37. Латын тілінің дауыссыздар жүйесі Согласные(Consonantes)

Дауыссыздардың оқылуында төмендегідей ерекшеліктер бар:

1.Классикалық дәуірдегі латын тіліндегі с барлық жағдайларда [k] дыбысын берді. Оған дәлел ретінде классикалық дәуірден бері белгілі неміс тіліндегі сөздер мысал бола алады: Kirsche лат. Cerasum [kerasum] шие, Keller лат.cellarium [kellarium] бөлме, кладовка.

Латын тілінде б.з 4-5ғасырынан бері e және i әріптерінен бұрын келген [k] дыбысы [ts]африкатына өткен; уақыт өте бұл құбылыс көп таралған. Бұл құбылыс француз және ағылшын тілдерінің айтылуына әсер етті, ал неміс тіліндегі лат.тілінен енген сөздерге 2түрлі әріп берді: k-антикалық дәуірдегі сөздерге, z- орта ғасырларда пайда болған сөздерде.

Қазіргі кезде c әрпінің оқылуының 2 жолы бар: «классикалық» деп аталатын, яғни c барлық жағдайда k деп оқылады және дәстүрлі деп аталатын, соңғы латын тілінде пайда болған және жаңа тілдерде қалыптасқан айырмашылықты көрсетеді. Мына кітапта латынша c әрпінің 2 түрлі оқылуы бар: e,i,y,ae,oe алдарында кездескен c әрпі орыс тілінің ц [ts] әрпі секілді оқылады; ал қалған жағдайларда (яғни a,o,u әріптерінің алдарында, дауыссыздар алдарында және сөздің соңында кездескенде) орысша к[k] деп оқылады.

Бұл ережені төмендегі кесте бойынша есте сақтау оңай:

Латын	Француз	Ағылшын	Неміс	Орысша
Caput бас, елорда [kaput]	capital	capital	Kapital, Kapitel	Капитальды
Color түс [kolor]	couleur	Colo(u)r	kolorieren	Колер, колорит
Бірақ: centum жүз [tsentum]	Cent, centaine, pour-cent	Cent, centenary	Zentimeter, Prozent	Цент, процент
Civis азамат [tsivis]	civil	civil	zivil	цивилизация

2. s дауыстылар арасында [z] деп оқылады, ал қалған жағдайларда [s] деп оқылады: rosa [roza] раушан , accuse [akkuzo] кінәлаймын.

Бірақ: solus [solus] жалғыз, servus [servus] құл, scribo [skribo] мен жазамын.

3. I әрпін жіңішке айту керек ( неміс және француз тілдеріндегідей)

4. q әрпі тек дауыстылар алдында u әрпімен қолданылады, qu әріп тіркестері [kv] деп оқылады: aqua [akva] су, quinque [kvinkve] бес.

5. ngu тіркесі дауысты алдында [ngv] деп оқылады: lingua [lingva] тіл; su тіркесі [sv] деп оқылады: suadeo [svadeo] кеңес беремін, suesco [svesko] бауыр басамын, suavis [svavis] жағымды.

6. ti тіркесі классикалық дәуірде барлық жағдайларда [ti] деп оқылған. 4-5 ғғ.өзінде-ақ дауыстылар алдында [ti] [tsi]-ге жұмсарған, ол қазірде де сақталған: ratio [ratsio] ақыл (салыстыр: рациональды), initium [initsium] басы (салыстыр: инициалдар)

Бірақ ti дауысты алдында sti,xti,tti тіркестерімен [ti] болып оқылады: bestia [bestia] жануар, mixtio [mikstio] араласу, Attius [Attius] жалқы есім.

7.Грек тілінен енген сөздерде, грек аспираттары (придыхательные согл) h тіркесімен қолданылады, ол rh [r] және th [t] тіркестерінде өз дыбыстық мағынасын жоғалтқан; басқа 2 аспираттар : ch [h] , ph [f] деп оқылады.

Бұл жазу сонымен қатар жаңа батыс-еуропа тілдеріне де өткен. Мысалы:

Латын	Неміс	Ағылшын	Француз	Орыс
Chorus	Chor	Chorus	Choral	Хор
Physica	Physik	Physics	Physique	Физика
Theatrum	theater	Theatre	Theatre	Театр
rhythmus	rhythmus	rhythm	rythme	ритм

8. sch тіркесі орыс тілінің [cx] тіркесіне сәйкес келеді. Мыс: schola [shola] мектеп.

Дауыссыздар арасында немые (смычные) және плавные деген түрлері бар. Көне грамматиктер смычный-ды muta терминімен, плавный-ды liquida терминімен белгілеген. Немой(смычной) мен плавный-дың бірігуін латынша muta cum liquida «немая с плавным» деп атаған.

Мүмкін деген muta cum liquida тіркестеріне : bl,br; pl,pr; dl,dr; tl,tr; gl,gr; cl,cr жатады.