Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
дипломная работа Покочакова Алена.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
115.78 Кб
Скачать

Саuай диалектiнiy совет тузында eгренiлгенi

1944 чылда Хакасияда тiл, литература паза тархын сурыuларын eгренчеткен наука-iстезiглiг институт (ХакНИИЯЛИ) азыл парuан. Ол тустаy сыuара диалекттер наука саринаy jнетiн iстезiлiп пасталчалар. Экспедициялар тоuынып пастапчалар. Оларныy материаллары амды ХакНИИЯЛИ-ныy архивiнде.

Хакас тiлiнiy диалекттерiне чарыдылuан диссертациялар пазыл парuаннар. Оларны арачылааннар Н.Г. Доможаков (хызыл диалектiнxе, 1948 ч.), А.И. Инкижекова-Грекул (саuай диалектiнxе, 1948 ч.), Д.Ф. Патачакова (хаас диалектiнxе, 1965 ч.), Н.Н. Межекова (шор диалектiнxе, 1969 ч.). Улуu хозым диалектологияа Г.Ф. Бабушкин, М.И. Боргояков, О.П. Анжиганова, О.В. Субракова иткеннер.

1973 чылда «Диалекты хакасского языка» тiп адалчатхан jнетiн чыынды сыххан. Чыындыда eс чардых: 1) «Очерки диалектов», 2) «Материалы», 3) «Публикация». Пастаuы чардыхта диалекттернiy фонетика, грамматика паза лексика сарилары пирiлче. Iкiнxi чардыхта Н.Ф. Катановтыy «О звуках сагайского диалекта» тоuызы, М.И. Боргояковтыy «Бельтирский говор сагайского диалекта» паза В.Я. Бутанаевтiy «Материалы по лексике качинцев Енисея» тоuыстары пирiлче. зiнxi чардыхта пастаuы сjстiктерде 18-19 векте Даниил Готлиб Мессершмидт пазып алuан сjстер, Г.Ф. Миллер 1733-1736 чылларда чыuан сjстер паза Н.А. Костров 19 векте пас салuан сjстер пирiлчелер.

Пу материаллар диалектологияа улуu туза пирчелер. Оларны iстезiгxi Михаил Иванович Боргояков чонuа читiр пирген. Ол пiске Г.Ф. Миллернiy «Лексикон или лучше сказать собрание слов татарского языка по всем онаго диалектам по Сибири», «Словарь татарско-аринско-камашинско-коттско-бурятско-латинский», «Собрание слов из языка чулымских татар, кангатов, тайгинцев и камасинцев» тiп адалчатхан тоuыстарынаyар, П.С. Палластыy «Сравнительные словари всех языков и наречий собранные десницей высочайшей особы» тiп адалчатхан сjстiктерiнеyер, Н.А. Костров пазып алuан «Слова и речения качинских и сагайских татар Минусинского округа» тiп адалчатхан тоuызынаyар пас пирген [Боргояков, 1973].

    1. Диалектологиядаyар паза диалектеyер оyнаu

Саuай диалектiне кiрер алнында пастап диалектология нимедiр ол чарыт пирерге саuынчабыс. Диалектология сjс грек тiлiндегi dialektos «чоохтасханы, чоох, наречие» + logos «сjс, eгредiг» сjстернеy пeткен. Диалектология – ол пiрее тiлнiy диалекттерiнеy амuызын паза тархын хоостыра пeткенiн iстесчеткен наука.

Диалект – ол улуu нимес, чуртапчатхан орыннарынаy даа хоостыра палuалыстыu, кjбiзiн пiр алай нинxе-де аалдаuы чон кизегi тузаланчатхан тiл системазы [БЭСЯ, 2000,32]. Термин «диалект» диалектологияа чарыдылuан пастаuох тоuыстарда учурапча. Жюль Жильерон пасхан: «Диалект тiп адалчатхан ниме чоuыл, пар изоглоссалар» [Жирмунский, 1966, 4].

Хайди пасхан Р.И. Аванесов, диалект – ол хаxан даа пiр улуu пeдiстiy чардыuы, аныy eчeн ол пeдiстегi пасха диалекттерге тоuыр турча. Аныy сылтаанда «диалект» термин позыныy jjн тузазын чарыдар eчeн наука тiлiнде определительлернеy тузаланарu кирек, кjзiдiмге, орыс тiлiнiy диалекттерi [Аванесов, 1949, 9]. Алынxа пjлiктерге кiрчелер территориальнай диалекттер – алынxа территорияда, орында тузаланчатхан тiллер паза социальнай диалекттер – пiр обществоныy, социумныy алынxа кизектерi чоохтасчатхан тiлi. Пiрееде диалектологияа алынxа чирде тузаланчатхан тiлнi eгренчеткенiн ле кирчелер, а социальнай диалекттернi eгренерiн – социальнай лингвистикаа (социолингвистикаа).

Тiлнi паза территориальнай диалекттi, хайди пасчалар iстезiгxiлер, чарарuа сидiк. Кjзiдiмге. диалект паза тiл пасха – пасха иде чарчатханы мындаu салтарuа читче: диалекттi паза тiлнi пасхалиры тилекейдегi тiллер санирында аймах-пасха саннарuа чит парча [Касаткин, 2000, 133].

Диалектологиянаy айuасчатханнарыныy кjрiзiнеy, пiр тiлге кiрчеткен диалекттiг кiзiлер удур – тjдiр чахсы пiл полчалар паза чоохтас полчалар, пасха-пасха тiллiг кiзiлер удур – тjдiр чадап ла пiлiзiп алчалар алай пiлiс полбинчалар [Лукьянова, 2004, 64].

Че парлар кjзiдiмнер, хаxан туuан тiллiг, че ырах чуртапчатхан кiзiлер удур – тjдiр чахсы пiл полчалар паза чоохтас полчалар. Алып алыyар хакас тiллiг кiзiнi паза азербайджанецтi. Олар чоохтасчалар, пiлiс поларлар. Турциядаuы хай – пiрее iстезiгxiлер тилекейдегi прай тюрк тiллернi Турцияда тузаланчатхан тiлнiy диалекттерi тiп санапчалар. Паза пасха кjзiдiм: пiр тiлнiy диалекттерiнеy чоохтасчатхан кiзiлер удур – тjдiр пiлiс полбинчалар, хыдаттаuыларны алып алыyар [БЭСЯ, 2000, 133].

Амuы диалектологияда тузаланчатхан «диалект» оyнаu литературнай тiллiг страналардаuы ситуацияа килiстiре полча.

Мында паза пiр сурыu сыuысча – территориальнай диалекттi паза литературнай тiлнi хайди чарарuа? Олар пiди пасхалалчалар: диалекттер алынxа чуртапчатхан кизек чонда тузаланылчалар, оларнаy иб аразында чоохтасчалар, литературнай тiл – прай чонuа пiлдiстiг полча, диалекттернеy пазылбин, олаyай чоохта тузаланчалар, оларныy нормалары чоuыл, литературнай тiлде jнетiн нормалар паза кодификация пар.

Алынxа чоохтирuа кирек, диалект пазылбин пeче, литератрунай тiл пазылып пeтче. Диалекттернеy чоохтасчатхан кiзiлер литературнай тiлнi пiлчелер, аuаа школадаeгренiп алчалар. Кjбiзiн литературнай тiлнеy чоохтанчатханнары постарыныy акценттерiн (чоохтасчатхан оyдайларын) чiдiрбинчелер. Ол акцент фонетикада iле пiлдiрче, аныy eчeн пазылuан чоохта тыy пiлдiртпинче. Диалект чооuына паза диалект акцентiне аймах – пасха хайчалар.

Диалекттернi аймах-пасха оyдайлар хоостыра eгренчелер. Алынxа описательнай паза тархын диалектологиязын пасхалапчалар. Пiрееде диалектологияныy алынxа кjрiмнерi чiли таныхтапчалар лингвистика географиязы паза диалектнай лексикография. Амuы диалекттер пeдiстерi, типологиялары, территориялары, коммуникациялары, социолингвистика, функция сариларынаy iстезiлчелер. Паза пасха даа аспекттер сыuысчалар паза eгренiлчелер. Диалектологияда, этнографияа, фольклористикаа, археологияа, тархынuа, географияuа чаuын iстезiглер апарылчалар.

Описательнай диалектология амuы чоохтарны паза алынxа диалекттер аразындаuы пасхазын магнитофонuа пасхан алай чаxынuа пасхан материалларны iстезiп чарытча. Прай наа, амuы тустаuы диалектнай материаллар описательнай диалектологияа кiрчелер. Пeeнгi тустаuы описательнай диалектология теория саринаy Москвада орныхчатхан диалектологическай школаныy iстезiглерiне тjстене пeткен. Мында Р.И. Аваневостыy адын адирuа кирек. Ол диалект тiлiншy теориязын паза диалекттернi хайди пасхалирын чарыт пирген паза пасхаларына кjзiт пирген, хайди, iкi диалекттi тиyнестiрзе, оларныy пасхалалчатханы прай даа пeдiстерiнде iле сыuысча [Аванесов, 1949, 4]. Диалект тiлiнiy теориязы орыс тiлiнiy атлазында тjстег чiли алылuан.