- •Таптырuас
- •I чардых. Хакас тiлiнiy саuай диалектi iстескенi
- •Саuай диалектiнiy совет тузында eгренiлгенi
- •Диалектологиядаyар паза диалектеyер оyнаu
- •Амuы хакас тiлiнiy диалекттерiнiy характеристиказы
- •II чардых Хакас тiлiнiy саuай диалектiнiy оyдайлары
- •2.1. Саuай диалектi паза литературнай тiлi
- •Саuай диалектiнiy оyдайлары хакас литература тiлiнеy пасхалалчатханы
- •2.2.1. Фонетика оyдайлары
- •2.2.2. Морфология оyдайлары
- •2.2.3. Лексика оyдайлары
- •2.2.4. Синтаксис оyдайлары
- •III чардых Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi
- •3.1. Диалект сjстерi школа программазында
- •3.2. Уроктыy план-конспектi
- •Библиография списогы
Саuай диалектiнiy оyдайлары хакас литература тiлiнеy пасхалалчатханы
2.2.1. Фонетика оyдайлары
Фонетика саринаy саuай диалектi хакас литература тiлiнеy пасхалалчатханыныy jjн оyдайлары мындаu полча:
Ударение чох а орнында ы тапсаu: айых – лит. айах, азых – лит. азах.
Сjс соондаuы а орнына э: хуриргэ – лит. хурирuа, ориргэ – лит. орирuа, ылuиргэ – лит. ылuирuа.
Сjс соонда о тапсаu чоuыл: Ол минде дее кiзiбiн, пiрдееyерге тjjй нимеспiн, мин – миннебiн тiбiзер jтiркеес (лит. jтiркjс) кjyнiнеy чуртап пастапча (МТ, 1984, 73).
Сjс алнында паза ортызында у паза e тапсаuларuа тjjй призвук пары: (у) ол – лит. оол, ч(у)он – лит.чон, (e)jy.
Ирiн гармониязы тоuынчатханы: турду – лит. турды, кeстeг – лит. кeстiг, мунзурухтуu – лит. мунзурухтыu. – А-а пiлчем, пiлчем сiрернi тудусхах сайыннар тixеyнер (МТ, 1984, 6). Eчeк jтiре яблахтар аразынxа ойлаан (МТ, 1984, 139).
Ударение чох ы, i тeс парчатханы: тла – лит. тыло, ник – лит. iнек, хра – лит. хыро.
Гласнайлар алысханы: а//о – хра // лит. хыро; а//е – тей (тейxе, теxе) // лит. тай ixе, у//ы – умах // лит. нымах; у//о – хул // лит. хол; e//j – eл – лит. jл; уу//оо – суух // лит. соох, ee//jj – кeeк – лит. кjjк, э//и. Маниса, пiс теxемнеy хада таuлар сарыны искебiс! (ХТ, 57). – Ниме, тейxеy? – eндесче аuаа пeкте пызо арuамxылапчатхан ах терпек сырайлыu, сибiрек састыu чалаас азах оолах (НТ, 1977,6). Тайра. Че, Кетрин eexек килдi, ам ырдырарбыстар (ХТ,58). Кjзiдiмнер: литература тiлiндегi а фонема орнына э фонема турча: айна – эйне Э-эк, хаап полбинох халды эйнеxек, - чоохтаныбысхан сообыста кjк отча пiлдiртпин чаuыннап килген (МТ, 1984, 5); литература тiлiндегi о орнына i: - Пeeл чылан чылы нiзе… Аннаyар даа мындаu чабал ниме полыбысты ни… - чоохтан салuан Тонканыy пабазы Асап апсах (НТ, 1977, 14); литература тiлiндегi э орнына и: Пiлбинчем, хайди ол iди чуртап алча – вообще iспин. Ирiстiг нооза! (ИТ, 1997, 10); i, j орнына e: Онсар пiчiгестi, позыныy тоны eчjрiндегi чаuазар суuып, чапсыра пас салuан (МТ, 1981, 82); Eзeлбес чурт ползын, тоозылбас хоных ползын (НК, 1963, 9). Сандыр улабам хызын ирге пирiп, ол кeзеенеy позы чуртабас, Чачах чуртир (МТ, 1984, 82), Че маuаа, ханаттыu хус чiли, табырах чjрxеy eктем ат аларuа килiспеен: маuаа аар тартынxах тарxаy ат пиргеннер (НТ, 1982, 53).
Аллыu нимесы, i удаа редуцироваться полчалар: Кем пролыuдыр.- Кемнiy палазы полxаy, пiстик полчатпас па! Пiрсi Торайдибiн тiдi (МТ, 1984, 53). Пiс осхас педректер андар чаuы пол парза, кладовщик Таис пиxе сала маyзыри хыя сeрxеy (МТ, 1984, 19). – Я, мiне, газетада хыuырдым (ИТ, 1997, 87).
=yм орнына =гб: Арыu тан, тайuаныy кустiг тамаuы, сигбеннiг палых им-том пол парuан осхас: прайзы тiрiг халuаннар (МТ, 1984, 47). Таныс нимес оолах, орuаннаy тeзiре сегiрiп, Косаxахты хаап алып, турuыза тартып, Агурзар чабал табыснаy хысхырuан: - Тигбе! (МТ, 1984, 52).
(ш), (ж) фонемалар чоuыл: - Аныy стволы, тегiлегi, лапедi – прай хуруu ла тимiр (МТ, 1984, 28). Тайра. Эка! Iзiг чейге орта кiрдiм ме таy! Изеннер, подрускалар! (ХТ, 57).
Литература тiлiндегi y орнына г: - Орын таппам тынанарuа мjгiс хараuайны ибiре (ХПА 1960, 130).
Литература тiлiндегi y орнына u: - Синi уuаа маuат eгренче тiп исчеy полuам (НТ, 1977, 6). Маuат чиис соонда ол «тележкаларны» трактор даа чох тарат чjргедег (ИТ, 1997, 9). – Мыныy алнында маuат полuан, я? (МТ, 1984, 57). – Минiy абам чи, маuат, я? – кинетiн хайнап сыххан ол. – Кjргезiy? (МТ, 1984, 11).
Хакас литература тiлiнде формалар пeдiрiлчетселер, гласнай аразында пол парuан х, к, г, u тапсаuлар тeс парчалар, саuай диалектiнде тeспинчелер: 1) литература тiлiнде – Сабдар адыxаам, амды пiс кирiп парыбыс, iкi парасхан. Хайдар кiрдi артых кeзiбiс, чeгeриибiс хайда халuан (АТ 31,22); саuай диалектiнде – Eнixегi дее сиихтаас (ХТ, 46). Чох, ипчixегiм, пу пастап салuан чолдаy саuам сыхпассым (МТ, 1981, 10). Айдолай. Изен, изен, туyмаxаuым (МК, 1961,5). Тартылuы форманыy хозымнары хозылчатса г, к, х, u тапсаuлар гласнай аразында тeспинчелер: тамаuым – лит. тамаам, кjбiгi – лит. кjбииy.
Саuай диалектiнде метатеза удаа полчатханын таныхтирuа чарир: лит. осхас – саu. охсас, оuыс – Пiс осхастарны тооза андар (МТ, 1984, 6); Пол парча мына пу Иренек оuыс кимелiглер, хан-пиг полып, тeрче чуртабох алзыннар, iди нимес пе, сын нимес пе? (МТ. 1984 6); лит. парасхан – саu. парахсан – Jxеy. Мин хаxан даа ундубаспын. манит пиxемнi кeснеy тут парыбысханнар сыдап полбин парасхан позыныyох сeрмезiнеy сала ла моон салбаан… Хайди ла полза айылдырuаннар (ХЧ, 148); Танаxах. Ха-ха-ха парасхан хараuайлар, хайдаu про ит салдылар? (МК, 1961, 6) – Хызамазох парахсан тонандырча (МК, 1961, 6).
Метатеза хоостыра тапсаuлар алысчалар =мк - =хп, лит. тамкы – саu. тахпы: Тахпы тартчи.
Сjстiy пастаuы тапсаа п полза, ол пiрееде м-uа айлан парча: Ханxа саuаа чоохтапчам: ахчаyны пу морчаларuа кeребе (Суuлыu банкаxах аuылча) (АТ, 40, 85). Малтырuан, кjjк азаuы, хазыy чучуyы уuаа тадылыu пiлдiрxеy (МТ, 1984,:41). Литература тiлiнде порчо паза палтырuан.
Удаа eннiг согласнай соондаuы туных тапсаu eннiг пол парча: Уuаа ниик танuа хаптырuанuа тjjй чjрxеy, азахтары алтында кjк от таа типселбинxе (лит. типселбинче) бе таy (МТ, 1984, 44).
Орыс тiлiнеy кiрген сjстернiy соонда 2 согласнай полза, хоза ы тапсаu хозылча: мосты (мост) – Син пeeл отпускада полбадыy, я? – сурuан ол (ИТ, 1997, 9).
Литературнай тiлде |
Саuай диалектiнде |
Кjзiдiмнер |
Ы |
а |
хапчыuай-хапчаuай |
О |
а |
тырбос-тырбас |
О |
у |
ползын-пулзын |
jj |
ee |
пjjзiк-пeeзiк |
Ы |
у |
ынаба-унаба |
I |
и |
iзеп-изеп |
j |
и |
iдjк-iдик |
Литературнай тiлде |
Саuай диалектiнде |
Кjзiдiмнер |
С |
ч |
апсах-апчах |
Y |
u, г |
маyат-маuат, мjyiс-мjгiс |
Ч |
с |
чазын-сазын |
