- •Таптырuас
- •I чардых. Хакас тiлiнiy саuай диалектi iстескенi
- •Саuай диалектiнiy совет тузында eгренiлгенi
- •Диалектологиядаyар паза диалектеyер оyнаu
- •Амuы хакас тiлiнiy диалекттерiнiy характеристиказы
- •II чардых Хакас тiлiнiy саuай диалектiнiy оyдайлары
- •2.1. Саuай диалектi паза литературнай тiлi
- •Саuай диалектiнiy оyдайлары хакас литература тiлiнеy пасхалалчатханы
- •2.2.1. Фонетика оyдайлары
- •2.2.2. Морфология оyдайлары
- •2.2.3. Лексика оyдайлары
- •2.2.4. Синтаксис оyдайлары
- •III чардых Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi
- •3.1. Диалект сjстерi школа программазында
- •3.2. Уроктыy план-конспектi
- •Библиография списогы
2.2.4. Синтаксис оyдайлары
III чардых Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi
3.1. Диалект сjстерi школа программазында
Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi кjп сурыuларнаy палuалыстыu. Кjзiдiмге алза, литература тiлiнiy синiн пiлерiнеy, хоос литератураны хыuырчатханынаy. Чонныy чуртаан оyдайларын этнография саринаy чарытчатсалар, палалар диалектизмнернеy танысчалар.
Чайаачы тоuыстар пары пастаuызын литература тiлi парынаy палuалыстыu. Литература тiлi, тiзеy, пeтче, хаxан чонныy пiчiгi пар полча. Революция алнында хакастарныy постарыныy пiчiгi чох полuан. Революция соонда хакас пiчiгi пурун орыс графиказыныy знактарына тjстелген. Орыс графикалыu алфавит 1929 чылuа теере тудылuан. Пу чылдаy сыuара 1939 чылuа теере, 10 чылuа, латинскай графиказы кирiлген. 1939 чылда хатабох орыс графиказы кирiлче [Чанков, 1967, 7-8].
Литература тiлi хаастар паза саuайлар диалекттерiне тjстенген, че морфология формалары хаастинаy алылuаннар. Литература тiлiн пeдiрерi литература синiнеy палuалыстыu. Ол тоuыс 30 чылларда пасталuан: 1936 чылда тiлге чарыдылuан конференция ирткен. Пу конференцияда орта пазарыныy оyдайлары алылuанннар, морфология саринаy хайдаu хозымнарынay тузаланар оyдайлар кjрiл парuаннар [Патачакова, 1967, 36].
Прай даа хоос литературада учурапчатхан диалектизмернi, палалар оларныy тузаланчатханын чахсы пiлiп алар eчeн, eгретчi чарыдарuа кирек. Аны чахсы пiлiп алар eчeн, ол позы, пар пiлiстерiн алuыдып, наука статьяларынаy танызарuа кирек.
Совет тузында, 30 чыллардаy сыuара 50 чылларuа читiре, eгредiг национальнай школаларда пос тiлiнеy апарылxаy. Хакас автоном облазында даа iдjк полxаy. Че 1958 чылда сыххан «Школаныy паза чуртастыy аразындаuы палuалысты тыыдардаyар паза СССР-даuы чон eгредиинiy тилiзiнеyер» тiп адалчатхан закон хоостыра eгредiг пос тiллiг школаларда орыс тiлiне айландырыл сыххан, хакас тiлi олаyай eгредiг дисциплиназы пол парuан, аннаyар хакас тiлi позыныy кeзiн чiдiр сыхча [Боргояков, Боргоякова, 2000, 126].
Пeeнгi кeнде eгредiг системазына национально-региональнай компонент кирiлче [Национально-региональный компонент государственных стандартов и учебные программы по хакасскому языку и хакасской литературе (для учащихся 1-11 классов), 2006]. Eгренxiлерге чахсы пiлiс пирер тоuызы тiл, коммуникация паза культуроведение компетенцияларын тимнирiнеy палuалыстыu. Хайди пасча Н.А. Мамышева, амuы туста учебниктернеy кирек уuаа сидiктеyер, eгретчiлерге дее сидiк. Хакас тiлiнiy eгретчiлерiн амuы туста наука паза методика саринаy литература чидiспинчеткенi саuыссыратча [Мамышева, 2000, 141]. Наа учебниктер eгренxiнi грамматиканы чахсы пiлерге, аныy чооuын алuыдарuа паза саuынарuа кjнiктiрерге киректер.
Пiс 1976, 1985, 1990, 2003 чылларда сыххан программаларнаy тоuынuабыс. 1976, 1985, 1990 чылларда сыххан программаларны Хакас облазындаuы eгретчiлер пiлiзiн кjдiреy институдыныy jмезi тимнеен, авторлары кjзiдiлбеен. 2003 чылда сыххан программаны О.Г. Ултургашева, Л.И. Чебодаева, В.А. Боргояков, И.Л. Кызласова, М.А. Медведева, Н.А. Мамышева, Е.Г. Карачакова, Л.В. Канзычакова тимнееннер. 2006
1. «Ортымах школаныy программазы. Хакас тiлi паза литература. Ред. Д.И. Чанков. (1976).
Пу программада пазылча: «Чоох алuыдарыныy хакас тiлiне eгредерi хакас литература тiлiнiy синнерiн пiлерiнеy: орта адиры, сjстернi, сjс пiрiгiстерiн паза предложениелернi орта пeдiрерiнеy палuалысча: литература тiлiне eгредiп алар eчeн, олuаннарныy тiлiнiy диалект паза орындаuы тiл оyдайларын санuа алып, аны тeзедер тоuыстарны тiспен иртiрерге. Чахсы чидiглерге анда ла чидер, хаxан eгретчi позы суu сай орындаuы тiл оyдайларын jтiре пiлп алза, eгренxiлернiy орта чоохтанuаннарын тjремiл кjрзе, палаларны постарыныy паза арuыстарыныy чоохтары литература тiлi хоостыра eзeрерге eгрет салза [Программа, 1976, 5]. Пирiлген программада диалекттернi eгренерiнеy палuалысчатхан темалар асхынах: 4 класста «Существительнай» темаа 14 час пирiлче (мында диалекттерге теелчеткенi: пирiлгi, тартылuы паза кjрiмгi падежтернiy диалект хозымнарыныy орта пас пiлерi), 5 класста «Лексика» темаа 6 час пирiлче (хакас-орыс сjстiгiнеy диалект сjстерiн таап пiлерi паза ноо диалекттердеy кiргенiн танып пiлерi, литература тiлiнеy чоохтанар кjнiктiрiглер алары) [Программа, 1976, 9-10]. 8 класста «Тiлдеyер тиксi пiлiстер» темаа 4 час пирiлче, диалектологияа теелчеткен мындаu пjлiк кирiл парuан: «Литературнай тiлнi пайытчаy оyдайлар: сjс пeдiрxеy оyдайлар, диалекттер, орыс паза пасха даа тiллердеy алылuан сjстер…»; «Чоох культуразы паза стилистика» тема 6 час пирiлче («паспин чоохтапчатхан паза пазып чоохтапчатхан литература тiлiнiy синнерi. Чоохтаuы диалект алxаастарын чох идерi» [Программа, 1976, 20]. Пирiлген программада диалекттерге теелчеткен диалект хозымнарыныy орта пас пiлерi, хакас-орыс сjстiгiнеy диалект сjстерiн таап пiлерi паза ноо диалекттегi диалектизм полчатханын пiлерi, чоохтаuы диалект алxаастарын чох идерi кjрiлче.
2. «Ортымах школаныy программазы. Хакас тiлi». Ред. Е.М. Сагалакова. (1985).
Пу программаныy «Школада хакас тiлiне eгредерiнiy пjгiннерiнде» диалекттердеyер пiди пазылча: «Чоохта диалект алxаастарын сизiнiп, литература тiлiн, хыйыстырбин чоохтанар кjнiгiс пирерге. гренxi позыныy даа, пасха даа кiзiлернiy чооuындаuы алxаастарны сизiнiп, тeзет пiлзiн» [1985, 3]. 6 класста «Лексика» темаxа (6 ч.) мындаu пjлiк кирiлче: «Хакас-орыс сjстiгiнеy пасха тiлдеy кiрген сjстернi табары. Диалект, иргiлен парuан, кiзi профессиязын таныхтапчатхан сjстернi пасхалиры» [Программа, 1985, 15]. Пирiлген программада диалект, иргiлен парuан, кiзi профессиязын таныхтапчатхан сjстернi пасхалиры чарыдылча.
3. «Ортымах школаныy программазы. Хакас тiлi (5-9 класстарuа)». Ред. Д.Ф. Патачакова. (1990).
Пу программада диалекттерге чарыдылuан пiр ле тема пар: «Хакас тiлiнеyер чоох (1 ч.). Хатиры (5 ч.). Лексика (8 ч.)» [Программа, 1990, 17]. 1. Хакас тiлiнiy сjстiг пайы. Удаа тузаланчатхан сjстер паза кiзiнiy профессиязын кjзiтчеткен сjстер. Диалекттерде ле учурапчатхан сjстер. Пасха тiлдеy кiрген сjстер. Иргiлен парuан сjстер. 2. Хакас-орыс сjстiгiнеy пасха тiлдеy кiрген сjстернi табары. Диалект, иргiлен парuан, кiзi профессиязын таныхтапчатхан сjстернi пасхалиры [Программа, 1990, 17]. Пу программа хоостыра, олuаннар диалектизмнер нимедiр ол пiлерге киректер.
4. «Хакас тiлiнiy (5-9 класстарuа) паза хакас литературазыныy (5-11 класстарuа) ортымах школазына программалары». Ред. Л.И. Чебодаева. (2003).
Пу программа хоостыра, eгренiлер хакас тiлiнiy диалекттерiн паза диалектизмнернi пiлерге киректер. Мында 2 тема пирiлче: 1) 6 класста «Лексика. Фразеология. Иптiг чоохтанары» (12 ч. + 3 ч.), 2) 9 класста «Тiлдеyер тиксi пiлiстер» (2 ч.). 1. 5 класста ирткенiн хатиры. Хакас тiлiнiy сjстiг пайы. Тоy хакас сjстерi. Пасха тiлдеy кiрген сjстер. Тиксi тузаланчатхан сjстер. Тоuыснаy палuалыстыu сjстер. Диалекттерде киректелчеткен сjстер. Стиль саринаy пасхалалчатхан сjстер. Иргiлен парuан сjстер. Наа сjстер. Хакас тiлiнiy лексиказы пайыпчатханы. Фразелогия – тiлдеyер науканыy чардыuы. Сjстернiy пос паза пик палuалызы. Пик палuалыстыu сjс пiрiгiстерiнiy jjн пiлдiрiглерi. Стиль саринаy пасхалалчатхан фразеологизмнер. Пик палuалыстыu сjс пiрiгiстерiнiy тjрiпчеткенi. 2. Хакас-орыс сjстiгiнеy пасха тiлдеy кiрген паза диалект сjстерiн табарuа. Иргiлен парuан, тоuыснаy палuалыстыu сjстернi пасхалирuа. 3. Сочинение пазарuа материал чыыры. Пирiлген тексттi хысхаахти чоохтап пiлерi [Программа, 2003, 14]. 2. 9 класста «Тiлдеyер тиксi пiлiстер» (2 ч.) темада мындаu пjлiктер чарыдылчалар: Тiлнiy чон чуртазындаuы тузазы. Тiлнiy jзiзi. Хакас тiлiнiy орыс тiлiнеy палuалызы. Хакас литература тiлi, аныy диалекттерi паза стильлерi. Хакас тiлiнiy пайы, сiлии, jтии. Хакас тiлi – хакас чоныныy тiлi, Хакас Республиказыныy хазна тiлi. Хакас тiлi – тюрк тiллерiнiy пiрсi. Хакас тiлi тилекей тiллернiy аразында. Хакас пiчии, аныy тархыны. Хакас тiлiнеyер наука, аныy чардыхтары. Саблыu хакас тiлxiлерi [Программа, 2003, 25].
Ортымах школа программалыu паза пiр чыынды пар: Чебодаева Л.И., Мамышева Н.А., Боргоякова М.П., Миндибекова В.В. Национально-региональный компонент государственных стандартов и учебные программы по хакасскому языку и хакасской литературе (для учащихся 1-11 классов). Проект. Абакан, 2006. Пу чыынды проект статустыu полча. Ол eгредiге национально-региональнай компонент кирiлчеткенiнеy палuалыстыu. Чыындыда пирiлчеткен тематическай планирование хоостыра диалекттерге теелчеткен сурыuларны чарир iкi чардыхта таап аларuа: 1. Тiл паза лингвистика компетенцияларын eгренчеткенiнде (темалар: Хакас тiлiнеyер тиксi пiлiс. Хакас тiлi – Хакас Республиказыныy хазна тiлi. Хакас тiлiнiy jjн формалары: литературнай тiл паза диалекттер (чоохтар). Литературнай тiлдеyер оyнаu. Литературнай тiлнiy диалектнай тjстее) [Чебодаева, 2006, 65]; 2. Культура компетенциязын пeдiрерiнде (темалар: Тiл паза культура. Тiл хоостыра культуранаy танызары. Хакастарныy кибiрли чоохтазары. Национально-культурнай компоненттiг тузалыu сjстернi чонныy чайаачызында табары) [Чебодаева, 2006, 67[. Проект статустыu чыындыны пiс мында eзiрбинчебiс.
Амды пирiлген программаларны пeдiстерi хоостыра кjр кjреелер. 1976 чылда сыххан программаныy пeдiзi мындаu: чарыдыuлыu чоох, школада хакас тiлiне eгредерiнiy пjгiннерi, прoграмманыy пeткен оyдайлары, чоох алuыдары, темалар паза пирiлчеткен частар.
1985 чылда сыххан программада школада хакас тiлiне eгредерiнiy пjгiннерi алuыдыл парuаннар, пеер хоза пjгiннер, eгретчее методика чjптерi, кирiл парuаннар. Хайыu eгренxiнiy чооuыныy алuыдарына, сочинение паза изложение пазарына салылча.
1990 чылда сыххан программада хакас тiлiне eгредерiнiy пjгiннерi хызырыл парuаннар, че eгренxiлернiy пасталыu класстардаuы тимненiзi илееде алuыдыл парuан. Аuаа хоза, 5-9 класстарда хакас тiлiнiy уроктарында тоuынар jjн кирексiнiстер, тiлге eгредер оyдайларны чахсыландырары паза тузаланар eгредiг паза методика комплекстерi, хакас тiлi уроктарын пасха предметтернеy палuалыстыра апарары кирiл парuаннар. Полuан на классты тоосчатхан eгренxiлернiy пiлiстерi паза кjнiгiстерi сыныхтаxаy пjлiк пирiлче.
2003 чылда сыххан программаныy чарыдыuлыu чооuында хакас тiлiне eгредер кjстеглер, программаныy содержаниезi, курстыy пeдiзi, тоuынxаy jjн чоллар, хакас тiлi уроктарында предметер аразындаuы палuалыс пирiлчелер. Наазы – eгредiг тирiглерiнеy тузаланары, киректелчеткен литература пирiлгенi, лингвистика терминнерiн киргенi (адалыс, идiлiс, пiлдiрiс, чоохтаu паза ан.п.) [Программа, 2003, 27]. Хакас тiлiнеy пiлiстернi, кjнiгiстернi 5-9 класстарда паалир синнер уuаа тузалыu полча тiп санапчабыс [Программа, 2003, 32-38]. 2003 чылда сыххан программа пeдiрiлгенi хоостыра прай eзeрiлген программаларныy хыринда толдыра полча тирге чарир.
Прай пирiлген программаларда хакас тiлiнiy диалекттерiне jнетiн чарыдылuан тема чоuыл. Диалекттернеy палuалыстыu сурыuлар «Лексика», «Тiлдеyер тиксi пiлiстер» темаларда чарыдылчалар. Пiс санапчабыс, диалекттернi тиреy eгренерге кирек, программаларuа алынxа диалектологияа чарыдылuан jнетiн темалар кирерге кирек. Диалекттернi школада тиреy eгренерi литература нормаларынаy палuалыстыu полча паза хакас тiлiнеy кjбiзiн саuайлар тузаланчатханынаyар актуальнай полча тирге чарир. Халuанxы туста кjбiзiн хаас диалектiне тjстенген хакас литература тiлi паза саuайлар чоохтасчатхан тiлi илееде пасхалалчатханын таныхтирuа чарир.
