Статут 1588

Ен меў 14 раздзелаў і 488 артыкулаў¹. У раздзе-лах I - - IV змяшчаліся нормы дзяржаўнага права і судовага ладу, у V — X і часткова ў XIII — шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у XI -XII, XIV і часткова ў ХШ — крымінальнага права. Трэба заўважыць, Ідто нормы дзяржаўнага права былі амаль поўнасцю перанесены са Статута 1566 г. з некаторымі ўдакладненнямі і дапаўненнямі. Яны юрыдычна замацоўвалі адносіны, якія склаліся паміж ВКЛ і Польшчай пасля 1569 г.

Сістэматызацыя права, пакладзеная ў аснову Ста-тута 1588 г., была пабудавана на новых прынцьшах, уласцівых для пераходнага перыяду ад сярэдневякоўя да новага часу і зараджэння буржуазньіх адносін. Гэта перш за ўсё выяўлялася ў абмежаванні ўлады гаспада-ра і імкненні да падзелу ўлад; абвянгчэнні неабходнасці црытрымлівацца дзяржаўнага суверэнітэту насуперак сярэдневяковаму касмапалітызму і ў юрыдычным замацаванні адзінства права для ўсёй дзяржавы і ўсіх паўнапраўных людзей. Заканадаўчая ўлада замацоў-валася за соймам, выканаўчая — за вялікім князем і Радай, судовая — за вялікакняжацкім і галоўным, а таксама за мясцовымі судамі.

Адначасова з канчатковым запрыгоньваннем ся-лян Статут прадугледжваў крымінальнуто адказнасць за забойства простага чалавека, абвяшчаў ідэю верацярпімасці, забараняў перадачу вольнага чала-века за даўгі або злачынства ў няволю, устанаўліваў наступленне крымінальнай адказнасці з 16 гадоў.

Адзначым, што Статут прызнаваў ільготы і прывілеі для пануючых саслоўяў. Гэтым падрываўся агульны прьшцьш адзінства права.

Мясцовые судовыя органы.

Сярод мясц судоу старадауним быу замкавы, пасядження правадилася у замку.

судныя крымінальныя справы аб найболып цяжкіх злачынствах толькі тых асоб, якія былі затрыманы на месцы злачынства ці злоўлены на працягу 24 гадзін з моманту яго здзяйснення.

Замкавы суд мог дзейнічаць у двух саставах: вы-шэйшым (як першая і другая інстанцыі) і ніжэйшым (толькі ў якасці першай інстанцыі). У склад вышэй-шага замкавага суда ўваходзілі ваявода ці стараста, а таксама прадстаўнікі мясцовых феадалаў, а ў По-лацку — і мяшчан¹. Ніжэйшы замкавы суд складаў-ся з памешчыкаў, ваяводы або старасты, а таксама суддзі і пісара. Па Статуту 1566 г. на гэтыя пасады ў судзе маглі быць прызначаны толькі ўраджэнцы Вя-

Галоўны суд.

Справаводства замкавага суда вёў пісар; дастаўка заяў і выкананне рашэнняў суда ажьвдцяўляліся па-вятовымі вознымі і судовым прыставам². Пры зам-кавым судзе нёс службу кат, была турма, у якой ут-рымліваліся зняволеныя па рашэннях замкавага, зем-скага і Галоўнага судоў. Важнай функцыяй замкава-га суда было выкананне прыгавораў і рашэнняў іншых судоў.

У кампетэнцыю гродскага суда ўваходзілі і нека-торыя адміністрацыйныя функцыі. Так, у час рабо-

ты сваёй сесіі і сесіі земскага суда ён вызначаў дом для судовага пасяджэння, размяркоўваў кватэры для членаў земскага суда і іншых чыыоўыікаў, якія пры-язджалі на сесію. Ен таксама выконваў і фіксаваў у актавых кнігах некаторыя натарыяльныя дзеянні: рабіў копіі дакументаў, афармляў завяшчанні, акты дарэння, куплі-продажу, залогу, пазыкі, усынаўлен-ня і інш.

Найболып тыповым, аддзеленым ад адміністра-цыі саслоўным судом для шляхты быў земскі павя-товы суд¹. У асноўным ён разглядаў грамадзянскія іскі і крымінальныя справы па абвінавачанні шлях-ты. Земскі суд выконваў таксама функцыі натарыя-та, запісваў скаргі на незаконныя дзеянні службовых асоб навета. Канчатковае прававое афармленне земс-кага суда праведзена Бельскім прывілеем 1564 г. і Ста-тутамі 1566 і 1588 гг.

У састаў земскага суда ўваходзілі суддзя, падсу-дак і пісар, якія выбіраліся на з'езде з павятовай шляхты. На кожную пасаду з'езд вылучаў чатырох кандыдатаў з мясцовых аселых шляхціцаў-хрысці-ян ("веры годных"), якія валодалі беларускай грама-тай, ведалі права і не займалі духоўных і дзяржаў-ных пасад. 3 гэтага спіса вялікі князь выбіраў і зац-

Сесіі земскага суда збіраліся тры разы на год: у студзені, чэрвені і кастрычніку. Кожная доўжылася тры — чатыры тыдні.