2. Кестесі – Болашақтағы тауар нарығын қамтамасыз ету анализі

Өнім түрі	Қазіргі уақыттағы нарық көлемі, т				Болашақтағы нарық сұранысы, т	Қанағаттандыр - майтын нарықтық сұраныс, т	Тауар нарығы жіне қамтамасыз ету коэффициенті
	Барлығы	Сонын ішінде
		Бәсекелер	Негізгі өндірістер	Импорт
Тұтас сүт және сүт өнімдері	44000	-	29000	15000	51000	7000	0,86

Тұжырым: Облыс бойынша тұтас сүт және сүт өнімдеріне көнілі толмайтың, яғни тұтынушыны қанағаттындармайтын өнім. Нарықты қамтамасыз ету коэфициенті 0,86% жүзеге асты.

Бұл деңгейде болашақтағы сүт өнімдерін өндіру көлемі анықталады және инвестициялау түрі тандалады яғни бұл өндірістің келешектегі дамуы.

Әр бір нақты жағдайда шикі зат қоры мен техникалық базасына байланысты қанағаттандырмайтың өнімнің жалпы немесе бөлшектеп жою мәселесі қарастырылады.

Ол үшін келесі факторларды салыстыру қажет:

• өнімге деген нарықтық сұраныс;

• шикі зат қорының жеткіліктігі;

• техникалық базасының жағдайы.

Есептеулер нәтижесі 1.8 кестесінде көрсетілген.

1.4 Кестесі – Өнім өндірісінің жылдық көлемі

Өнім түрі	Қанағаттандырмайтын Сұраныс, т	Шикі зат қоры				Өнімнің жобаланған өндіруі, т
		Барлығы, т	Сонын ішінде
			Базалық өндіріспен қолданылады, т	Қанағаттандыр -майтын сұранысты жоюға жұмсалады, т	Артықшылық «+», кемшілік «-»
Тұтас сүт және сүт өнімдері	7000	45000	39000	6000	-			45000

Тұжырым: өнім өндеу үшін шикі зат толықтай жеткілікті, жетпейтін шикі зат көлемі 1000 т/жылына.

Тандалған техникалық шешімге сай тұтас сүт жіне сүт өнімдерің өндіру ауыстырымды өндіру күшімен есептеледі.

Бұл тараудың мақсаты ассортимент әзірлеу болып табылады, яғни нақты жобаланған тізім бойынша өнімді түр, каптама, маркалар арқылы шығару.

Мен тұтас сүт және сүт өнімдері ішінен мынадай сусындар таңдадым: сүт, «дәруменделген» сүт, ерітілген сүт, кілегей, айран, ряженка, ірімшік, йогурт, қаймақ, биойогурт бұл өнімдердің барлығы адам ағзасына пайдалы.

Тұтас сүт және сүт өнімдерін тұтыну денсаулықты нығайтып, өмірді ұзартады. Қышқыл сүт өнімдерінде – жүрек, қан тамырлары, нерв жүйесі ауруларына қажетті ақуыз бен кальций бар және бифидобактериялық ауру тудыратын, иістенгіш, ағзаны улайтын микроағзаларды өлтіреді. Сапасы мен дәмі оның майлылығымен анықталады. Майы көп болған сайын, оның дәмі де жақсы болып, құнарлылығы да артады.

Сүт және сүт өнімдерін дайындау және сатумен айналысу үшін үй – жай қажет. Ол қажетті деңгейде жарық, микроклиматпен қамтамасыз етілуі тиіс. Жұмыс орнында (ауада) зиянды заттар құрамы санитарлық және гигиеналық нормативтерде бекітілген шектен асып кетпеуі керек.

Сүт өнімдерін дайындаудағы басты технологиялық ерекшелік – сүт қышқылы бактериялары немесе ашытқы дақылдарын пайдалану арқылы іске асады. Алдымен сүтті қайнатады. Содан кейін суытады (30 – 45° С) және ауқымына қарай 3 – 5% ашытқы салады. Сүтті қажетті ыдысқа құйып, (стақанға, банкіге, шөлмекке және т.б.) және ұю пайда болғанға дейін тормостатқа қояды. Ашыту аяқталғаннан кейін сүт өнімін тоңазытқыш камерада 6 ± 2° С жоғары болмайтын температурада сақтайды. Бұл уақыт аралығында өнім тығыз біркелкі консистенцияға келеді. Сүт өнімдерін суытқаннан кейін белгілі бір уақыт тоңазытқыш камераларда жетілуі үшін сақтайды. Сүт өнімдерін 80° С жоғары болмайтын температурада сақтау қажет. Аса жоғары температурада сақтау олардың қышқылдығының артуына, іркіттің бөлінуіне, сапасының төмендеуіне және бұзылуына әкеп соғады. Міндетті түрде жабық ыдыста сақтау қажет. Біріншіден, бұл ұзақ уақыт сақтауға жәрдемдеседі, екіншіден, жабық ыдыстағы өнім тоңазытқыштағы басқа да заттардың түрлі иістерін өзіне сіңірмейтін болады.

Сүт – табиғатының ең құнды өнімі. Адам организмі оның құрамындағы қоректік заттарының 98 – 99% пайдаланады. Сүттің жоғары қоректік қасиеттерін келесі деректерге қарап білуге болады: 1 литр сүт құрамындағы белок мөлшері – 15 грамм сиыр еті, немесе тауықтың 5 жұмыртқасы, немесе 1 кг. нан құрамындағы белокқа тең. Сүттің жарты литрі адамның амин қышқылдарына деген тәуліктік қажеттілігін қанағаттандырады, ал сүттің 1 литрі адамнвң май, кальций, фосфор, рибофлавинге қажеттілігін толық, белокқа қажеттілігін жартылай, ал аскорбин қышқылы, ретинол, тиаминге қажеттілігінің 1/3 бөлігін қамтамасыз етеді.

Сүт адамның жүрек қызметіне қолайлы әсер етеді. Ағылшын дәрігерлері 10 жылдан астам уақыт ішінде жүргізілген ғылыми ізденісте 45 – 59 жастағы 5000 ер адамды бақылыған. Нәтижесінде сүтті жақсы көретін адамдар оны ішпейтін адамдармен салыстырғанда жүрек ауруларымен 10 есе сирек ауыратындығы анықталған. Қазақстан бұрыннан осы бір аса бағалы тағамдық өнімді өте көп өндіру, көп тұтынуы мен ерекшеленетін.

Кілегей (Сливки) — шикі сүттің бетіне жиналатын маңызды қаймағы. Кілегей сиыр сүтінен алынады. Жаңа сауған жылы сүтті кең ыдысқа қотарып құйып, салқын жерге қояды. Сонда сүттің бетіне сары түсті маңызы қалқып шығып, қабыршақтанып жиналады. Оны қасықпен жайлап қалқып алады. Кілегей шайдың өңін ашып, дәмін келтіретін болғандықтан, оны көбінесе шайға қосады. Кілегейге тары, талқан, қуырған бидай, кептірілген қызыл ірімшік пен ақ ірімшіктері араластыруыға болады. Кілегей – сүтті сепаратордан өткізгенде алынатын, майлылығы жоғары сүт тағамы; тағамдық мәні де жоғары: құрамында А, Д, Е витаминдері мол.  Кілегей 1 және 2-сортты сүттен алынады. Сепараторға түскен сүт ортадан тепкіш күштердің әсерінен кілегей мен көк сүтке ажыратылады. Көк сүттің майлылығы 0,05% - дан аспауы керек. Сүттің сепараторда жақсы бөлінуіне сүттің температурасы (35 – 40° С болғаны дұрыс), тазалығы, барабандағы тәрелкелер саны, барабанның айналу жиілігі, сүттің қышқылдылығы факторларының өсері болады. Сепаратордан шыққан Кілегей қышқылдық көрсеткіштері бойынша бірінші және екінші сортқа бөлінеді.

Айран – пісірілген сиыр, қой, ешкі сүтінің жылы кезінде ашытқы (айран, қаймақ) қосып, ұйытып дайындайтын қышқыл дәмді ақ тағам түрі. Айран әрі сусын орнына да жүреді. Ыстықтау болса, сарысуланып іріп, тым салқын болса ұйымай қоятындықтан, қанжылым етіп алған соң мөлшері бір шелек (қазан) ыдыстағы сүтке шамамен оның оннан бір бөлігіндей ұйытқыны қосып, баяу араластырып, аузын мықтап жауып, суып қалмас үшін жылылап орап таң асырады. Оны ыдыстан қасықпен, ожаумен құйып алады. Әрі сусын, әрі тамақ болғандықтан жол жүргенде торсыққа құйып алып жүреді.

Айран – Қазақстанда, Орта Азияда, Қырымда, Кавказда кең тараған тағам түрі. Айранның ел ішінде қатық айран, қой – ешкінің қою айраны, кілегей айран, сиырдың сұйық айраны, қойыртпақ – сүтпен сұйылтқан айран, шалап – айранға су қосып дайындаған сусын сияқты түрлері қолданылады. Қоршаган орта, климат жағдайына қарай айранды дайындаудың тәсілдері әртүрлі: ыстық жерлерде айранды көбіне қойыртпақтап, қоймалжың етіп, шалаптап, піспе етіп ішеді. Піспе деп ашып кеткен айранды торсыққа құйып көп піскендіктен көпіршіп, іртігі тараған айранды айтады. айранды да қыста қатырып сақтауға болады. Айранның сары суын кенепке сүзіп алып, тұздап, қатық жасап қарынға сақтайды.

Айранды көп етіп жинап, сабаға құйып, ашытады. Оны күбіге құйып, пісіп май шайқайды, яғни май алады. Майы алынған соң айран құнары аз, сұйық сусын іркітке айналады. Іркітті қайнатып құрт, жарма алады. Айранның ұйытқысы болмай қалса, ауылдастарынан, көршілерінен «ұйытқы» деп емес айран деп сұрап алатын ырым бар. Өйткені, ұйытқы әр үйдің құты, берекесі саналғандықтан, тікелей аталып берілмейді. Айран – ұйытылған сүт. Оны қаймағы алынған сүттен де, қаймағы алынбаған сүттен де ұйытуға болады. Ол үшін сүтті 5 – 10 минут қайнатып, қанжылым қалыпқа түскенше суытады. Содан соң ұйытқы (ашытқы) қосып араластырады да, ыдысты жақсылап бүркеп тастайды. Ол 1 – 2 сағат аралығында ұйып болады. Ұйыған айран ашып кетпеуі үшін оны бетін ашып салқын жерге қояды. Айранды сусын ретінде, тағам ретінде де пайдалануға болады.

Ірімшік – сиырдың, қойдың, ешкінің сүтінен қайнатып әзірленетін сүт тағамы. Ірімшік – ақ ірімшік, кызыл ірімшік деп екіге бөлінеді. Ақ ірімшікті дайындау үшін ыдысқа құйылған шикі сүттің үстіне азырақ айран құйып, сүтті ірітеді. Одан соң іріген сүтті отқа қойып қайнатады. Ірімшіктің сары суы бөлінген кезде оны шыптаға сүзеді. Ақ ірімшікке сары май, қаймақ, кілегей сияқты майлы тағамдарды қосса дәмді әрі құнарлы ас болады. Ақ ірімшікті шыптаға орап сүзіп алғаннан кейін жұқалап тіліп, өреге жайып кептіреді. Шала кепкен ақ ірімшікті келіге түйіп жаншыса тары сияқты қиыршық ұнтаққа айналады. Мұны тары орнында шайға салып, майға, қаймаққа, кілегейге салып жеуге де болады.

Ірімшік (сыр) — сүтті арнайы өңдеуден өткізу арқылы алынатын жоғары калориялы неғұрлым сіңімді тағамдық өнімдерінің бірі . Әзірлеу және пісіру кезінде ол микробиологиялық, ферментативтік тағы басқа процестерден өтеді, соның нәтижесінде, дайын өкім сүтпен салыстырғанда дәмі және нәрлілігі жағынан едәуір құнды қасиеттерге ие болады. Ірімшіктің нәрлілік құндылығы құрамындағы белок (25% - ке дейін) пен майы (30% - ке дейін) молдығымен, сондай-ақ аса бағалы амин қышқылының, В, РР тобындағы А витаминдерінің, пантотен қышқылдарының, кальций және фосфор тұздарының көптігімен ерекшеленеді. Ірімшік барлық жастағы адамдар үшін пайдалы. Оның құрамындағы нәрлі заттарды организм түгелге жуық (98—99%) сіңіреді. Құрамында май мен белоктардың болуына байланысты ірімшік калориялылығы 2500—4500 ккал аралығында. Ірімшік сиырдың, қойдың және ешкінің сүтінен жасалады. Сүттің сапасына, оның өңделу жайына және технологиялық дайындау әдістеріне байланысты дәмдік қасиеттері, жұмсақ-қаттылығы және сыртқы түрі жағынан әр түрлі болып келетін ірімшіктер алынады. Осындай белгілеріне қарап ірімшікті мәйекті және балқытылған деп бөледі. Мәйекті (сычужные) ірімшіктердің өзі қатты, қаттылау, жұмсақ, тұзды және қышқыл болып келеді. Ірімшіктің майлылығы құрғақ затпен салыстырғанда 20% - тен 60% - ке дейін болады (ірімшіктің майлылығы оның құрамындағы ылғалға байланысты өзгеріп отырады, сондықтан майлылықты құрғақ зат арқылы белгілеу келісілген). Қатты ірімшіктің майлылығын көрсету үшін оның сыртына майлылықты білдіретін цифрлары бар казеиннен жасалған ерекше пластинкалар жапсырылады, не ірімшіктің сыртына штамп (марка) басылады. Майлылығы 50% - тен кем емес ірімшіктерге басылатын штамптың формасы — төрт бұрышты, ал 45% тен кем түспейтіндерінікі — сегіз бұрышты. Штампта майлылықтан басқа заводтың нөмірі және сол заводтың орналасқан жері көрсетіледі. Жұмсақ, қышқыл және балқытылған ірімшіктердің майлылығы туралы мәлімет олардың сыртқы қабына жазылады.

Қаймақты бірнеше түрлерге бөледі. Егерде қою сүтті салқын жерге бірнеше сағатқа қалдырса, онда "шикі қаймақ" алуға болады. Қайнатылған сүттің көбігін қазақтар "піскен қаймақ" деп атайды. Қою қаймақты "кілегей" не "маңыз" деп атайды. Қаймақтан өте дәмді әрі пайдалы тағам - "бал қаймақ" алынады. Ол үшін жаңа өндірілген қою кілегейге кішкене ұн ( 200 г кілегейге 3 шәй қасық ұн қосу арқылы) қосады да, бірыңғай масса алынғанша қайнатады. Бал қаймақты дайындау үшін қант не бал (1 стақан қаймаққа 2 шәй қасық қосу арқылы) қосады. Қаймақ – сиырдың, қойдың, ешкінің пісірілген сүтінің бетіне жиналатын маңызы (майлы құрамы). Пісірілген сүтті бетін ашып салқын жерге қойса, сүт салқындаған сайын оның бетіне қабыршақтанып қаймақ жиналады. Қаймақ қалыңдығы сүттің құнарлығына (нәріне) байланысты. Сонымен бірге сүттің пісірілуіне де байланысты болады. Қойдың сүті қою болғандықтан, оның қаймағы да сиырмен ешкі сүтінің қаймағынан қалың болады. Қаймақ қалың болу үшін, сүтті тасытпай, шымырлатып қана бабымен пісіру керек. Сүт әбден суығаннан кейін қаймағын қасықпен сыпырып, қалқып алады. Қаймақты ағаштан, қайыңның тозынан (қабығынан), ысталған темірден жасалған қақпағы бар ыдыста сақтайды. Бабымен пісірілген сүттің қаймағы майлы да жұмсақ болады. Сарқылдап қайнатылған сүттің қаймағы әрі дәмсіз, әрі шандырланып тұрады. Қаймақты езіп шайға қатса, шайдің дәмі келіп, өңі ашылады. Бидаймен тарыны қаймаққа араластырып жеуге болады.

Йогурт кальцийға бай және де йогурт құрамындағы кальций ағзамызға еш қиындықсыз сіңеді. Бір стақан биойогурт (тірі бактериялар қосылған түрі) ағзаға көптеген қоректік заттар жеткізеді, олардың бастысы сүйектерді берік қылатын кальций. Мамандардың айтуынша, сүтті тағамдарды жиі қабылдау сүйек ауруларының алдын алады.

Йогурт құрамында ақуыздар көп бір стақан жеңіл йогуртта 5 – 9 грамм толыққанды ақуыз болады. Ол ағзаға қажетті барлық аминқышқылдардың қайнар көзі. Бұл өте маңызды, себебі ағзамыз барлық аминқышқылдарды өзі-ақ синтездейді. Бірақ 9 аминқышқыл түрі, ағзамызға қажет болғанымен, тек тамақпен қабылданады. Яғни ақуыздар күнделікті рационымызда болуға тиіс.

Йогуртты лактоза қабылдай алмайтын жандарға да жеуге болады. Сирек болса да кездесетін бұл ауру адам ағзасындағы лактаза шамасына байланысты болады. Бұл фермент лактоза, яғни сүтті көмірсудың қабылдануына жауап береді. Яғни сүтті тағамдарды қабылдай алмайтын адамдар аурудың бастапқы кезеңінде құрамында лактоза аз йогурттарды жей алады.

ЖШС «Нәтиже» ұйымы сүт және сүт өнімдерін өндеу үшін 145419,79 тонна сүт жұмсалады. Олар:

Сүт 3,2 % - 61305,6

Дәруменделген сүт 2,4 % - 30901,4 т

Ерітілген сүт 4 % - 3181,18 т

Кілегей 8 % - 5505,4 т

Айран 2,5 % - 20000 т

Айран 3,2 % - 5000 т

Ряженка 6% - 9373,1 т

Йогурт 2,0 % - 5302,76 т

Биойогурт 1,5 % - 4850,35 т

Сүт 3,2 %

Жартылай фабрикаттың массасын табамыз (Мжф)

Мжф = 0,001 * Мдө * Нш

Мұнда: Мдө – дайын өнім массасы

Нш – шыгын нормасы

Мжф = 0,001 * 60000 * 1013 = 60780 кг

Сүттің теориялық массасын табамыз (Мс теор)

Мс теор = Мжф * ((Жкл – Ждө) / (Жкл – Жс))

Мұнда: Жкл – кілегей майлығы

Ждө – Дайын өнім майлығы

Жс – сүт майлығы

Мс теор = 60780 * (35 – 3,2) / (35 – 3,4)) = 61164,6 кг

Сүттің нормалық массасын табамыз (Мс норм)

Мс норм = 100 * (Мс теор / (100 – П))

Мс норм = 100 * (61164,6 / (100 – 0,23)) = 61305,6 кг

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мс теор * ((Жс – Ждө) / (Жкл – Ждө))

Мкл = 61164,6 * ((3,4 – 3,2) / (3,5 – 3,2)) = 384,6 кг

Сепаратордан өткізген кездегі шығынды табамыз (Шсеп)

Шсеп = Мс норм – Мс теор

Шсеп = 61305,6 – 61164,6 = 141 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс норм = Мжф + Мкл + Шсеп

61305,6 = 60780 + 384,6 + 141

61305,6 = 61305,6

Теңсіздік тенелді.

Дәруменделген сүт 2,4 %

Жартылай фабрикаттың массасын табамыз (Мжф)

Мжф = 0,001 * Мдө * Нш

Мұнда: Мдө – дайын өнім массасы

Нш – шыгын нормасы

Мжф = 0,001 * 25000 * 1013 = 25325 кг

Сүттің теориялық массасын табамыз (Мс теор)

Мс теор = Мжф * ((Жкл – Ждө) / (Жкл – Жс))

Мұнда: Жкл – кілегей майлығы

Ждө – Дайын өнім майлығы

Жс – сүт майлығы

Мс теор = 25325 * (8 – 2,4) / (8 – 3,4)) = 30830,4 кг

Сүттің нормалық массасын табамыз (Мс норм)

Мс норм = 100 * (Мс теор / (100 – П))

Мс норм = 100 * (30830,4 / (100 – 0,23)) = 30901,4 кг

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мс теор * ((Жс – Ждө) / (Жкл – Ждө))

Мкл = 30830,4 * ((3,4 – 2,4) / (8 – 2,4)) = 5505,4 кг

Сепаратордан өткізген кездегі шығынды табамыз (Шсеп)

Шсеп = Мс норм – Мс теор

Шсеп = 30901,4 – 30830,4 = 71 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс норм = Мжф + Мкл + Шсеп

30901,4 = 25325 + 5505,4 + 71

30901,4 = 30901,4

Теңсіздік тенелді.

Ерітілген сүт 4 %

Жартылай фабрикаттың массасын табамыз (Мжф)

Мжф = 0,001 * Мдө * Нш

Мұнда: Мдө – дайын өнім массасы

Нш – шыгын нормасы

Мжф = 0,001 * 3000 * 1018 = 3054 кг

Қабаттау кезіндегі шығын (Шфас)

Шқаб = Мжф – Мдө

Шқаб = 3054 – 3000 = 54 кг

Тұрақтандыруға дейінгі нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн тұр д)

Мн тұр д = 1,055 * Мжф

Мн тұр д = 1,055 * 3054 = 3221,97 кг

Тұрақтандыру кезіңдегі шығын (Штұр)

Штұр = Мн тұр д – Мжф

Штұр = 3221,97 – 3054 = 167,97 кг

Тұрақтандыруға дейінгі нормалы қоспаның майлығын табамыз (Жн тұр д)

Жн тұр д = (Мжф * Ждө) / Мн тұр д

Жн тұр д = (3054 * 4) / 3221,97 = 3,8 %

Ерітілген сүтке арналған сүттін массасын табамыз (Мс)

Мс = Мн тұр д * ((Жкл – Жн тұр д) / (Жкл – Жс))

Мс = 3221,97 * ((35 – 3,8) / (35 – 3,4)) = 3181,18 кг

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мн тұр д – Мс

Мкл = 3221,97 – 3181,18 = 40,9 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс + Мкл = Мдө + Шқаб + Штұр

3181,18 + 40,79 = 3000 + 54 + 167,97

3221,97 = 3221,97

Теңсіздік тенелді.

Ряженка 6 %

Жартылай фабрикаттың массасын табамыз (Мжф)

Мжф = 0,001 * Мдө * Нш

Мұнда: Мдө – дайын өнім массасы

Нш – шыгын нормасы

Мжф = 0,001 * 10000 * 1018 = 10180 кг

Қабаттау кезіндегі шығын (Шфас)

Шқаб = Мжф – Мдө

Шқаб = 10180 – 10000 = 180 кг

Ашытуға дейінгі нормалы қоспаның майлығын табамыз (Жн аш д)

Жн аш д = 100 * (Ждө – Каш) * (Жаш / (100 – Каш))

Жн аш д = 100 * (6 – 5) * (0,05 / (100 – 5)) = 6,3 %

Ашытқыш массасы (Маш)

Маш = 0,01 * Мжф * Каш

Маш = 0,01 * 10180 * 5 = 509 кг

Ашытуға дейінгі нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн аш д)

Мн аш д = Мжф – Маш

Мн аш д = 10180 – 509 = 9671 кг

Нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн қос)

Мн қос = 1,055 * Мн аш д

Мн қос = 1,055 * 9671 = 10202,9

Тұрақтандыру кезіңдегі шығын (Штұр)

Штұр = Мн қос – Мн аш д

Штұр = 10202,9 – 9671 = 531,9 кг

Тұрақтандыруға дейінгі нормалы қоспаның майлығын табамыз (Жн тұр д)

Жн тұр д = (Мн аш д * Жн аш д) / Мн қос

Жн тұр д = (9671 * 6,3) / 10202,9 = 5,97

Ряженкаға арналған сүттін массасын табамыз (Мс)

Мс = Мн тұр д * ((Жкл – Жн тұр д) / (Жкл – Жс))

Мс = 11158,44 * ((5,97 – 3,8) / (35 – 3,4)) = 9373,1 кг

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мн қос – Мс

Мкл = 11158,44 -9373,1 =829,8 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс + Мкл + Маш = Мдө + Шқаб + Штұр

9373,1 + 829,8 + 509 = 10000 + 180 + 531,9

Теңсіздік тенелді.

Айран 2,5 %

Нормалы сүт массасы (Мс норм) = 20000 кг

Теориялы сүт массасы (Мс теор)

Мс теор = Мс норм * ((100 – П) / 100)

Мс теор = 20000 * ((100 – 0,23) / 100) = 19954 кг

Сепаратордан өткізу кезіңдегі шығын (Шсеп)

Шсеп = 20000 – 19954 = 46 кг

Ашытуға дейінгі нормалы қоспаның майлығын табамыз (Жн аш д)

Жн аш д = ((Ждө – 0,05) * Жаш) / 0,95

Жн аш д = ((2,5 – 0,05) * 0,05) / 0,95 = 2,65 %

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мс теор * ((Жс – Жн ашд) / (Жкл – Жн аш д)

Мкл = 19954 * ((3,4 – 2,62) / (35 – 2,62)) = 480,67 кг

Ашытуға дейінгі нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн аш д)

Мн аш д = Мс теор * (( Жкл – Жм) / (Жкл – Жн аш д))

Мн аш д = 19954 * ((35 – 3,4) / (35 – 2,62)) = 19473,32 кг

Жартылай фабрикат массасын табамыз (Мжф)

Мжф = (Мн аш д * 100) / 95

Мжф = (19473,32 *100) / 95 = 20498, 24 кг

Ашытқыш массасы (Маш)

Маш = 0,01 * Мжф * Каш

Маш = 0,01 * 20498,24 * 5 = 1024,91 кг

Дайын өнім массасы (Мдө)

Мдө = (Мжф * 1000) / 1013

Мдө = (20498,24 * 1000) / 1013 = 20235,18 кг

Өндіру кезіндегі шығын (Шөн)

Шөн = Мжф – Мдө

Шөн = 20498,24 – 20235,18 = 263,06 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс + Маш = Мдө + Мкл + Шсеп + Шөн

20000 + 1024,91 = 20235 + 480,67 + 46 + 263,06

21024,91 = 21024,91

Теңсіздік тенелді.

Айран 3,2 %

Нормалы сүт массасы (Мс норм) = 5000 кг

Теориялы сүт массасы (Мс теор)

Мс теор = Мс норм * ((100 – П) / 100)

Мс теор = 5000 * ((100 – 0,23) / 100) = 4988,5 кг

Сепаратордан өткізу кезіңдегі шығын (Шсеп)

Шсеп = 5000 – 4988,5 = 11,5 кг

Ашытуға дейінгі нормалы қоспаның майлығын табамыз (Жн аш д)

Жн аш д = ((Ждө – 0,05) * Жаш) / 0,95

Жн аш д = ((3,2 – 0,05) * 0,05) / 0,95 = 3,36 %

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мс теор * ((Жс – Жн ашд) / (Жкл – Жн аш д)

Мкл = 4988,5 * ((3,4 – 3,36) / (35 – 3,36)) = 6,31 кг

Ашытуға дейінгі нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн аш д)

Мн аш д = Мс теор * (( Жкл – Жм) / (Жкл – Жн аш д))

Мн аш д = 4988,5 * ((35 – 3,4) / (35 – 3,36)) = 4982,19 кг

Жартылай фабрикат массасын табамыз (Мжф)

Мжф = (Мн аш д * 100) / 95

Мжф = (4982,19 *100) / 95 = 5244,41 кг

Ашытқыш массасы (Маш)

Маш = 0,01 * Мжф * Каш

Маш = 0,01 * 5244,41 * 5 = 262,22 кг

Дайын өнім массасы (Мдө)

Мдө = (Мжф * 1000) / 1013

Мдө = (5244,14 * 1000) / 1013 = 5177,11 кг

Өндіру кезіндегі шығын (Шөн)

Шөн = Мжф – Мдө

Шөн = 5244,41 – 5177,11 = 67,30 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс + Маш = Мдө + Мкл + Шсеп + Шөн

5000 + 262,22 = 5177,11 + 6,31 + 11,5 + 61,30

5262,22 = 5262,22

Теңсіздік тенелді.

Био йогурт 1,5 %

1.3.1 кестесі – Био йогурт құрамы

Құрамдас бөліктері	Шығын нормалары
	1 тоннаға шаққанда	Өнім ретінде
Сүт, майлығы – 2,5 %	866	4850,35
Құрғақ сүт	40	224
Қант ұнағы	40	224
Тұрақтандырғыш	4	22,4
Ашытқыш	50	280
Барлығы	1000	5600,75

Нормалы сүт массасы (Мс норм) = 5000 кг

Теориялы сүт массасы (Мс теор)

Мс теор = Мс норм * ((100 – П) / 100)

Мс теор = 5000 * ((100 – 0,23) / 100) = 4988,5 кг

Сепаратордан өткізу кезіңдегі шығын (Шсеп)

Шсеп = 5000 – 4988,5 = 11,5 кг

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мс теор * ((Жс – Жн ашд) / (Жкл – Жн аш д)

Мкл = 4988,5 * ((3,4 – 2,5) / (35 – 2,5)) = 138,14 кг

Нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн қос)

Мн қос = Мс теор * ((Жкл – Жс) / (Жкл – Жн қос))

Мн қос = 4988,5 * ((35 – 3,4) / (35 – 2,5)) = 4850,35 кг

К= 4850,35 / 866 = 5,6

Жартылай фабрикат массасын табамыз (Мжф)

Мжф = Мс + Мқос

Мжф = 4850,35 + 224 + 224 + 22,4 + 280 = 5600,75

Дайын өнім массасы (Мдө)

Мдө = Мжф * (1 / (0,001 * 1007))

Мдө = 5600,75 * (1 / (0,001 * 1007)) = 5561,81 кг

Өндіру кезіндегі шығын (Шөн)

Шөн = Мжф – Мдө

Шөн = 5600,75 – 5561,81 = 38,94 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс + Маш + Мқос = Мдө + Мкл + Шсеп + Шөн

5000 + 280 + 470,4 = 5561,81 + 138,14 +11,5 +38,94

5750,4 = 5750,4

Теңсіздік тенелді.

Йогурт 2 %

1.3.2 кестесі – Йогурт құрамы

Құрамдас бөліктері	Шығын нормалары
	1 тоннаға шаққанда	Өнім ретінде
Сүт, майлығы – 2,3 %	834,3	5302,76
Ашытқыш	30	190,5
Крахмал	15,5	98,42
Желатин	5	31,75
Су	15	95,25
Дәмдеуіш	0,2,	1,27
Жеміс	100	635
Барлығы	1000	6354,95

Нормалы сүт массасы (Мс норм) = 5500 кг

Теориялы сүт массасы (Мс теор)

Мс теор = Мс норм * ((100 – П) / 100)

Мс теор = 5500 * ((100 – 0,23) / 100) = 5487,35 кг

Сепаратордан өткізу кезіңдегі шығын (Шсеп)

Шсеп = 5500 – 5487,35 = 12,65 кг

Кілегей массасын табамыз (Мкл)

Мкл = Мс теор * ((Жс – Жн ашд) / (Жкл – Жн аш д)

Мкл = 5487,35 * ((3,4 – 2,3) / (35 – 2,3)) = 148,58 кг

Нормалы қоспаның массасын табамыз (Мн қос)

Мн қос = Мс теор * ((Жкл – Жс) / (Жкл – Жн қос))

Мн қос = 5487,35 * ((35 – 3,4) / (35 – 2,3)) = 5302,76 кг

К= 5302,76 / 834,3 = 6,35

Жартылай фабрикат массасын табамыз (Мжф)

Мжф = Мс + Мқос

Мжф = 5302,76 + 190,5 + 98,42 + 31,75 + 95,25 + 1,27 + 635 = 6354,95 кг

Дайын өнім массасы (Мдө)

Мдө = Мжф * (1 / (0,001 * 1007))

Мдө = 6354,95 * (1 / (0,001 * 1007)) = 6310,77 кг

Өндіру кезіндегі шығын (Шөн)

Шөн = Мжф – Мдө

Шөн = 6354,95 – 6310,77 = 44,18 кг

Өнім массасы бойынша теңсіздік құрамыз

Мс + Маш + Мқос = Мдө + Мкл + Шсеп + Шөн

5500 + 861,69 + 190,5 = 6310,77 + 184,58 +12,65 +44,18

6552,19 = 6552,19

Теңсіздік тенелді.

Кілегей массасы 35% = 1203,13 кг

Кілегей массасы 8% = 5505,4 кг

Ряженка мен ерітілген сүтті тұрақтандыру үшін 870 кг 35% кілегей жұмсалады.

Ашытқыштың жалпы массасы = 2633,73 кг

Ашытқыш үшін арналған сүт:

Мс теор = Маж * ((Жкл – Жаж) / (Жкл – Жс))

Мс теор =2633,73 * ((35 – 0,05) / (35 – 3,4)) =2912,93 кг

Мс норм = 100 * (Мс теор / (100 – П))

Мс норм = 100 * (2912,93 / (100 – 0,23)) = 2919,64

Шсеп = Мс норм – Мс теор

Шсеп = 2919,64 – 2912,93 = 6,71 кг

Мкл = Мс теор – Маж

Мкл = 2912,93 – 2633,73 = 279,2 кг

Жалпы Мкл = 1203,13 + 279,2 – 870,59 = 611,74 кг