- •Таптырuас
- •I чардых. Хакас тiлiнiy саuай диалектi iстескенi
- •Саuай диалектiнiy совет тузында eгренiлгенi
- •Диалектологиядаyар паза диалектеyер оyнаu
- •Амuы хакас тiлiнiy диалекттерiнiy характеристиказы
- •II чардых Хакас тiлiнiy саuай диалектiнiy оyдайлары
- •2.1. Саuай диалектi паза литературнай тiлi
- •Саuай диалектiнiy оyдайлары хакас литература тiлiнеy пасхалалчатханы
- •2.2.1. Фонетика оyдайлары
- •2.2.2. Морфология оyдайлары
- •2.2.3. Лексика оyдайлары
- •2.2.4. Синтаксис оyдайлары
- •III чардых Диалект сjстерiн ортымах школада eгренерi
- •3.1. Диалект сjстерi школа программазында
- •3.2. Уроктыy план-конспектi
- •Библиография списогы
Амuы хакас тiлiнiy диалекттерiнiy характеристиказы
Саuамuы туста хакас тiлiнiy диалекттерiнiy хай-пiрее сурыuларын лингвистика саринаy В.А. Боргояков, М.А. Медведева студенттерiнеy хада iстесчелер. Олар филология наукаларыныy кандидат адына турыстыра диссертацияларны арачылааннар. Тоuыстарында диалектнай материаллар кjрiлчелер. В.А. Боргояковтыy тоuызы «Лексика охоты и рыболовства в диалектах хакасского языка» [2003] тiп адалча, М.А. Медведеваныy «Проблемы формирования хакасского литературного языка и его нормы» [2005]. В.А. Боргояков амды диалектологическай сjстiк пeдiрерiнеy айuасча. М.А. Медведева хакас литература тiлiндегi диалект оyдайларын iле сыuарча. М.А. Медведева морфологическай диалектизмнернi (пeдiргi падежтiy хозымнарын) чарытча. Хоос литературада удаа тартылuы, кjрiмгi, пeдiргi падежтернiy диалект хозымнары учурапчалар [2005, 52]. Прай падежтерге хоос литературадаy алылuан кjзiдiмнер пирiлчелер. Диалект формаларынаy, хайди пасча М.А. Медведева, писательлер хоос тирiгнеy чiли тузаланчалар, аuаа хоза, пос диалектiне хынчатханын кjзiдерге итчелер [2005, 54]. М.А. Медведева паза Е.А. Кольчинаева пасчалар, «кирек полза, диалект тее сjстерi, формалары литература тiлiне кiрчелер. Iди, хай-пiрее диалект сjстерi, формалары удаа тузаланылып, тiлде халып одырчалар: eeчiк, нартпах. Халuанxы туста саuай диалектiнiy сjстерi, формалары удаа тузаланылчалар. А хаxан-да хаастарныy сjстерi кjп полxаy» [2009, 25].
Н.П. Тиникова статьязында хоос литературада тузаланчатхан диалектизмнердеyер пасча. Тузаланыстыy iкi сылтаан кjзiтче: объективнай паза субъективнай. Пастаuы сылтаu хакас литература тiлi диалект чоохтардаy пeткенiнеy палuалыстыu, литература тiлiнде прай чир-чайаанныy орыннарын паза явлениелерiн таныхтапчатхан терминнер чидiспинче, аныy eчeн писательлерге постарыныy диалект чооuынаu тузаланарuа килiсче. Субъективнай сылтаuларныy санына кiрчелер орындаuы колорит пeдiрерi, матырныy чооuын паза оyдайын кjзiдерi, орындаuы кибiрлернеy, чуртаснаy палuалыстыu нимелернi кjзiдерi [Тиникова, 2008, 41]. Н.П. Тиникова диалектизмнернiy хоос чайаачызар кирiлчеткенiнiy iкi оyдайын кjзiт пирген: 1) кjнi тузаланыс, чарыдылбин тузаланчатханы (пу пjлiкке литература тiлiне кjместеy чаuын полчатхан сjстер, сеге, меге, нимессiм осхас, кiрче); 2) чарыдып тузаланчатханы (сjстiy тузазы сноскада алай скобкада пирiлче) [Андох, 41].
В.А. Боргояков диалект сjстiг чыындызынаy айuасча. Кjзiдiмге алза, тоuыстарында чистектер аттары iстезiлче [Боргояков, 2004, 2008]. В.А. Боргояков чистектер аттарын адаан оyдайларын кjрче, сылтаuлар тастындаuы кjрiмiнеy, jjнеy, азырал полчатханынаy, jсчеткен орнынаy палuалыстыu полчалар тiп пасча [Боргояков, 2009, 17]. Е.О. Топоева позыныy статьязында пилтiр чооuындаuы «р» фонема, сjстiy ортызында турчатса, «ш»-ха айлан парчатханын iле кjзiтче: (чуштыпчылыр ‘чуртапчалар’) [Топоева, 2008, 40].
Индiркi тjjдегiлернiy чооuыныy консонантизмiн В.В. Субракова iстескен [Субракова, 2005]. Ол пу чоохтыy алтай, кумандин, чалкан паза туба тiллерiне чаuын полчатханын таныхтаан [Андох, 6].
Хай-пiрее iстезiгxiлер диалекттерге социолингвистикаа чарыдылuан тоuыстарында теелчелер. Оларныy санында Т.Г. Боргоякованы паза В.Г. Карповты таныхтирuа чарир. Т.Г. Боргоякова пасча: «Аалда чуртапчатхан хакастар литература тiлiнеy чоохтас полбинчалар, постарыныy диалектiнеy не чоохтас полчалар, городтарда чурттыu хакастар, тiзеy, хакас тiлiн пiлбиндеечелер» [Боргоякова, 2001, 62].
В.Г. Карпов позыныy статьязында таныхтапча: «Халuанxы туста кjбiзiн хаас диалектiне тjстенген хакас литература тiлi паза саuайлар чоохтасчатхан тiлi илееде пасхалалчатханын таныхтирuа чарир» [Карпов, 2006, 31-32].
Хакас тiлiнеy кjбiзiн саuайлар чоохтасча. Ноuадаyар iди пол партыр? Хаастар, чуртаан чирлерi хоостыра, ассимиляцияа тыy кiргеннер, пасха чирлерзер парыбыс турxаyнар. Аныy eчeн хаас диалекттiглернiy саны хызырылча. 1820 чылда оларныy саны 36,6% полтыр, 1987 чылда – 20,6%. Саuайларныy саны, тiзеy, хозыллача: 1820 чылда – 32,2, 1987 – 68,1% [Карпов, 2006, 31-32]. Аныy eчeн литература тiлiне саuай формалары кiрче. В.Г. Карпов мындаu сурыu турuысча: «Ноuа eгренxiлер иргiлен парuан формаларны eгренерге киректер?» [Карпов, 2006, 33]. Ол амuы сагаизациядаyар пiди пасча: литературнай тiл паза саuай диалектi халuаны чылларда саuай ырах пол парирлер. Литературнай тiлге хаас диалектiнеy кjп грамматика оyдайлары кирiлген. Ол школа eгредиине уuаа харыu полча. 20 чылларныy нормалары амuы тiлге килiспинчелер, оларны алыстырарuа кирек. Хакас тiлiнеy ам кjбiзiн саuайлар ла чоохтасчалар. Хакас тiлi, хайди пасча Венедикт Григорьевич, сагаизироваться полчаy туста паза пiр сылтаuныy сыuыс килгенiн таныхтирuа чарир. Ол сылтаu полча хакас тiлiнеy паза диалекттерiнеy чоохтасчатхан чонныy саны алыс парuаны полча. Этнограф В.П. Кривоногов ол сурыuны iстескен. Аныy монографиязы «Хакасы. Этнические процессы во 2 половине ХХ века» тiп адалча. Анда ол мындаu саннар пирче:
1897 ч. 1987 ч.
Саuайлар 46,7 % 68,1 №
Хаастар 31,3 % 20,6 %
Хызыллар 16,7 % 4,2 %
Шорлар 2,6 % 4,9 % [Кривоногов, 1997, 42].
Амuы тусха читiре пу саннар пасхох пол парuаны пiлдiстiг, аннаyар халuанxы туста саuай диалектизмнерiн eгренерi, iстезерi уламох актуальнай полча.
Диалекттернiy аймах-пасха сариларын eгренерге кирек. Оларны eгренерi фольклористикаа, тархынuа, этнографияа туза пирче. Амuы туста диалекттернi пeткеннерi, тарааннары, функциялары хоостыра iстесчелер.
