330 Хас бойынша Аудиторлық шараларды өңдеу барысында аудитор мынандай мəселелерді қарастырады:

(а) Аудиторлық шараларды анықтау барысында əр операциялық топты, шоттардың сальдосын бекіту жəне ашу деңгейіндегі маңызды кемшіліктерінің тəуекелінің бағалануын жүргізуде аудитор оның себеп-салдарымен танысады, мысалы:

(i)   Бұл оған қоса ірі операция топтарының, шот сальдосының жəне ашылымның, (яғни ішкі тəуекелдер) белгілі бір сапасымен де танысуын да қажет; және

(ii) Бақылаудың (бақылау тәуекелдігі) жүрмегендігінен пайда болғанын анықтаса, онда аудитор маңызды аналитикалық шараларға сай жеткілікті жəне сəйкес келетін аудиторлық дəлелдерді көрсете алады ма жоқ па. (аудитор елеулі шаралар сипатын, мерзімін, ауқымын шешу кезінде бақылаудың жүргендігіне сүйенеді);

(б)  Егер аудитор тəуекелдің төменгі деңгейін күтіп отырса, онда ол бақылаулардың нəтижелілігіне негіздеп, олардың нəтижелілігін бақылау үшін аудиторлық дəлелдер жинайды.

Бақылау жүргізу кезінде аудитор келесілерге назар аударуы қажет:

(a) Ішкі бақылау басқа элементтерінің тиімділігі, сондай-ақ бақылау ортасы, субъект бақылау мониторингі, субъект тәуекелдікті бағалау үдерісі;

(b) Бақылау сипаттамаларына туындайтын тәуекелдіктер, бақылау автоматты түрде немесе қолмен басқару қоса алғандығы;

(с) Жалпы АТ бақылау тиімділігі;

(d) Бақылау, субъект өз қолданысы тиімділігі, сонымен қатар алдыңғы аудитте көріп қалған бақылау қолданылуындағы ауытқулар сипаты мен ауқымы, бақылау қолданылуына шын мәніндегі түрде әсер ететін персоналдағы өзгерістер бар-жоқтығы;

(e) Белгілі бір бақылаудағы өзгерістер жетіспеушілігі өзгеріп тұратын жағдайлар себебімен тәуекелдікті келтіреді ме, жоқ па;

(f) Елеулі бұрмалау тәуекелдігі бақылауға сүйеніштің ауқымы.

520 Аудиттің Халықаралық Стандартында (АХС) аудитор елеулі шаралар ретінде талдамалы шараларды орындауын көрсеткен («елеулі талдамалы шаралар»). Сондай-ақ, осы стандартқа аудиттің соңына жақын аудиторға қаржылық есептілік бойынша қорытындыға келуге жәрдемдесетін талдамалы шараларды орындауға аудитордың жауапкершілігі енгізілді. 315 АХС-ында тәуекелді бағалау шаралары ретінде талдамалы шараларды пайдалану беліленген. 330 АХС-ында бағаланған тәуекелдіктерге қатысты аудиторлық шаралардың сипаты, мерзімі, деңгейі бойынша талаптар мен нұсқау орнатылды

Аудитордың мақсаты келесі:

(а) Елеулі талдамалы шараларды пайдалану кезінде сәйкесті сенімді аудиторлық дәлел жинау;

(b) Қаржылық есептілік кәсіпорын туралы аудитордың біліміне сәйкес келеді ме, жоқ па анықтау

Аудиттің соңына таман қаржылық есептілік субъект туралы аудитордың біліміне сәйкес келуі-келмеуі бойынша қорытындыға келуге көмектесетін талдамалы аудиторлық шаралар әзірлеп, орындау.

Осы АХС мақсаты үшін, «талдамалы шаралар» деген термин қаржылық мәлімет пен қаржылық емес мәлімет шындыққа ұқсайтын қатынастарын талдау арқылы қаржылық ақпаратқа баға берулер болып табылады. Талдамалы шараларға, сондай-ақ, анықталған ауытқулар мен басқа сәйкесті ақпаратқа сәйкес келмейтін немесе елеулі сома арқылы күтілген көрсеткіштерден ерекшеленетін қатынастар себебімен қажетті болып табылатын зерттеу жатады.

Талдамалы шараларға субъектінің қаржылық ақпараттарын салыстыру кіреді, мысалы:

• Алдыңғы кезеңдегі ақпараттармен салыстыру.

• Субъект қызметінің күтілетін нəтижелерімен салыстыру, мысалы, сметалармен немесе болжаулармен, сондай-ақ аудитордың болжамдарымен, мысалы тозуды бағалау.

• Ұқсас салалық ақпаратпен салыстыру, мысалы, субъектінің сатудан түскен табыстарын орташа салалық көрсеткішті дебиторлық берешектер сомасымен немесе осы саладағы көлемі ұқсас басқа кəсіпорындардың көрсеткіштерімен салыстыру.

Талдамалы шаралар төмендегідей өзара байланысты қарастырады:

•   Субъект тəжірибесіне негізделген болжам үлгісіне сəйкес келуі тиіс қаржылық ақпарат элементтері арасындағы байланыс (мысалы жалпы табыстың пайыздық көрсеткіштері).

•  Қаржылық ақпарат пен қаржылық емес сипаттағы сəйкес ақпараттар арасындағы байланыс, мысалы еңбекақы төлемдері шығыстары мен қызметкерлер саны арасындағы байланыс.

Жоғарыда айтылған шараларды жүзеге асыру үшін қарапайым салыстырулардан бастап күрделі статистикалық əдістер қолданылатын кешенді талдауға дейінгі əр түрлі əдістер қолданылады. Талдамалы шаралар жинақтық қаржылық есептілікке; құрамдас бөліктердің (мысалы, еншілес компаниялар, бөлімшелер немесе сегменттер) есептілігіне, жəне қаржылық ақпараттың жекелеген элементтеріне қолданылады.

№11.Аудиттің елеулік концепциясы. АХС 320 «Аудиттегі елеулік»

320 «аудиттегі маңыздылық» х-лық стандартта: «ақпарат оны жіберріп алу н/е бұрмалау қаржылық есеп беру неізінде қабылданған пайдаланушылардың э-лық шешіміне әсер ететін жағдайда елеулі деп есептеледі маңыздылық белгілі бір жағдайларда оларды жіберіп алу н/е бұрмалаушылыққа қатысты қорытынды қабылданылатын қателр н/е баптар шамасына байланысты болады. Сондықтан маңыздылық есептеудің табалдырығы н/е есептеу нүктесі көрсетеді ж/е пайда әкелу үшін ақпараттқа ие болу керек ж/е сапалы бастапқы сипаттама болып табылады» деп атап өтілген. Қаржылық есеп беру тексеру кезінде оған аудиттағы маңыздылықтың сапалық ж/е сандық сияқты жағын ескеру қажет.маңыздылықтың сапалық жағы – жасалатын операциялардың ҚР-да әрекет етеін нормативті актілердің талаптарын ауытқуы. Сандық ж/е маңыздылық деңгеімен сипатталады. Маңыздылық деңгейі – бұл қаржыны есеп беру нақтылығына елеулі әсер етпейтін онда максималды рұқсат барілген бұрмалаулар сомасы. Маңызды болып табылатынды бағалау кәсіби пікір пәні болып табылады. Адитордың кәсіби пікірі – оның білімі, біліктілігі мен жұмыс тәжірбиесіне негізделген көзкарас.бұл оның әрекетінің тәртібін қатал анықтау мүмкін болмайтын жағдайларда субъективті шешемі қабылдау үшін негіз болады. Маңыздылық туралы алдын ала пікір білдірудің мақсаты - аудитордың назарын аудиторлық тексеру стратегиясын анықтау негізінде қаржылық есеп берудің елеулірек құрамдас бөлігіне аудару. М: адитор 50 мың теңгені құрайтын, баланс үшін емес, таза табыс үшін маңызды болатын дәл емес мәліметтерді қарастыра алады. «маңыздылық түралы пікір – аудитор қабылдайтын маңызды шешімдерінң бірі. Ол аса жоғары кәсіпқойлықты талап етеді» Маңыздылық туралы алдын ала пікір білдіруге әсер етуші негізгі факторлар: кәсіпорын көлемі, базалық көрсеткіштер, аудиторлық фирма клиентурасы құрылымының өзгеруі, бух есеп, адит пен салық салу саласындағы заң талаптарының өзгеруі. Маңыздылық деңгейін анқытау кезінде екі шама пайдалыналады:қатенің абсолюттік шамасы мен қатенің салыстырмалы шамасы. Абсалюттік шама – бұл көлеміне, м: 500 тг н/е 1000 тг балғанына қарамастан қате басқа жағдайларға тәуелсіз соманың елеулігіне қарай маңызды деп танылатындығы жөніндегі аудитордың субъективті пікірі.Салыстырмалы шама қабылданған базалық шама сәйкес пайыздық қатынаста анықталады (табыстан салық салуға, ағымдық активтерге, баланс валютасына дейін) маңыздылық деңгейін анықтау кезінде аудиторға екі факторды ескеру қажет: қаржылық есеп беруді құру жағдайы, пайдаланушылар үшін қаржылық мақсаты, яғни бір клиент маңыздылығы басқа клиент маңыздылығына сәйкес келмейді. Маңыздылық анықтау кезінде аудитор клиентпен есептеу деңгейін н/е тәртібін талқыламауы керек, себебі, бірінші кезекте жұмыс көлемін және қабылдауға қабілетті тәуекелдерді өзі анықтайды. Жоспарлау кезінде маңыздылық қарастырылады: шоттар сальдосы деңгейінде, қаржылық есепте деңгейінде. Шот сальдосы деңгейіндегі маңыздылық елеулі түрде бұрмаланған деп есептеуге болатындай шот сальдосында орын алған минималды бұрмалауды көрсетеді. Бұл деңгейдеге дейінгі бұрмалау рұқсатетілген бұрмалау ретінде белгілі. Шот сальдосы дең-гі маңыз-қ түсінігін шоттағы елеулі қалдық терминімен араластыруға болмайды. Соңғы термин шоттың көрестілген сальдосы размеріне жатады. Сол кезде маңыздылық түсінігі пайдаланушы тарапынан болатын шешім түсінігіне әсер ететін бұрмалау сомасына б/ты. Қаржылық есеп беру деңгейіндегі маң-қ жөніндегі аудитордың алдын ала пікір сандық көрініспен анықталса, әр шотқа қатысты маң- ң алдын ала бағасын жекелеген шоттың қаржылық есеп беру дең-де маң-ты бөлу жолымен алуға б/ды. Қателер және заңсыз әрекеттер «алаяқтың ж/е қателер ХС- нда аудитор жалпы қаржылық есеп беру үшін маңызды болуы мүмкін алаяқтық пен қателер фактілері түралы жеткілікті аудиторлық салдарлары қаржылық есеп беруде дұрыс көрсетілуі, ол қате түзетілуі керек. әдетте қатені анықтау ықтималдығы алаяқтың фактісін анықтау ықтималдығына қарағанда жоғары болады. Себебі аляқтың оны жасыруға арнайы бағыттағын әрекеттермен қатар жүреді» алаяқтық – шар-лық операциялардың нәтижелерін жою, бір реттік мәмілелер мен ерекше шарушылық опер-р б/ша соммаларды арттыру н/е төмендету, қате есеп жазулар мен топтамалардағы арифметикалық н/е логикалық қателер. Кателер қателер ж/е салық заңы мәселелерінің білмеуіне байланысты қателер. Маңыздылықтың рұқсат берілген деңгейін анықтау аудиттің х/а тәжірбиесінде (АҚШ, Ұлыбритания ж/е т.б) аудиторлық органдар маңыздылық деңгейін анықтайын әдістемені реттеуші фирмаішілік стандартты дайындайды. Бұл стнадартты аудиторлық фирма басшылығы бекіте алады. Сондықтан, бұл – коммерциялық құпия. Қазір аудиттің қазақстандағы практикасында маң-қ дең-н анықтау әдістемесі жоқ. Аудиттің х/а іс тәжірібиесі практикасы бар аудиторларға маң-ң нақты критериийін ұсынуға дайын емес. Ресейде « маңыздылық ж/е аудторлық тәекел» ережесі қабылданған. Оған сай аудиторлық ұыймдар маңыздылық деңгейін анықтау тәртібін реттеуші фирмаішілік стандартты жасау қажет. Ереже (стнадарт) базалық көрсеткіштер жүйесімен маң-ң бірегей деңгейін есептеу тәртібін ұсынады. Бұл көрсеткішті былай есептеу ұсынады. Балансытқ пайдасы 5%, сатудың жалпы көлемінің 2%, баланс валютасы 2%, меншік капиталының 10 %, ұйымның жалпы шығынының 2%. Аудиторлық ұйым базалық көрсеткіштер жұйесін ж/е роарға қолданылатын коэффицеттер мәнін өзгертіп, есептеудің дербес дайындалған кестелер мен схемаларын қолдана алады.

№12. Аудиторлық тәуекелді бағалау...

Аудиторлық тәуекел – аудит аяқталып, аудиторлық оң пікір айтылып қойғаннан кейін қаржылық есептілікте маңызды қателіктер болуы мүмкін мойындауға даярлық шараларын білдіретін аудитордың кәсіпкерлік тәуекелі. Басқа сөзбен айтқанда, аудиторлық тәуекел – аудит өз мойнына алуға даяр субъективті белгіленген тәуекел деңгейі. Егер аудитор өзі үшін аудиторлық тәуекелдіктің аз деңгейін бнлгілесе, бұл оның қаржылық есептілікте маңызды қателер жоқ деген үлкен сенімділікке ұмтылысын білдіреді.

Аудитор клиентті зерттеп, тәуекел деңгейіне әсер етуші факторлардың әрқайсысының мәнін бағалауы керек. Аудит аяқталғаннан кейін де қаржылық есептілікте маңызды қателер болуы мүмкіндігін жоққа шығармай, аудитор зерттеу және факторларды бағалау негізінде субъективті түрде тәуекел деңгейін белгілейді. Тексеріс барысында аулитор клиент жайлы қосымша ақпараттар алып, өзінің аудиторлық тәуекел деңгейі туралы бағасын өзгертуі мүмкін.

Аудиторлық тәуекел аудиторлық ұйымдар бизнесіндегі тәуекел болып есептеледі, сондықтан оның шамасы оның аудиторлық қызмет көрсету нарығындағы жағдайын көрсетеді. Бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін аудиторлық тәуекел деңгейін төмендету керек.

Аудитті жүргізудің жалпы қабылданған әдістері, пайдаланушының күтуі және бизнесті жүргізу практикасы аудитордың процедураны “қаржылық есеп беру бойынша пікірі шындыққа сәйкес келмейді” деген минималды тәуекелмен білдіретіндей жоспарлауы мен орындалуын талап етеді.

Егер аудитор өзі үшін аудиторлық тәуекелдіктің кіші деңгейін анықтаса, бұл оның қаржылық есеп беруде елеулі қателіктер жоқ деген үлкен сенімділікке ұмтылатындығын көрсетеді. Нольдік тәуекелдік жүз пайыздық тәуекел абсолюттік сенімсіздік абсолютті сенімділікті білдірер еді. Тәуекелдік дәрежесі нольмен бірлік (0-ден 100 %-ға дейін) арасындағы диапазонда ауытқуы мүмкін, бірақ осы мәндер не жоғары не төмен болмайды. Қаржылық есеп беру дәлділігінің толық кепілдігі (нольдік тәуекел) экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Сондықтан аудитор қателер мен қателіктер абсолютті түрде жоқ деген кепілдеме бере алмайды.

400 “Тәуекелділікті бағалау және ішкі бақылау” ХАС-ында тәуекелдікке анықтама берілген. “аудиторлық тәуекелдік – қаржылық есеп беру елеулі бұрмаланған жағдайда, аудитор сәйкес келмейтін аудиторлық қорытынды береді дегенді білдіреді”. Аудиторлық тәуекелдік үш компоненті бар: бөлінбейтін тәуекелділік, бақылау тәуекелділігі, айқындамау тәуекелділігі.

Бөлінбейтін тәуекел рұқсат етілетін шамадан асатын, ішкі бақылаудың жағдайы мен тиімділігін тексергенге дейінгі қателер болу ықтималдығын білдіреді. Бөлінбейтін тәуекелді бақылау кезінде аудитордың шешіміне көптеген факторлар өз әсерін тигізеді. Мысалы, қаржылық есептілік деңгейінде оған жататындар:

• субъект басшылығының адалдығы;

• субъект басшылығының тәжірибесі мен білімі;

• субъект басшылығына ерекше қысым жасау;

• субъект бизнесінің сипаты;

• субъект өз қызметін жүзеге асыратын салаға әсер етуші факторлар.

«Қаржылық есептілік аудитін реттейтін мақсат пен жалпы принциптер» 200 ХАС-ында «бақылау тәуекелі – бекіту кезінде пайда болуы мүмкін және не жеке-жеке немесе басқа бұрмалаулармен жиынтықта маңызды болатын бұрмалаулардың дер кезінде алдын алмау немесе субъектінің ішкі бақылауымен табылып, түзетілмеу тәуекелі» делінген. Бұл тәуекел қаржылық есмептілік даярлауға байланысты субъекті мақсатының жетістіктеріне ішкі бақылау жасау мен қызмет етуінің тиімділігіне тәуелді. Кейбір бақыла тәуекелдері ішкі бақылауға тән шектеулер себебінен әрқашан болып тұрады.

Бақылау тәуекелі пайызбен өлшенеді, ал сенімділік көрсеткіші тәуекел мәнін 100%-дан шегеру арқылы табылады, егер тәуекел бірлік үлесімен өлшенетін болса, 0,35 (35%) бақылау тәуекеліне 0,65 (65%)-ға тең бақылау сенімділігінің құралы сәйкес келеді, яғни бақылау құралының жоғары сенімділігіне төмен тәуекел, орташа сенімділігіне – орташа тәуекел, төмен сенімділігіне – жоғары тәуекел сай келеді.

Бақылау тәуекелі дегеніміз – аудитор клиенттік бухгалтерлік есебі мен ішкі бақылауы жүйесінің тиімділігіне басшылық ішкі бақылаудың барабар жүйесіне қолдау көрсету қатынасын бағалау қабілеттілігі көзқарасы тұрғысынан баға беруі. Егер әкімшілік бұл мәселеге тиісінше мән бермесе, бақылау тәуекелінің үлкен шамасы белгіленеді. Ал әкімшілік бухгалтерлік есеп пен ішкі бақылау жүйесі тиімділігінің маңызын түсінетін болса, аудитор тәуекел көлемін азайтады. Бұл жүйелер тиімділігі жоғары болған сайын, бақылау тәуекелінің деңгейі төмен болады.

Таба алмау (айқындамау) тәуекелі – бұл жиынтығында дәл емес немесе дұрыс емес мәліметтердің елеулі көлемде жиналуы және оларды аудитор талдамалық рәсімдер кезінде де, мән бойынша жан-жақты тексеру кезіде де байқамай қалуы мүмкін деген болжам. Олар бір-бірін толықтырғандықтан, олардың бірінің нәтижесінде туындаған сенімділік, аудитордың басқа тексеру нәтижесінде алатын кепілдеме қажеттілігінің пропорционалды азайтады. Аудитор “мән немесе талдамалық рәсімдер бойынша ешқандай жан-жақты тексерулер жүргізбейді” деп болжайық. Егер қаржылық есептерде қате болса, оның байқалмай қалуы анық. Сонымен бірге мән бойынша жан-жақты тестер орындалып, талдамалы рәсімдер жүргізілсе, онда талдамалық рәсімдердің елеулі жиынтық қателерді байқамауы 40%тәуекелге, оларды жан-жақты тестер табуы 20%тәуекелге, ешбір рәсімнің байқамай қалуы олардың туындысына тең болады. Қаржылық есептерде дәл емес немесе дұрыс емес мәліметтерді аудитиор байқамай қалуы үшін, мән бойынша жан-жақты тексерулер, не талдамалық рәсімдер олар таппауы керек.

Бәсеке, құқықтық міндеттемелер, басқа шаралар мен кәсіпқойлық бірдей жағдайларда аудиторлық тәуекелдікті бағалау айырмашылығын төмендетуге мүмкіндік береді. Бірақ түрлі аудиторлар тең жағдайларда аудиторлық тәуекелдіктің абсолютті бірдей деңгейін орната алмайтындығын мойындау керек. Аудиторлық тәуекелдік пен айқындамау тәуекелдігі арасында тікелей тәуекелдік, сонымен бірге аудиторлық тәуекелдік пен жинақталуы қажет дәлелдеулердің жоспарланғансаны арасында кері тәуекелдік бар.

№13. А-лық тексерудің іріктелген әдісі. 530 АХС «А-қ тәуекел үлгісін мазмұндау...»

530 "Аудиторлық сұрыптау" деп аталатын Халықаралық аудит стандарты іріктеудің жиынтығы бойынша қорытынды жасау мақсатында тандап алынған баптардың кейбіреулеріне қатысты аудиторға дәлелдеулер алуға және оларды бағалауға мүмкіндік беретін шоттың қалдығы немесе операцияның тобы шеңберінде 100 %-дан төмен баптарғақ атысты аудиторлық процедураларды қолдану ретінде іріктеуді анықтайды.

Іріктеу тәуекелдігі. Іріктеу кезінде мәліметтер жиынтығының барлық баптарын аудитор тексермейтін болғандықтан, ол мәліметтердің барлық. жиынтығын зерттеу нәтижесшде жасалуы мүмкін қорытындыдан айырмашылығы бар қорытынды жасау тәуекелдігі болады. Бүл - іріктеу тәуекелдігі болып табылады.

Аудитор жоспарлау, таңдау (іріктеу), үлгілерді тестілеу және мәліметтердің өз жиынтығына тән көрсеткіш болып табылатындығына және іріктеу тәуекелдігі қолайлы деңгейге дейін төмендейтіндігіне тиісті дәрежеде сенімді болу үшін нәтижелерді бағалау кезінде ұтымды негізді пайдалануға тиісті.

Статистикалық және статистикалық емес іріктеу. Статистикалық' іріктеу кезінде мәліметтер жиынтығы бойынша таңдау жасау үшін ықтималдық теориясы сияқгы математикалық процедуралар қолданылады. Статистикалық емес іріктеу кезінде негізгі әдіс аудитордың пікірі болып табылады. Фирманың тәжірибесінде статистикалық және статистикалық емес іріктеулер құрамдастырыла пайдаланылады. Бірақ, аудиторлар ой-пікірді статистикалық іріктеу кезінде қолдануды шектемейтіндігін байқап қарау керек. Себебі ой-пікір маңыздылық деңгейін анықтау үшін қажет.

Іріктеп (ішінара) тексеру жүргізудің негізгі кезеңдері:

• іріктеуді жоспарлау;

• іріктеу үлгілерін тандап алу;

• іріктеу үлгілерін бағалау.

Аудиторлық іріктеудің көлемі мен кұрылымын жоспарлау кезінде аудиторлар аудиттің ерекше мақсатын, үлгілер алынатын мэліметтер. жиынтығын, олардың көлемі мен алу әдістерін назарға алуға тиісті.

Іріктеудің әрбір бабы бойынша аудиторлық процедура өткізгеннен кейін аудитор:

• үлгіден табылған кателерді таддауға тиісті;

• іріктеу тәуекелдігіне кайта бағалау жасауға тиісті. Статистикалық іріктеу еркін таңдауды қолдануды және іріктеу көлемін анықтау, оның нәтижелерін сандық бағалау мен тәуекелдікті өлшеу үшін ықтималдық теориясын пайдалануды талап етеді.

Статистикалық іріктеуді пайдалану үшін қажетті шарттар:

а) тексерілетін мәліметтер жиынтығы біртекті болуға тиісті, яғни, ол бір деңгейдегі аудиторлық тәуекелдікке тап болған бір түрдегі баптардан тұруға тиісті. Бүл статистика теориясын дұрыс пайдалану үшін кажет.

ә) мәліметтер жиынтығы мейлінше үлкен болуға тиісті, олай болмаса бүл әдісті пайдаланудан ешқандай пайда алу мүмкін болмайды.

б) ұсынылатын қателердің деңгейі төмен болуы керек, басқаша айтқанда, бақылаушы тәуекелдікті бәрінен бүрын аудитор жоғары емес төмен деп бағалауға тиісті.

в) мәліметгер жиынтығының баптары тандалып алынғаннан кейін. анықтауға бірден берілуге тиісті, себебі ол сол баптарға тексеру жүргізуді жеңілдетеді.

Дәлелдемелерді алу үшін аудитор келесі процедураларды қолдану қажет:

1. Тексеру;

2. Бақылау;

3. Сұрау мен растау;

4. Есептеу;

5. Аналитикалық процедуралар

Тексеру – бұл материалдық активтер,жазбаларды,құжаттарды тексеру. Жазбаларды мен құжаттарды тексеру дәлелдемелердің әр түрлі сенім деңгейін қамтамасыз етеді, сондай-ақ олардың сипаттамасы, көздері және ішкі бақылау тиімділігіне тәуелді болып келеді. Құжаттық дәлелдемелердің 3 түрі болады және ол аудиторға әр түрлі сенім деңгейін қамтамасыз етеді:

1. үшінші тараппен құрылған және бар құжаттық дәлелдемелер;

2. үшінші тараппен құрылған, бірақ клиентте бар құжаттық дәлелдемелер;

3. клиентпен құрылған және бар құжаттық дәлелдемелер.

Активтерді тексеру активтерді растайтын сенімді дәлелдемелерді қамтамасыз етеді, бірақ оларды меншікке алу мен құнына құқығы қажет емес.

Бақылау – бұл аудитордың басқа тараптардың жұмыстарын атқару процестері мен процедураларын бақылау қабілеттілігі(аудитор клиенттің өз қызметкерлерінің тауарлы материалдық құндылықтар есебін қалай жүргізіп отырғанын бақылай алады )

Сұрау - бұл ақпаратты мағлұматты тұлғалардан клиенттiң шегінде iздестiру болып табылады. Сұраулар ішіне мыналарды кірістіреді: үшінші тарапқа бағытталған ресми,жазба сұраулар; клиенттің өз тараптарына бағытталған бейресми ауызша сұраулар. Сұрауларға жауаптар аудиторда болмаған дәлелдемелерді растайтын ақпараттарды қамтамасыз етілуі мүмкін.

Растау – есептік жазбаларда бар ақпараттарды растау үшін қойылған сұрақтардың жауаптарын көрсетеді(мысалы, дебиторлардан дебиторлық берешектері туралы жауаптарды растау)

Есептеу – бұл бастапқы құжаттардың және есепті жазбалардың арифметикалық дұрыстығын тексеру немесе тәуелсіз есептемелерді жүргізу болып табылады.

Аналитикалық процедуралар – бұл қажетті коэфициенттер мен тенденциялардың талдауы.

530-ХАС мақсаты – аудиторлық таңдамалы процедураларын орындау және тестік дәлелдеулерді жинау мақсаты үшін баптарды іріктеудің басқа да әдістері бойынша стандарттарды орналастыру және аудит басқармасына ұсыну.

Аудитор процедураларды жасағанда баптарды іріктеу әдістерін анықтау қажет, ол бойынша дәлелдеулерді алу мақсатында тест өткізіледі.

Аудиторлық іріктеме – 100% бап сальда шоты шегінде немесе шаруашылық операцияға қарағанда бұл процедуралар қатынасы аз, себебі іріктеменің барлық бірліктерінің іріктец процесіне қатысуы үшін. Бұл аудиторда қорытынды жасау мақсатында іріктелген кейбір баптар дәлелдеулерін бағалауға және алуға мүмкіндік береді.

Аудиторлық іріктеме не статистикалық не статистикалық емес іріктеме тәсілін қолдана алады.

Жиынтық – бұл балық берілгендер жиыны, осылардан аудитор қорытынды жасау үшін іріктеме жүргізеді. Жиынтық страта және подсовокупность деп бөлінеді мұнда әр страта бөлек тексеріледі “Жиынтық” термині өзіне “страта” түсінігін қосады.

Іріктеу тәуекелі пайда болады аудитор қорытындысында айырмашылығында мүмкін, қорытындысынды жиынтық іріктемесінің барлығына аудиторлық процедураларды қолданудағы қорытындыда.

Іріктеме тәуекелінің 2 түрі бар:

1. тәуекел құрылымы – негізгі бақылау тәуекелінен төмен немесе баршаға белгілі қателіктің жоқтығында, негізінде бұл қателіктің бар болуы. Берілген тәуекел түрі аудит әсері бар және аудиторлыөқ есептілікті құруда сәйкессіздікті жоғарлатады;

2. аудитор қорытынды тәуекелінің құрылымы – бақылау тәуекелінің негізгісінен жоғары және біршама қателіктің бар болуы, бірақ негізінде ол жоқ. Берілген тәуекел түрі аудит рациналдығына және бастапқы түрелерінің дұрыс еместігін анықтау үшін қосымша жұмыстарды орындау әсері бар.

Іріктеме бірлігі – бұл жиынтықты құрайтын бөлек баптар (чектер банктік есептен шығару бойынша кредиттік проводкалар счетфактуралар дебиторлық, берек сальдосы және ақшалай бірлік)

Статистикалық іріктіме – бұл іріктеме жүргізуге тәсіл болып табылады. Ол келесідей қасиеттерге ие:

А) іріктеу үшін кездей соқ баптарды таңдау;

Б) қорытынды баға іріктемесі үшін ықтималдылық теориясы қолданылады. Іріктемені өткізуде жоғары да аталған қасиеттке ие емес тәсіл, статистикалық емес іріктеме ретінде қаралады.

Статификация – бұл іріктемені бөлек іріктеме топтарына бөлу процесі, олардың әр қайсысы ұқсас қасиеттері бар бірлік топтар іріктемесін құрайды.

Жіберілетін қатерлік – бұл аудитор қабылдауға келісім беретін жинақтық іріктемедегі максималдық қателіқ.

№14. Жұмыс құжаттарын дайындау мақсаты. 230 АХС «Аудиторлық құжаттама»

Аудиторлық жұмыс құжаттарының негізгі мақсаты – ұйыммен алынған ақпараттарды аудиторлық іс-құжаттарына түсіріп, дәлел ретінде пайдалану. Аудит құжаттарын дайындау стилі әр түрлі,бірақ оған қойылатын талаптар бірдей.

1. Аудиторлық дәлелдеулерді қамтамасыз ету және аудиттің халықаралық аудит стандарттарына сәйкес жүргізілгендігін көрсету.

2. Халықаралық аудит стандарттары бойынша құжаттар деп, аудитордың өзінің осы аудит үшін жасайтын және белгіленген мерзіге сақтауға тиісті құжаттарды айтады. Бұл құжаттар қағазда электронды түрде,фотопленкада немесе басқа түрде болуы мүмкін.

3. Аудит жұмысын жоспарлау үшін жоспарға байланысты жүргізілгендігін дәлелдеу үшін және аудит жұмысының қорытындысын дайындаудың негізі болуы үшін дайындалады.

4. Кейінгі аудиторлық тексерулерге, қайта аудиторлық тексерулерге,үшінші жақтың түбегейлі шолу жасауға қажеттілігі

Аудит дәлелдеулерін, егер құжат болмаған жағдайда аудитор өзіне жауапкершілік алады. Себебі келтірілген қорытынды дәлелдеулермен қамтамасыз етілуі керек. Аудиторлық құжаттар пайдаланған әдістемелер бойынша толық ойластырылған дәйекті және ұқыпты толтырылған құжаттардың тұруы қажет.

Дұрыс жасалған аудиторлық құжаттар аудит жұмысын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Ол үшін аудит құжаттары аудиторлық ұйымға бір типке кетріліп, әрбір тексеру бағытында жасалып қою керек. Мұндай жасалынған құжаттар аудит пікірін және қорытынды қалыптастыруға көмек береді. Аудит құжаттарының бірінші деңгейінде аудиторлық жоспарлау және аудит бағдарламасы жасалынады. Аудит құжаттары екіге бөлінеді: 1. Тұрақты аудит құжаттары, 2 Ағымдағы аудит құжаттары

Тұрақты аудит құжаттарына ұзақ уақытқа сақталатын және жиі өзгеріп тұратын құжаттар жатады. Олар:1)құрылтай құжаттары;2) мекеменің есеп саясаты.

2.Аудит құжаттарына қойылатын талаптар халықаралық стандартта көрсетілген. Халықаралық аудит өркениетті мемлекеттерде әр елдің қойған мақсат мүддесін және ол елдерде аудиттің дамуы тарихы мол болғанды,ынан, бір жүйеге келтірілген.

230 АХС талаптар және өзге байланысты ерекше талаптарына сәйкес келетін аудиторлық құжаттар:

(a)   Aудитордың жалпы сипаттағы мақсаттарына жету бойынша тұжырымдаманың аудиторлық негіздемесі туралы дәлелдеме;¹ және

(b)  Аудит АХС-қа жəне бекітілген заңдық жəне құқықтық, реттеуші талаптарға сəйкес жүргізілген деген дəлелдемелер.

Осы мақсаттарға толықтыру ретінде аудиторлық құжаттар құрамына төмендегілер кіретін кейбір өзге мақсаттарға қол жеткізудің құралы болып табылады: