Гисторика правовой анализ агульна земских прывелеяу 1317 1413 1432-1434.

Агульназемскія прьшілеі звычайна выдаваліся пры ўступленні новага князя на прастол або пасля якіх-небудзь важных падзей у жыцці дзяржавы. Яны дзейнічалі на ўсёй тэрыторыі ВКЛ (зразумела, і на ўсёй тэрыторыі сучаснай Беларусі) і былі абавязковымі для выканання ўсімі жыхарамі дзяр-жавы, у тым ліку і службовы,мі асобамі. У агульназемскіх прывілеях выкладаліся правы і абавязкі розных класаў і груп насельніцтва, зама-цоўвалася прававое становішча органаў улады і кіравання, вызначаліся прынцьшы іх узаемаадносін, асвятляліся іншыя пытанні. У названых прывілеях змяшчаліся нормы крымінальнага, цывільнага, дзяр-жаўнага права, у якіх закраналіся толькі асноўныя палажэнні і прынцыпы гэтых галін права, напрык-лад агульныя прынцыпы крымінальнай адказнасці, асноўныя палажэнні права ўласнасці, спадчыннага, абавязацельнага права і г.д.

Першымі агульнадзяржаўнымі (земскімі) прывілеямі лічыліся тры лрывілеі, выдадзеныя ў 1387 г. вялікім князем Ягайлам пасля заключэння з

Полыпчай Крэўскай уніі (1385 г.). Першы быў вы-дадзены 20 лютага 1387 г. Ён пачынаўся са сцвяр-джэння, што нібыта людзі жадаюць прьшяць каталіцкую веру, а тым, хто яе ўжо прыняў, даруюцца новыя правы і вольнасці, У прьшатнасці, прывілей замацоўваў за кож-ным рыцарам ці баярынам (католікам) права свабоднага распараджэння нерухомай маёмасцю. Акрамя таго, ры-цары, якія прынялі каталідтва, вызваляліся ад выка-нання многіх дзяржаўных павіннасцей за выключэн-нем ваеннай і замкавай.

Прывілей 22 лютага таго ж года фактычна дапаў-няў першы. Галоўнае яго прызначэнне заключалася ў надзяленні багатыш дарамі і маёнткамі каталіцкага духавенства і касцёлаў. У адпаведнасці з прывілеем усё каталіцкае духавеыства, касцёлы, кляштары і феадаль-на-залежныя ад іх людзі выключаліся з дзяржаўнай юрысдыкцыі, гэта значыць, што яны вызваляліся ад усякага роду службы, павіннасцей на карысць дзяржа-вы і вялікага князя¹.

Такім чынам, галоўным прызначэннем прывілеяў ад 20 і 22 лютага 1387 г. было прымусовае насаджэнне каталіцкай веры на Беларусі, вьжліканае тым, што Ягайла па ўмовах Крэўскай уніі сам прыняў каталіцкую веру і абавязаўся распаўсюдзіць яе на тэрыторыі ўсёй дзяржавы. Гэтыя прывілеі паклалі пачатак юрыдычнага афармлення саслоўя шляхты².

Асноўныя палажэнні прывілеяў 1387 г. атрымалі далейшае развіццё ў агульназемскім Гарадзельскім прывілеі 1413 г., які яшчэ больш пашырыў правы феадалаў-католікаў. Разам з тым ён служыў прагра-май і заданнем на абмежаванне правоў і дыскрымінацыю ўсіх некатолікаў.

У выніку насаджэння каталіцкай веры сярод феа-далаў узмацнілася унутрыкласавая барацьба, што з явилася падставай з явілася падставай для прыняцця агульназемскіх прывілеяў 1432 і 1434 гг., якія заканадаўча замацавалі роўнасць у правах праваслаўных феада-лаў з феадаламі-католікамі.

І дзяржауйага права у прыватнасці належыць агуль-наземскаму прывілею 1447 г. У ім былі поўна і грун-тоўна выкладзены правы класа феадалаў і саслоўя шляхты, некаторыя прынцыпы крымінальнага, цывільнага (грамадзянскага) і дзяржаўнага права. Прывілей 1447 г. быў не толькі саслоўным актам, ён меў юрыдычнае значэнне для простых людзей, асабліва для гараджан, а таксама пацвердзіў і развіў ідэю, запісаную ў змесце прывілея 1434 г., аб выключэнні феадальна-залежнага насельніцтва/

У адпаведнасці з прывілеем (арт. 11) вялікі князь, яго намеснші і іншыя службовыя асобы не мелі права прымаць на дзяржаўныя і вялікакняжацкія землі прыва-гааўласніцкіх сялян. Гэта ж забараыялася рабіць і феадалам. Акрамя таго, за феадаламі замацоўвалася права судзіць залежных сялян. Усё гэта садзейнічала ўзмацненню пазаэканамічнага прымусу. Сяляне і мяш-чане прыватнаўласніцкіх гарадоў і мястэчак пазбаўляліся магчымасці шукаць абароны супраць сама-вольства феадалаў у дзяржаўных органах¹.

Такім чынам, прывілей 1447 г. можна лічыць га-лоўным прававым актам, які заклаў асновы юрыдыч-

нага афармлення феадальнай залежнасці сялян. Ён забараняў ураду ВКЛ раздаваць дзяржаўную маё-масць і пасады іншаземцам. Апошняе было накіравана супраць пранікнення польскіх феадаяаў на землі Вялікага княства. Прывілеем было значна пашырана кола асоб, за якімі прызнаваліся правы

Разгледжаныя, а таксама некаторыя іншыя агульназе^скія прывілеі (напрыклад, прывілеі Аляк-сандра "Казіміравіча 1492 г., Жыгімонта I 1506 г.) былі накіраваны на ўмацаванне становішча феада-лаў, атрыманне шляхтай яшчэ болып важкіх палітычных правоў і паглыбленне яе ўплыву на дзяр-жаўныя справы.

Асабліва важнае дзяржаўна-прававое значэнне мелі нормы, якія юрыдычна замацоўвалі абмежаван-не ўлады вялікага князя і фактычна вызначалі яго прававое становішча не як гасудара-вотчынніка, а як вышэйшай службовай асобы ў дзяржаве. Напрыклад, прывілей устанаўліваў, што вялікі князь не меў пра-ва адмяняць або змяняць законы, пастановы і судо-выя рашэнні, прынятыя ім сумесна з панскай Радай. Калі пры абмеркаванні якіх-небудзь пытанняў паны-рада не будуць згодны з думкай вялікага князя, то ён абавязаны выконваць тое, што яны параядь. Адсюль робіцца зразумелым, чаму сучаснікі называлі лрывілей 1492 г. "генеральным", гэта значыць асаб-ліва важным, галоўным.