Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
дипломная работа Покочакова Алена.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
115.78 Кб
Скачать

3.2. Уроктыy план-конспектi

Пicтiy план-конспекттерiбiс хакас диалектологияныy чидiглерiне паза пiстiy диплом тоuызыбыстыy салтарларына тjстене пазылuаннар.

1-uы план-конспект. Тема: «Харындас-туuаннарыбыс» (2 час), 5 кл.

Пjгiннер: 1) хакас тiлiнiy диалекттерiнеy танызарuа; 2) eгренxiлернiy сjстiг пайын алuыдарuа; 3) лингвистика пiлiстерiн алuыдарuа.

Уроктыy кjрiмi: стандартнай нимес.

Iкi неделя азынада олuаннарuа ибдегi тоuыс пирiлген: саuай диалектiнеy тахпах eгрен саларuа паза ойын турuызарuа.

Уроктыy чjрiмi

Урок тимнирiнде пiс Л.И. Чебодаева тимнеен учебникке (Хакас тiлi. Тиксi eгредiг школаныy 5 класстыy eгренxiлерiне учебник. Абакан, 2007) тjстенгебiс. Программа хоостыра, 5 класста мындаu темалар иртiрiлче: Тiл – кiзiлернiy удур-тjдiр пiлiзер тирии, пасталыu класстарда ирткенiн хатиры, синтаксис паза таныuлар турuызары, фонетика, лексика, иптiг чоохтанары, сjс пeдiзi, орта пазары, морфология, иптiг чоохтанары, 5 класста eгренгенiн тиксi хатиры. Пiс саuынчабыс, диалекттернеy палuалысчатхан теманы прай темаларны тиксi хатирында пирерге чарир. Прай темаларны ирткен соонда, eгренxiлернiy лингвистиканыy прай киректелчеткен чардыхтарxа пiлiстер полар.

Урокка кирек нимелер: eгретчi тимнеен чоох кизектерi, таблицалар, хакас-орыс сjстiктер, А.С. Кызласовтыy книгазы «Термины родства и свойства в хакасском языке». Абакан, 1996.

Уроктыy чjрiмi:

Классты урока тимнирi. Саuай диалектiнеy тахпах толдырылча.

Eгретчi: - Олuаннар, хайди саuынчазар, пeeн пiс нимедеyер чоохтазарбыс? Орта, диалекттердеyер. Хайди саuынчазар, ноuа диалекттер парлар?

Eгренxi: - Мин саuынчам, диалекттер харындас чоннарныy алынxа кизектерiнiy тiллерi полча тiп, олар тархын хоостыра чаuыннас парuан поларлар.

Eгретчi: - Орта, одыр. Сiрер пiлчезер, пiстiy чоныбыстiy палаларны jскiрерiнде улуuларны улуuлир, кiчiглернi кiчiглир кибiр полuан. Пу кибiр хоостыра, кiчiг кiзi улуu кiзее харыспас полxаy, улуu кiзiлернi улуuлаxаyнар, палаларны сохпаxаyнар, ибiрiп, чоохтап eгретчеyнер. Хакас тiлiнде полuан на туuанны адир сjстер пар. Пeeн пiс диалекттердеyер паза туuаннастаyар чоохтазарбыс. Ибдегi тоuыс хайдаu полды?

Eгренxi: - Пiс сjстернi eгрен салuабыс.

Eгретчi: - Че, пастаалар.

Eренxi: Хакас тiлi, пасха тюрк тiллерiнеy тиyнестiрзе, кjп диалекттiг тiлге саналча: 1) хаас, 2) хызыл, 3) саuай, 4) шор. Хаастар кjбiзiн чуртапчалар Хакасияныy Шира паза Аuбан пилтiрi аймахтарында, хызыллар – Шира паза Орджоникидзе аймахтарында, саuайлар – Асхыс аймаuында, шорлар – Таштып аймаuында. Аuбанда iкi оолах танызып алчалар. Истiп алаалар чоохтарын.

Пайса: Амох улуu абам килер.

Очол: Синiy абаy пар ба?!!! Хайди iди килер, ол пас чjредiр бе?

Пайса: Сини чоuыл ба? Хайди ол пас чjрбес, азахтары парда.

Очол: Мин саuынадарбын, ол пас чjрбинче, нiмектеп чjрче.

Пайса: Ол аuырыu нимес нiзе, iмектирге.

Очол: Син пасхаxыл чоохтанадырзыy, нiзе нимес, нооза.

Пайса: Хайди iди – нооза, най узун истiлче.

Очол: Тимеер тирге кирек.

Пайса: Тiгiне улуu абам кили.

Очол: Килчадыр бе, мин хорыхчам, чазынарuа!

Пайса: Килчадыр нимес, килчэ. Изен, улабаy!

Улабазы: Изен, Пайсаxаuым, изен, таанминчын оолаuас, палам.

Очол: Абаy кiзi полтыр нооза.

Пайса паза улабазы: Син кем тiп саuындыy?

Очол: Тайuада чуртапчатхан аба тiп саuындым, хайди ол чiке пас чjрiп алчадыр тiп саuындым. Пабамныy пабазын аuа тiпчабыс.

Прайзы хатхырысчалар.

Eгретчi: Олuаннар, хайди саuынчазар, ноuа оолахтар пiлiс полбааннар. Хайдаu диалект сjстерi мында таап аларuа чарир? Хайдаu диалекттеy?

Eгренxi: Саuай паза хаас диалекттерiнiy сjстерi: 1) улуu аба, улаба, нiзе, iмектирге най, таанминчын, 2) нiмектеп, нооза, тимеер, паба, аuа.

Eгретчi: Пасха диалекттерде пасха иде полар: шорларнинде – улуu ада, улда, хызылларнинде – jjн аuа. Кiзiнiy ixезiнiy ixезiн хаастар ууxа, саuайлар - eлxе, шорлар - eгxе, хызыллар – ааxа, кеирже тiпчелер, пабаны хаастар паба, саuайлар - аба, шорлар – аба алай абах, хызыллар – пова тiп адапчалар, ixенi хаастар ixе, саuайлар - иxе, шорлар - иче, хызыллар – иже тiпчелер.

2. Таблицалар пирiлче.

1-uы табл.

Сjjк хоостыра туuан полчатханы

Минiy …

Лит.тiлiнде

Диалекттерде

1.

Пабамныy пабазы

аuа

С. улуu аба, улаба

Ха. аuа, улуu аuа

Ш. ага, улуг ада, улда

Хы. Аuа, jjн аuа

2.

пабамныy ixезi

ууxа

С. eлxе

Ха. ууxа

Ш. eгxе

Хы. ааxа, кеирже

3.

пабам

пабам

С. аба

Ха. паба

Ш. аба, абах

Хы. пова, пово, пава

4.

ixем

ixе

С. иxе

Ха. ixе

Ш. иче, ичеш

Хы. ixе, iже, iжее

5.

оолuым

оол

С. оол, оолuым

Ха. оuыл

Ш. оол, оолuум

Хы. оглы

6.

хызым

хыс

Прай тjjй

7.

харындазым

харындас

Прай тjjй

8.

аxам

аxа

С. аxа

Ха. аваа

Ш. аxем

Хы. аваазы

9.

туyмам

туyма

С. туyма, кiчии

Ха. туyма

Ш. туyма

Хы. туyма, кiжiг

10.

пиxем

пиxе

С. пиxе, чаxа (улуu пиxе)

Ха. пиxе, чеxе

Ш. хыс харындаш

Хы. пеже

11.

туuаным

туuан

Прай тjjй

12.

тай ixем

Тай аuам

тай ixе

Тай аuа

С. тай иxе, тейxе, тиxерке

Ха. тай ixе

Ш. тайдам eрекен

Хы. тейже

С. тай аба, тайда

Ха. тай аuа

Ш. тайда

Хы. тай аuа

13.

кjйiм

кjйi

С. кeйi

Ха. кjйi

Ш. кjйi

Хы. кeйi

14.

чеенiм

чеен

С. чеен

Ха. чеен

Ш. чеен

Хы. шеен

15.

пjлем

пjле

С. пeле

Ха. пjле

Ш. пjле

Хы. пjле

2-xi табл.

Алысхан хоостыра туuан полчатханы

Минiy …

Лит.тiлiнде

Диалекттерде

1.

ирiм

ир

Саг. апчаuы, ирi

Хаас апсаuы, ирi

Шор эри

Хыз. абысха, авысха, авычха

2.

ипчiм

ипчi

Саг. ипчiзi, хаты

Ха. инейi

Ш. эпчи

Хы. абахай

3.

кiзjм

кiзj

Саг. кeзе

Ха. кiзj

Ш. кeзе

Хы. кiзj

4.

килiнiм

килiн

Саг. килнi

Ха. килнi

Ш. килдi

Хы. келнi

5.

чистем

чисте

Саг. чистезi

Ха. чистезi

Ш. честези

Хы. чэстэ

6.

нигем

ниге

Саг. нигеxе

Ха. нигеxi

Ш. негxе

Хы. нэгежи

7.

паxам

паxа

Саг. паxазы

Ха. паxазы

Ш. бачези

Хы. пажазы

8.

пастым

пасты

Прай тjjй

9.

хазинем

хазине

Саг. хазине, хас инеем

Ха. хазине

Ш. хазнэ

Хы. хазине

10.

хастым

хазине

Прай тjjй

11.

хазын аuам

хазын аuа

С. хазнаuы

Ха. хазна аuазы

Ш. хазынаuы

Хы. хазын аuазы

12.

чурчум

чурчу

С. чурчызы

Ха. чурчузы

Ш. чурчызы

Хы. шуршузы

13.

игечiм

игечi

C. игече

Ха. игечi

Ш. игечi

Хы. эгеши

14.

абызыным

абызын

С. абызын

Ха. абызын

Ш. амзын

Хы. авызын

15.

худаuайым

худаuай

Прай тjjй

Eгретчi: Хайдаu диалект формаларын ойында таап аларuа чарир?

Eгренxi: Чjредiр, чоохтанадырзыy, килчадыр, тiпчабыс, килчэ, Пайсаxаuым.

Eзeрiг паза тиyнестiрiг идiлчелер.

Ибдегi тоuыс: таблицалар хоостыра сjстiг диктантха тимненерге.

3-xi чардыхча мындаu салтарлар идiбiзерге чарир. Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi сидiк сурыuларыныy санына кiрче. Диалекттернi школада тиреy eгренерi литература нормаларынаy палuалысча паза хакас тiлiнеy кjбiзiн саuайлар тузаланчатханынаyар пыс парuан полча тирге чарир. Хаас диалекттiглернiy саны хызырылча, саuайларныy саны, тiзеy, хозылча.

Пiс 1976, 1985, 1990, 2003 чылларда сыххан программаларны eзeргебiс. 2003 чылда сыххан «Хакас тiлiнiy (5-9 класстарuа) паза хакас литературазыныy (5-11 класстарuа) ортымах школазына программалары» (ред. Л.И. Чебодаева) пeдiрiлгенi хоостыра прай eзeрiлген программаларныy хыринда толдыра полча.

Прай пирiлген программаларда хакас тiлiнiy диалекттерiне jнетiн чарыдылuан тема чоuыл. Диалекттернеy палuалыстыu сурыuлар «Лексика», «Тiлдеyер тиксi пiлiстер» темаларда чарыдылчалар. Пiс санапчабыс, диалекттернi тиреy eгренерге кирек, аннаyар программаларuа алынxа темалар кирерге кирек.

Пiс саuынчабыс, диалекттернеy палuалысчатхан теманы прай темаларны тиксi хатирында пирерге чарир. Прай темаларны ирткен соонда, eгренxiлернiy лингвистиканыy прай киректелчеткен чардыхтарxа пiлiстер полар. Кjзiдiм чiли пiс диалект сурыuларына чарыдылuан план-конспекттер пирчебiс.

Сjс соо

Пу теманы eзeрiбiскен соонда, мындаu салтарлар итчебiс. Хакас тiлiнiy лексиказы уuаа пай саuамuы туста, тiлдеyер наука jсче, чуртаста наа алызыuлар полчалар, аннаyар хакас тiлi сjстерге улам пайып одырча. Пурунuы туста хакас тiлi араб, иран паза моол тiллерiнеy кiрген сjстернеy пайыxаy, саuамuы туста ол орыс тiлiнеy сjстернi кjп заимствовать полча, аннаy хоостыра сjстерге пайыпча.

Литература тiлi аннаy андар jсче, пайыпча. Eгредiгде, СМИ-де, культурада паза хоос литературада аймах жанрларда тузаланылча. Хоос литература тiлiнiy jсчеткенiнiy киречiзi полча. Че литература тiлiнеy чоохтанчатханнарныy саны асхынах. Хакастарныy кjбiзi чоохтасчатса, постарыныy диалекттерiнiy сjстерiнеy, формаларынаy тузаланчалар.

Прай чон тузаланчатхан сjстер литература тiлiне кiрчелер. Олар прай чонuа пiлдiстiг, аннаy прай чирде тузаланчалар. Че тiлнiy лексиказы пiр чирде турбин пайып ла одырча. Jjнiнде хоос произведениелер хоостыра, газета пастыра диалект сjстерi литература тiлiне кiрче.

Саuай диалектiнiy оyдайларына, литература тiлiнiy yнестiрзе, мындаu оyдайлар кiрче: 1) фонетикада – ирiннiг о, j чоuылы; ирiн гармониязы тоuынчатханы: турду- лит. турды, кeстeг – лит. кeстiг, мунзурухтуu – лит. мунзурухтыu; гласнайлар алысханы: а//о; а//е; у//ы; э//и; а//э паза ан п.;

Диалект сjстерiн школа программаларында eгренерi кjрiлче, че уuаа асхынах. Школада диалекттернiy тархынын паза диалектизмнернiy кjрiмнерiн eгренерiне хоза частар пирерге чjп пирерxiкпiс. Олuаннар диалект сjстерiн хынып eгренерлер тiп саuынчабыс.

Пу теманаy тоuынарuа хыныu полuан. Мыннаy мындар пу тоuысты алuыдарuа чарир.