Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Мем-емтихан.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
176.63 Кб
Скачать

39.Сөз таптастыру принципі: атауыш, одағай, көмекші, модаль сөздер.

Тілдегі сөз атауына үш топқа бөлу алғаш екі топ ретінде ( атауыш сөздер ,шылаулар) А.Байтұрсыновтан басталғаны белгілі . Осы екі топтың да қызметін атқармайтын, тіпті сөздерге қатыспайтын ерекше топтың бары осы топтастыруда анықталады.

І. Атауыш сөздер лексикалық мағынасы бар сөздер .Олар сөйлемдегі негізгі ойды білдіреді, сөйлем мүшесі болады, олардың көбінің түрлену жүйесі, грамматикалық категориялары бар .Атауыш сөздердің белгілері:

  1. Атауыш сөздердің бәрі лексикалық мағыналы сөздер , олар : зат есім,сан есім, етістік ,есімдік ,үстеу,еліктеуіш сөздер.

  2. Атауыш сөздер лексикалық мағыналы сөздер болғандықтан, олар сөйлемдегі ойды білдіру үшін , сөйлемді құрауға қатысады.

  3. Атауыш сөздер сөйлемді құраушы негізгі сөздер болғандықтан, олар сөйлем мүшесі болады.

  4. Атауыш сөздерсіз ойды жеткізу мүмкін емес.

  5. Бұл топтағы сөдердің мағыналарының бәрі шындық өмірді суреттеуге қатысады. Оны әр сөз табының мағынасынан көруге болады.

  6. Атауыш сөздер сөйлемнен тыс та қолданылады., мәселен, түрлі сөздіктерде қолданылады:. атауыш сөздерді жеке атағанда да мағынасы түсінікті болады. Міне, бұл белгілер атауыш сөздерге жататын жеті сөз табының бәріне қатысты.

ІІ. Көмекші сөддер грамматикалық дамудың нәтижемсінде лексикалық мағынасынан айырылып, гармматикалық қызметке көшкен. олар сөйлем мүшесі қызметін атқармайды. Дебес сөзден бөлек жазылғанымен, көмекші сөздер лексикалық мағынасы болмағандықтан, сөйлем мүшесі қызметін атқармайды. көмекші сөздер толық мағыналы сөздерге тіркесіп, оларға грамматикалық мағына қосады. Грамммтикалық қызметі жағынан көмекші сөздер дербес сөздер құрамына кіріп, ондағы басқа грамматикалық көрсеткіштермен бірге сөзге түрлі грамматикалық категориялардың мағынасын қосып, сөзді түрлі грамматикалық тұлғаларға көшіреді, кейде туынды сөз жасайды. Мысалы, Қарабанов кенет мырс етіп, столдың астына қарады да, балалардың қатты күліп отырғанын көрді.

ІІІ. Әрбір атауыш сөздің лексикалық мағынасы болатыны белгілі , сол лексикалық мағынасы арқылы әрбір сөз бір бірімен ерекшеленеді, жеке жеке единица ретінде түсініледі.Осы атаушы сөздерден басқа көмекші сөздердің бір түрі шылаулар және одағай сөздер мен модаль сөздер де жеке жеке сөз табы болып қаралады, өйткені олардың жеке лексикалық мағыналары болмаса да , өзі қатысты сөзге я сөйлемге қосымша грамматикалық мән үстейді.немесе ойға қатысты (көңіл күйін білдіру я модальдық ) мәндерді қосады.

40. Тұрақты тіркес: белгілері оларды жіктеу туралы көзқарастар.

Фразеология деген термин негізінен екі түрлі мағынада қолданылады. Бірінші мағынасы тілдегі тұрақты тіркестерді зерттейтін тіл білімінің саласы деген ұғымда қолданылады. Екіншісі – бір тілдегі фразеологизмдердің тұтас жиынтығы дегенді білдіреді. Фразеология жеріне жеткізіле зерттеліп біткен ғылым деп айтуға болмайды. Мұның шешілмеген даулы мәселелері өте көп. Сондықтан да соңғы жылдарға дейін мұқны жеке пән ретінде арнайы зерттеушілер тым аз болған. Соңғы 30-40 жыл көлемінде түркі тілдерінде фразеология проблемелары әжептәуір зерттеліп, бірқатар еңбектер жарық көрді. Әсіресе, академик І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» атты көлемді еңбегін тек қазақ тілінде ғана емес, бүкіл түркітануға қосылған елеулі үлес деп қарауға болады.

Фразеологизмдердің өз алдына дербес лингвистика саласы екендігін танытатын негізінен үш түрлі басты белгісі бар. Олар: 1) даяр қалпында жұмсалу белгісі, 2) мағына тұтастығы, 3) тіркес тиянақтылығы.