- •Таптырuас
- •I чардых. Хакас тiлiнiy саuай диалектi iстескенi
- •Саuай диалектiнiy совет тузында eгренiлгенi
- •Диалектологиядаyар паза диалектеyер оyнаu
- •Амuы хакас тiлiнiy диалекттерiнiy характеристиказы
- •II чардых Хакас тiлiнiy саuай диалектiнiy оyдайлары
- •2.1. Саuай диалектi паза литературнай тiлi
- •Саuай диалектiнiy оyдайлары хакас литература тiлiнеy пасхалалчатханы
- •2.2.1. Фонетика оyдайлары
- •2.2.2. Морфология оyдайлары
- •2.2.3. Лексика оyдайлары
- •2.2.4. Синтаксис оyдайлары
- •III чардых Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi
- •3.1. Диалект сjстерi школа программазында
- •3.2. Уроктыy план-конспектi
- •Библиография списогы
II чардых Хакас тiлiнiy саuай диалектiнiy оyдайлары
2.1. Саuай диалектi паза литературнай тiлi
Саuай диалектi, хаас диалектiнеy хада, хакас литературнай тiлiнiy тjстее полuан. Саuай диалектiнiy jjн таныuлары фонетиказында, грамматиказында паза лексиказында iле таныхталчалар.
Хан тузында хакас чонныy пiчiгi чох полuан. Хан eлгeзi хакас тiлiнеy религиознай ла книгалар сыuарчаy [Казанаков,1940,103]. Хайди таныхтаан М.И. Боргояков, ол санда 2 кинде полuан: «Беседы готовящемуся к святому крещению об истинном боге и истинной вере». На наречии Абаканских инородцев. Томск, 1983 паза «Кудайдыy eчeн ирелеткен аuырыu Киприяныy Иустинаныy коныгы». Житие и страдания святого святомученика Киприана и Иустины. На наречии Верхне-Абаканских инородцев Минусинского уезда Есинской губернии. Перевод священника Усть-Есинской Евдокиевксой Миссионерской церкви Симеона Чисмочакова. Томск,1899 [Боргояков,1967,18-19].
Хакас пiчiгi революция соонаy пастап кириллица графиказына тjстене идiлген. Iди 1929 чыла читiре полuан. 1929 чылдаy сыuара 1939 чылuа читiре латин графиказына тjстелген пiчiк кирiлген. 1939 чылда хатап кириллица графиказы кирiлче. Хакас пiчiгi кирiл парuан соонда улуu тоuыс пасталча. 1925 чылда Минусинсктегi типографияда окружкомныy тоuынxылары орыс тiлiнеy хакас тiлiне тiлбестелген «Пионер, тимде пол!» тiп адалчатхан брошюра сыuарыбысханнар [Чебочаков, 2006, 191].
Хайди пiс прайзыбыс пiлчебiс, хакас литература тiлi революция соонаy пeткен. 20 ч. сыuара диалект базазын узарадарuа сурыu пeткен. Литературнай тiл хаастар паза саuайлар диалекттерiне тjстенген. 1928 чылда Н.Ф. Катановтыy пастаuы хакас-орыс сjстiгi сыххан [Патачакова,1967,32]. Ол туста учебниктер сыхчаy полxаyнар, че полuан на автор пос хынuанни, нормалар чох, пасчаy. Ол сурыuлар пастаuызын 1936 чылда кjдiрiлген. Пу чылда тiл eгренерiне чарыдылuан конференция ирткен. Конференцияда турuызылuан сурыu – союз, ударник. Орыннар паза кiзiаттарын, суuлар, таuлар аттарын тiлбестебин пазарuа. Хызылчар, Ачых Тура, Ким сjстернi артыс саларuа чарадыu алылuан. Научно-техническай терминнернi артыс салuаннар: культура, кооперация, наука паза ан.пас. Ол чылuа читiре (1936) пароход, паровоз калька оyдайынаy кiрxеyнер. 1936 чылдаy сыuара терминнернi тiлбестег чох, орыс тiлiнеy пазарuа чарат салuаннар. Ол туста национализмнеy харбасчаyнар. 1953 чылда ирткен конференцияда диалект базазынаyар сурыu турыбысхан, хаас паза саuай диалекттерi база поларuа киректер. Ол тустаy сыuара орфография нааxылал сыххан, 1962 чылда хатап нааxылалuан [Патачакова,1967,32-33].
«Хызыл аал» газетада тiлге кирiлчеткен сjстерге чарыдылuан jнетiн колонка полuан. Хыuырыuxылар ол колонкада пирiлчеткен сjстерге eндезiглер пасчаyнар [Абдина, 1967,54: Кызласов, 2006,65-66].
Пастаuы хакас тiлiнеy пазылuан учебниктер1926 чылда Москвада сыхханнар [Карпов,1967, 37: Тугужекова,2007,3]. Школаларuа учебниктер тимнир тоuыс уuаа сидiк парuан. Пастаuы учебниктер тимнеен кiзiлернiy аттары мындаu: К.С. Тодышев, А.Т. Казанаков, К.К. Самрин, А.М. Топанов, Т.Н. Балтыжаков, Г.П. Бытотов, В.П. Субраков, М.Т. Тодинов, Н.Л. Коков, М.Т. Спирин, С.М. Балахчин [Карпов,1967:; Белоглазов,2006]. Полuан на автор пос хынuанни позыныy диалект чооuыныyоyдайларынаy тузаланuан. Хайди пасхан К. Тодышев: «Пiстiy хакас тiлiнiy сjстiгi чоuыл. Аныy eчeн уuаа сидiк киректелчеткен сjстер орта таллап алары. Полuан на суu хазындаuы кiзiлер пасха-пасха чоохтасчалар» [Боргоякова,2000,14].
Кjр кjреелер 1939 чылда сыххан А.Т. Казанаковтыy «Букварьын». 18-xi страницада учурапча маймах сjс, хаас диалектiнеy, 28-xi страницада – таyах (танъах), саuай диалектiнеy, 30-xi страницада учурапча iнек сjс, хаас диалектiнеy, 36-xi страницада – маyат, хаас диалектiнеy, 45-xi страницада – кичире (Iки харындас чол кичире чуртапчалар), хаас диалектiнеy. Пасха тоuыста, «Хакас тiлiнiy учебнигi. Грамматика паза правописание. 1-uы чардыuы. Начальнай школаа». 15-xi страницада пирiлче – «Колхозниктер… ичипчелер», хаас диалектiнеy, амuы литературнай тiлде – iсчелер. Соонаy пiчiкке хаас паза саuай диалекттерiнеy сjстер паза грамматика формаларын киргеннер. 1936 чылда литературнай тiлге полчатхан тустыy хозымы хатыu тjстiктiг сjстерге –ча хозым хозарuа, нымзах тjстiктiг сjстерге –че кирерге чарадыu алылuан.
Амды литературнай тiлнеy палuалыстыu паза пiр сурыu сыuысча. Хайди пiс пiлчебiс, литературнай тiл iкi диалектке тjстенген [Чанков,1967]. В.Г. Карпов амды сагаизациядаyар пiди пасча: литературнай тiл паза саuай диалектi халuанxы чылларда саyай ырах пол парир. Литературнай тiлге хаас диалектiнеy грамматика сарилары кирiлген. Ол школа eгредиине уuаа харыu полча. 20 чылларныy нормалары амuы тiлге килiспинчелер, оларны алыстырарuа кирек. Хакас тiлiнеy ам кjбiзiн саuайлар ла чоохтасчалар. Хакас тiлi хайди пасча Венедикт Григорьевич, сагаизироваться полча – «стихийный процесс сагаизации хакасского языка» [Карпов,2006,34].
