21.Энгель заңдары және Энгель қисықтары

Егер сұранысқа әсер ететін басқа факторлар тұрақты болса, Энгель қисығы табыс пен тұтынатын тауар санының арасындағы байланысты көрсетеді. Энгель қисығы 19ғ адамдардың тұтыну қажеттіліктері , отбасы табысына б/ты қалай өзгеретінін зерттеген неміс экономисті Эрнест Энгельдің атымен аталады. Кез-келген тауардың Энгель қисығын білу үшін «табыс-тұтыну» қисығын қолданамыз. Графиктің тік осінде тұтынушының табысын, ал көлденең осінде сатып алатын тауар санын көрсетеміз.

Егер Х әдеттегі сапалы тауарға жататын болса, онда Э.қ төменнен жоғары қарай созылады. Өйткені табыс өскен сайын ондай тауарды тұтыну да өседі. Э.қ-ң еңкіштігін анықтау үшін табыстың өзгерісін сатып алатын Х тауар санының өзгерісіне бөледі.

Қалыпты тауарларға Энгель қисығы  оң көлбеулі болады.  Энгель қисығын Х тауарының оптималды көлемі мен соған сәйкес келетін табыс деңгейі(KL  және KL₁ ) арасындағы байланыс арқылы құруға болады. Мысалы, 13-суретте егер  табыс деңгейі KL и KL₁ болғанда тұтынушы таңдауы Е₁(X₁,Y₁)  және Е₂(X₂,Y₂)  болса, онда E₁(I₁,Y₁) и Е₂(I₂,Y₂) нүктелері Х тауарының Энгель қисығы болып табылады. Сонымен  FF қисығы —X тауарының Энгель қисығы. F₁F₁ — 12, а суретіндегі табыс-тұтыну қисығына сәйкес келетін Х тауарының Энгель қисығы.

Нақты өмірде тұтынушылар көбінесе агрегатталған тауарлар жиынтығын қарастырады – азық-түлік, өнеркәсіптік, қызмет т.б. Бұл жағдайда Энгель қисығы  Энгел шығындары қисығына ауысады.  Ол тұтынушының табысы мен тауарлар жиынтығына шығындар арасындағы байланысты  сипаттайды.

 

13-сурет. Энгель қисығы.

14-сурет. Энгель шығындарының  қисығы. а – қалыпты тауар; б – сапасы төмен тауар; в – жоғары сапалы тауар.

Энгель шығындарының қисығы  қалыпты, сапасы төмен  және жоғары сапалы  тауарлар арасындағы айырмашылықты көрсетеді. 14-суретте 12, 13-суреттерде берілген табыс-тұтыну қисықтарына сәйкес келетін Энгель шығындарының қисықтары берілген.  Егер Энгель шығындарының қисықтары 45º- та орналасса, онда тұтынушы барлық табысын бір тауарға (Х) жұмсаған болар еді. Олай болса бұл сызық Энгель шығындары қисығының шегін көрсетеді. 14,а-суретте Х тауарына шығын табысқа қарағанда баяу өседі. 14,в –суретте Х тауарына шығындар табысқа қарағанда жылдам өседі, яғни бұл жоғары сапалы тауар болып табылады. 14, б –суретте табыс өскен сайын Х тауарына шығындар қысқарады. Бұл жағдайда Х тауары  төмен сапалы.  

19ғ Энгель табыс пен сатып алатын игіліктердің арасындағы байланысты зерттеу барысында мынадай заңдылықтардың бар екенін анықтады:

1)Егер барлық игіліктердің бағалары тұрақты болса, жанұяның табысы өскен сайын азық –түлікке жұмсалатын табыс үлесі төмендейді.

2)Әр түрлі қызметтерді тұтыну шығындарының өсуі табыстың өсуінен жоғары болады.

22.Өндіріс, өндірістік функция және технология. Изокванталар

Өндіріс д/з- тауарлар мен қызметтерді өндіруге қажетті өндірістік ресурстарды тиімді пайдалану үрдісі. Кез келген өндірістің түрі белгілі бір игіліктерді жасау мақсатындағы іс –әрекет ретінде анықталуы тиіс. Өндірісті жүзеге асыру үшін әртүрлі ресурстар қолданылады. Сол ресурстар өнд.үрдіске тартыла отырып өнд.факторлары формасына ие болады. Өндіріс факторлары әдетте іріленген түрінде: 1)еңбек өндіріске тартылатын жұмыс күшінің жиынтығы ретінде;2)капитал өндіріс құрал –жабдықтарының жиынтық кешенінің материалдық формасы ретінде;3)жер табиғи рес.жиынт. рет;4) кәсіпкерлік қабілет өндірісті ұйымдастыру және оған бақылау жасаубойынша шешуші әрекет ретінде қарастырылады. Ал технология д/з бұл өндірісте қолданылатын өндіріс факт-ң өзара тиімді және тұрақты үйлесімділіктері. Сол бір өнімнің түрі әртүрлі технологиялық әдіспен өндіріле алады. Өз кезегінде тех-я дамыған сайын өнд.факторларын аса тиімді түрде қолдануды қамт-з ететін өндірісті ұйымдастыруда жаңа әдістерді анықтауға мүмкіндік туады. Бір технологиялық әдісті қолдану аясында ресурстардың көлемі мен шығарылатын өнім көлемі арасында әрқашанда тұрақты байланыс болады. Бұл байланысты өнд-к функ-я сипаттайды. Өндірістік ф-я –өндірілетін өнімнің максималды көлемі мен берілген тех-я деңгейіндегі өнд.факт-ң физ-қ көлемі арасындағы тәуелділікті сипаттайтын функционалдық өзара байланыс. Өнд. Көлемі қолданылатын ресурстардың көлеміне байланысты болғандықтан, олардың өзара тәуелділігін мына функционалдық байланыста жазуға болады:Q=f(L,K,N,M), мұндағы Q-берілген өнд.факторларымен өндірілген өнімнің максималды көлемі, L- еңбек, K- капитал, N- жер , M-басқа да ресурстар, f-функция

И зокванта д/з бірдей көлемдегі өнім шығаруды қамт-з ететін ресурс шығындарының әртүрлі комбинацияларын көрсететін қисық. Бұл жерде тек екі факторлы өндірісті ж/е өнд.функцияны ғана қарастырамыз: Q=f(К,L). Төмендегі суретте 38 дана өнімнің изоквантасы берілген.

К Өнд.к кестедегі 64 дана өнімді беретін капитал мен еңбектің

4 00 -------А Q=38 үйлесімін алатын болсақ, ол 38 дана өнімді көрсететін изокван-ң

2 00 ----------- Ә сыртында орналасады. Ал 30 дана өнім беретін екі фактор үйлесімінің

1 00 --------------------- Б изоквантасы 38дана өнімді көрсететін изокв-ң төм.жағында коорди

0 L наттардың басына жақындайды.Яғни екі өлшемді графиктегі

100 200 300 жазықтың ішін бір бірімен қатар орналасқан изокв-р қисығымен толтыруға болады. Оны изокв-р картасы д.а.Изокв-р картасы – өндірісті жүзеге асырудың барлық қолжетімді нұсқаларын көрсететін мүмкін болатын изокв-р жиынтығы. Изокв-р өнд-к функцияны сипаттаудың графикалық формасы бола отырып, сол өнд.ф-я сияқты бірн.қасиеттерге ие.1. изокв-р фактор-ң әрбір жеке үйлесімі үшін өндірудің максималды көлемін көрсетеді. 2.изокв-р теріс көлбеулі болады, себ факторлар әртүрлі бағытта өзгеріп отырады. 3.изокв-р қисығы жоғарыдан төмен қарай еңкіш болады 4.изокв-р координат-ң басынан алыстаған сайын олардың бойында жатқан ресурстың үйлесімдері-ң беретін өнім көлемі көп болады.5.изокв-р қисығы бір-бірімен қиылыспайды.