал.ст.пр.ч. са связкай ці не. Спецыфічна бел.сінтакс.канстр., якія адносяцца да БАС, з’яўл. такія, у якіх гал.чл., выр-ца: адмоўем няма ці дзеясл.быць,стаць у безасаб.знач. з адмоўем: Няма вяртання і не будзе.;устойлів. спалуч. дзеяс. тыпу брацца, збірацца, хіліцца: Бралася пад поўнач.; спалуч.адмоўя,інф.і займ.ці прысл.: Гаварыць больш не было аб чым. Інфінітыўныя сказы–АС., гал.чл. якіх выраж. незал. інф., што абазн. магчымае, немагчымае, неабходнае ці пажаданае дзеянне ў будучым. Асаблів.ІС: гал.чл.выр-ца 1 незал.інф.: Не спазніцца б на заняткі (ІС), Нельга спазняцца на заняткі (БАС); БАС абаз.дзеян.ці стан рэальныя у плане цяп., пр. ці буд.ч., а інф. – дзеян.ці стан патэнцыяльн., якім катэгорыя часу не ўласціва: Як касой рэзала бок(БАС), Сонцу заўжды над намі свяціць(ІС).