Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
дипломная работа Покочакова Алена.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
115.78 Кб
Скачать

I чардых. Хакас тiлiнiy саuай диалектi iстескенi

Хакас чоныныy тiлi позыныy jзiзiнде сидiк паза улуu чол ирткен.

Хакас тiлi, пасха тюрк тiллерiнеy тиyнестiрзе, кjп диалекттiг тiлге саналча: 1) хаас, 2) хызыл, 3) саuай, 4) шор. Хаастар кjбiзiн чуртапчалар Хакасияныy Шира паза Аuбан пилтiрi аймахтарында, хызыллар – Шира паза Орджоникидзе аймахтарында, саuайлар – Асхыс аймаuында, шорлар – Таштып аймаuында. Хакас тiлxiлернiy iстезiглерiнде саuай диалектiнеyер пiди пазылча: «Саuай диалектi Асхыс, Таштып, Пии аймахтарынxа тарап парuан. Андар кiрчелер мындаu говорлар (чоохтар): саuайларни, пилтiрлерни, хойбалларни. 19-20 чeс чылларныy iстезiглерiнде пу группаларныy чоохтары полuаны ла пос алынxа чарыдылuаннар. Амuы туста, тiзеy, олар пiр диалект (саuай диалектi) чiли, паалалчалар. Аныy пасха диалекттерге тjjй нимес итчеткен таныuлары пар. Лексика, морфология, фонетика саринаy саuайлар диалектi пiр оyдайлыu нимес. Анда пасха-пасха говорлар (чоохтар) пар, кjзiдiмге алза, пилтiрлернiy, тjjдегiлернiy паза истегiлернiy чоохтары» [Патачакова, 1992, 14].

САUАЙ ДИАЛЕКТIНIY РЕВОЛЮЦИЯ АЛНЫНДА EГРЕНIЛГЕНI

Хакас тiлiнiy тархыны хас-пурунuыдаy пасталча. Хакас чирiнде ам даа пiчiктiг обаалар паза кiзiлер турчалар. Олар пурунuы тюрк тiллерiнеy пазыл партырлар, VI-VIII вектерде пазылuан полтырлар [Субракова, 1967, 101]. Ол пiчiктер хайди eгренiлгеннерiнеyер А. Бернштам пасхан [1946]. С.Е. Маловтыy тоuызында Ким паза Орхон пiчiктерiнде диалект сарилары пар тiп пазылча [Малов, 1952, 13].

Хакас тiлi генетика саринаy уйгур паза пурунuы хырuыстарныy тiллерiнеy палuалыстыu. ХIII вектегi Кимдегi хырuыс-хакастарныy тiлiнде «з» фонема полuан полтыр паза пу фонема хоостыра хакас тiлiнiy саuамuы диалекттерi «с»- паза «ш» -диалекттерге чарылчалар [ГХЯ, 1975, 32]. Хакас тiлiнiy паза аныy диалекттерiнiy тании сjстiy соондаuы пурунuы тюрк «г/u» пары полча: таu, суu, туu, аu, паu. Пу сjстер соондаuы тюрк «г/u» хайраллал халuан, тeс парбаан, амuы хакас тiлiнде андаuох оyдайнаy тузаланылча. Таныхтирuа чарир, саuай диалектiнде амuа теере ол хайраллалча, хаастарнинде – чiт парча. Литературнай тiлде u, г тапсаuларга тоозылчатхан лексемаларuа гласнайuа пасталчатхан хозымнар хозылчатса, олар тeс парчалар, саuай диалектiнде – халчалар: нixегi дее сиихтаас (ХТ 1, 46); Чох, ипчixегiм, пу пастап салuан чолдаy саuам сыхпассым. Кjрiп алим аны. Кeрессе, кeрезем… Мин Кeгдeр ооларына киртiнчем, - Онсар орuаннаy тура хонuан (МТ, ПТ, 10).

Хакас тiлiнiy диалекттерiнеyер пастаuы материаллар 1721-1722 чылларда iстезiгxi Д.Г. Мессершмидт чыuан. Ол топонимнернi паза алынxа сjстернi пазып алuан.

1735 чылда Г.Ф. Миллер Хакас чирiне чидiп алча. Мында ол хаас, хызыл, саuай диалекттерxе позыныy «Лексикон или лучше сказать собрание слов татарского языка по всем онаго диалектам по Сибири» тiп адалчатхан сjстiгiне материал чыыпча [Боргояков, 1981, 37-38].

Этнограф-чорыхчы Г.И. Спасский диалектологияа хозым иткенjк. 1804 чылда ол, Хакасияда полып, хакас тiлiнiy лексиказынxа материал чыuан паза «Словарь языка, употребляемого кизильцами, качинцами и сагайцами, собранный в 1804 г.» аттыu тоuыс тимнеп салuан [Боргояков, 1981, 61].

Пастаuы iстезiгxi, хайзы хакас тiлiнiy фонетиказынxа паза грамматиказынxа материаллар пазып алuан, лингвист паза этнограф М.А. Кастрен полuан. 1845-1849 чч. ол Уралxа паза Сибирьxе чорыхнаy чjрген. Хойбалларныy диалектiн iстескен паза нинxе-де алыптыu нымах пазып алuан. М.А. Кастрен хойбалларныy кибiрлерiнеyер, чуртастарынаyар чыынды тимнеен. Орыс тiлiнеy сыuарылuан тоuызы «Опыт изучения койбальского и карагасского наречий» наукаа тузалыu полuан. Анда хойбал паза хаас диалекттерiнеy сjстер пирiлчелер, олар пасха тюрк паза тюрк нимес тiллерiнiy паза диалекттерiнiy сjстерiнеy тиyнестiрiлчелер. Тоuыстыy соонда хойбалларныy алыптыu нымаuы немец тiлiне тiлбестегнеy хада пирiлче [Боргояков, 1981, 125-129].

Академик В.В. Радлов фольклорнай паза этнографическай материаллар чыып алuан. Ол материаллар «Образцы народной литературы тюркских племен» тiп адалчатхан тоuыстыy iкiнxi чыындызына кiр парuаннар.

Николай Федорович Катанов чииттjк наукаа хозым идерге пастаан. 1882-1884 чылларда ол «Татарский язык (сагайское наречие)» адалчатхан тоuыс пас салuан [Каскаракова, 2005]. Позыныy «Отчет о поездке, совершенной с 15 мая по 1 сентября 1896 г. в Минусинской округ Енисейской губернии» [Хазан, 1897] тiп адалчатхан тоuызында ол пилтiр, хаас, саuай диалекттерiнiy jjн пiлдiрiглерiн кjзiт салuан [Боргояков, 1981, 138].

В.И. Вербицкийнiy «Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка» (Хазан, 1884) тiп адалчатхан тоuызында Алтай таuларында чурттыu чоннарныy тiллерi iкi пjлiкке чарыл парuан. Пастаuы пjлiкке телеут, теленгут, теленгет тiллерi кiрчелер, iкiнxiзiне – чыстаuы (аладаг) тадарларни. Аладаг тiллiг кизек чоннар Алтыр улусха (амuы туста саuайлар паза шорлар орныхчатхан чирлер) кiрxеyнер [Боргояков, 1981, 15].

Революция алнындаuы iстезiгxiлернiy пiрсi С.Д. Майнагашев полча. 1914 чылда ол, 3 ай Хакас чирiнxе чjрiп, Аuбан, Eeс хазында чуртапчатхан хаастарда, хызылларда, саuайларда пол килген. Ол, Сыр, Нин, чоuархы Уйбат суuлар хастади саuайлар диалектi, Хамыстыy, индiркi Уйбат, индiркi Аuбан хастади, Кимнiy сол хазында хаас диалектi, Ах Eeстiy сол хазында хызыл диалектi тарап парuан тiп пасхан [Майнагашев, 1914, 118].

Пу адалuан iстезiглернеy саuай диалектiнiy революция алнында eгренiлгенiн тоос саларuа чарир. Олар амuы хакас тiлiн eгренчеткен тiлxiлерге, хакас чоныныy пурунuызын iстесчеткеннерге, чонныy пазылбин пeткен чайаачызын iстесчеткеннерге туза пирчелер.