Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
дипломная работа Покочакова Алена.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
115.78 Кб
Скачать

2.2.2. Морфология оyдайлары

Саuай диалектiнде морфология формалары диссимиляция хоостыра пeтчелер: Иртiре тiлден (тiл+сjс пeдiрxеy хозым –ден, лит. тiл+лен) парим (ИТ, 1997, 43). Пу оyдай падеж системазында iле сыuысча, кjзiдiмге, тартылuы паза кjрiмгi падежтерде: тартылuы падежте – Торайдыy абазы, тохта, пiссер чей iзерге параy (МТ, 1984, 41); кjрiмгi падежте – Кештере. Айна Картин абаайды! (П, 1991, 191); -Амuы тjлдi тут халарзыy чир дее (МТ, 1984, 64); А-а, Торайды ибде паспин салдым, - теен ол (МТ, 1984, 44).

Пирiлгi падежте турчатхан орындылар, литература тiлiнеy тиyнестiрзе, пасха кjрiмнiг полчалар: - Мин сеге прай чиис тимнеп салuам (МТ, 1997, 8). – Ине пeeр iнде чади пирер сеге (МТ, 1984, 66). Итсе, чурттыuлар мегее парарлар ба (МТ, 1997, 13). – Милице кирек сеге кjйтiк тeлгe! (МТ, 1984, 34).

Пeдiргi падежте турчатхан адалыстарныy хазымнары пасха омалыuлар: Минiy кjксiм кjдiрiл чjрiбiскен: пастых позы минiмеy (лит. миннеy) хада чей iсче (ИТ, 1997, 59).

Чоохтаuда 1 сырайда сказуемайны таныхтапчатхан сjстiy хозымнары пасхалалчалар (-сым, лит. –бын): Чо, мин алкашсым, што ли? (ИТ, 1997, 8). Пiди кjргенде, мин андаu кiзiзiм (ИТ, 1997, 63).

Идiлiстiy тстарныy хозымнары пасхалалчалар: 1 сырайда полар туста – а-м // -и –м паза –а-быс // -е-бiс – Камат (турып, пилотказын суурып, пыросынып). Ниме тим сiрерге? (П, 1991, 130). Камат. Мин позым даа азырим (П, 1991, 182). – Амох кjрем, парааy тасхар парааy тасхар, - кjксiмнеy хаап, тасхар сjjртеп парыбысты минi (ИТ, 1997, 53); Араuа iзiп алып, трактор тыхтим ма? (МТ, 1984, 134); - Ам пiссер парарбыс, - иyменiнеy сапхлаан (МТ, 1984, 134).

Ирткен туста паза 1 хоза тус пар, -xых // -xiк хозымныu: «Синiy хараuыy суuда чeс париuан нымыртха тjjй», - тiдixек пе Амо (МТ, 1981, 59). Хайди ырлаxыхсыy? «Ада палазы Адайахха, Апсаuы jлгенi парбазын» (МК 1961, 8). Хайди полxых са? А, мына. «Иненiy оолuы Адайахха Ирi jлгенi парбазын» (МК, 1961, 8)

2.2.3. Лексика оyдайлары

Саuай диалектiнiy чоохтары хакас литературада тiлiнеy лексикада пасхалалча. Пiс оларны лексическай группаларuа чар салuабыс.

  1. Саuай диалектiнде аy-хустарны, палыхтарны, хурт-хоостарны, малны таныхтапчатхан сjстер пар. Кjзiдiмнер: эс аy «аyныy инезi», jске, кeйе, (лит. хара хоос). кeрлес (лит. сымна), кииргей (лит. кеерген), табылuа (лит. харчых), ахсыр (лит. асхыр; хара асхыр), ах ахсыр (лит. jртек), азыu (лит. аба, ахпах азыu eс частыu аба, азыu айы), чаптыр (пилт. маас), чалбыuай // чабылuай (лит. хартыuа), чабылuай хулах (лит. чаба) ойда тамас (лит. тискер азах), jлен, jрiyмеxек (лит. iрiмxiк), адайа (туйuахтаuы ниме), чана (лит. атпах, палых чаназы), чалбыраас (iнектiy мойнындаuы чыырылuаны), хахаxах (палых ады: чылыu суuда чылба полxаy), чiребеске (лит. сарысха: чiребеске сарлапча), чeскен (лит. урсан), чумаах (лит. чуyах: хой тeгi чумаахтыu полча), чeгде (сосха хылы; сосха чeгдезi, лит. сeгде), eнес (iргек аба), инес ис (тiзi аба), кeлбис (iргек киик).

  2. Аy-хустарны, палыхтарны тутчатханынаy палuалыстыu сjстер: jyде (аyxыныy чазынxаy чир), аu (лит. сjзiрбе; аu тастирuа; палых аuы), ахтирuа (ахта-) (лит. чiмкирге; ахтап салuан асхыр), хахпын (лит. хахпан; часхыда олuаннар jркее хахпын турuысчалар), чохтаu (лит. сeген), хазо (аттарныy аuырии, сап).

  3. Туuаннас кjзiтчеткен сjстер: тайдук (лит. тай ixе), аxа, аuал (ixенiy пиxезi, аuалым), аба (лит. паба), хазынах (ипчiнiy туuаны).

  4. Кiзiнiy иб тастында тудынчатхан нимелернi адапчатхан сjстер: jрдiн (таптаxаy орын, лит. тjс), jрey (лит. палты тjкпезi), чeзeн (палты ал чjрxеy ниме).

  5. Иб-iстiндегi нимелернi адапчатхан сjстер: кeндeк (лит. тeнeк), таuлах (лит. талuы), кeрке (лит. кjзеyе), кjпчек (лит. хамыс), чабый (лит. чабыu; кjнек чабыйы) ызыбаан (орыстинаy жбан; тасхахта сeттiг ызыбаннар турча, ызыбанах) орай (лит. пизiк), ондых (лит. орuан), чузынxах (лит. чызынxах; хол чузынxаuы).

  6. Кiзiнi таныхтапчатхан сjстер: jрекен (лит. иней), абыдай (лит. адас), yаxах (лит. час пала: yаxах узупча, yаxах аларuа, yаxахтыu ипчi), игет (лит. чолдас), чeкчi (поручитель), хаан (ипчiзер айланчатханы: пееркiлер ипчi кiзее «хаан» тiп айланчалар).

  7. Чиистi таныхтапчатхан сjстер: eрiyме (лит. jреме; jрiyмелiг чей), хубы (халба тудымы; пiр хубы халба), чjкей (лит. сметен).

  8. Местоимение: jс (лит. пос; jс ара кjрiспеске; jс ара чjптес саларuа).

  9. Кiзiнiy хайынызынаy палuалыстыu сjстер: чарах (лит. ибiрiг; чарах кeнi), алартах (лит. харыu; алартах поларuа; алартах кiзi), тарба (лит. сыбыраu; тарба саларuа), кинxе (лит. инxi), jчiк, чixiр (лит. ызыр), кeзeр.

  10. Jзiмнернi таныхтапчатхан сjстер: озый, кeзiргет (лит. кjзiрuат), тазылuа (чилге тeс парuан аuас), аuас чистегi (лит. аба чистегi), чаблах (яблах), чонxаа (лит. хазалxых от), хох (тамахтыy хастырыuы), хабаа (лит. хабо).

  11. Кiзi иткен нимелернi таныхтапчатхан сjмстер: удаu (лит. отах), eзек (лит. jрген: ос eзек, eзек хазирuа) киртiгес (мал санаxаy аuазах), уйнах (лит. ойнаxах), унxаа (лит. кjклj; унxаа уйнирuа), хурчаuын (лит. хорuамxыл), eрекен тас (лит. кiзjj).

  12. Предметтiy, кiзiнiy качествозын таныхтапчатхан сjстер: оорым (лит. пирiк), урсах (лит. хорсах, орсах оолах), чабы, чабыланxых (лит. чап), чазырхаас (лит. чазырхоос) чалбыраах (лит. чалахай; чалбыраах кiзi), кjлбек (лит. кjлxек), кибен (лит. кипсiс, чибен).

  13. Кiзiнiy эмоцияларын таныхтапчатхан сjстер: кeнeлирге (кeнeле-/ лит. кeннирге), кeнeчeл (лит. кeннегxi), ыдырuах (лит. iдiргек; ыдырuах хабарuа, ыдырuахтан чjрерге, ыдырuаuыy салба), ыдырuахтанарuа (лит. iдiргектенерге), чабирuа (лит. харамарuа).

  14. Орыннарны таныхтапчатхан сjстер: азыu (лит. пил; азыu азарuа), чаан (лит. сари: пу чаанда, ол чаанда, суuныy тiгi чаана кизерге), тас (лит. тасты), харбалxы (суuдаuы тирее улуu нимес орын).

  15. Кiзiнiy пeдiзiнеy чардыхтарын таныхтапчатхан сjстер: чабанxы (лит. чаанxы: Алып Хан Мирген хан позырах адыныy чабанxызын чарачайхап, чалбах пудына хамxы сапхан), чыхча (лит. чыхчо).

  16. Кiзiлернiy удур-тjдiр хайчатханын таныхтапчатхан сjстер: аас (улуu нимес сыйых), таптырuас (лит. сиспек).

  17. Кип-азахты таныхтапчатхан сjстер: иyмен (лит. ээн, иyмен саларuа), адым (лит. кjбее), чаха (лит. хатанxых).

  18. Наречиелер: изерте (лит. изере), унааuа (лит. олаyай: унааuа ла кiргем, унааuа ла товарлар), кeйледе (аахтап: кeйледе кjксирге, кeйледе хысхырарuа), таарта (иртен тура: таарта кeн).

  19. Чир-чайаандаuы пар нимелернi таныхтапчатхан сjстер: кjр (лит. кjртiк) чикпек, чикпек чилixек; чикпекке оттар чилбiресче; чикпек тeсче, хар хайылар), арчы (лит. салым; хараазын арчы тeс парuан).

  20. Кiзiнiy пiрее нименi итчеткенiн таныхтапчатхан идiлiстер: чарбыхчы (лит. улараачы: чарбыхчы кiзi), чучаyа (хоос: чучаyа саларuа), чузынарuа (чузын-) (лит. чызынарuа: чузыныбыс, сырай чузынxаy сeбрек), чузарuа (лит. чызарuа; чус саларuа, чузыбызарuа, чус пирерге, хай, ахсыy чус пирим, сырай чузарuа, хул чузарuа).